या ऋग्वेदातील पवित्र मंत्रांनी एक अद्वितीय कथा उलगडते. या कथा विविध देवते, त्यांच्या शक्ती, आणि विश्वातील त्यांच्या कार्यांचा गौरव करते. सुरुवातीला, या मंत्रांमध्ये विविध रूपातील शक्तींचे वर्णन आहे. त्या शक्ती उत्तम घोड्यांप्रमाणे वेगवान आहेत; उत्साही रथीप्रमाणे उदार आहेत; प्रवाही जलप्रमाणे सतत वाहतात; आणि अंगिरस ऋषींच्या स्तुतीप्रमाणे विविध रूपांनी प्रकट होतात. त्या शक्ती दळणाच्या दगडांसारख्या वेगवान, नदीच्या मातांसारख्या बलवान आणि सर्वत्र विजय मिळवणाऱ्या शिलांसारख्या आहेत. त्या खेळकर मुलांसारख्या पोसल्या आहेत आणि मोठ्या सैन्याप्रमाणे शक्तिशालीपणे पुढे जातात. त्या शक्ती उष:कालच्या प्रकाशाप्रमाणे यज्ञासाठी सज्ज आहेत; वेगाने मार्गक्रमण करणाऱ्या, चमकणाऱ्या नदींसारख्या आहेत; आणि दूरच्या प्रवाशांसारख्या, त्या अंतर मोजतात. या शक्तींच्या स्तुती आणि मैत्रीत, त्यांचे धन सदैव टिकते; देवांनी आपल्याला भाग्यवान आणि संपन्न करावे, आणि मरुतगणांनी आपली वाढ करावी अशी प्रार्थना केली जाते. यानंतर, अग्नीच्या महानतेचे वर्णन आहे. मानवांमध्ये, विविध जमातींमध्ये त्याची महिमा दिसते. त्याचे जबडे विविध आहेत, स्पर्धेत एकत्र येतात, आणि मोठ्या प्रमाणात खातात. त्याचे डोके गुप्त आहे, तो विविध दिशांना फिरतो; आपल्या जिभेने तो जंगलातील लाकूड खातो. त्याच्यासाठी, जमातींमध्ये, पायांनी, हात उंच करून, श्रद्धेने अर्पण केले जाते. अग्नी, आपल्या मातेसारख्या गुप्त मार्ग शोधतो, बालकासारखा वनस्पतींमध्ये रेंगाळतो, अन्न शोधतो; चमकणाऱ्या, शिजवलेल्या अन्नाची इच्छा करतो आणि शत्रूच्या कुशीत पडतो. हे अमरत्व, हे आकाश आणि पृथ्वी, मी सांगतो: गर्भ जन्म घेतल्यावर आपल्या मातांना खातो; मी एक सामान्य मानव, देवाचे स्वरूप समजत नाही; अग्नीच सर्वज्ञ आहे. जो अग्नीला तहान भागवण्यासाठी अन्न देतो, तूप अर्पण करतो, तो त्याला पोसतो. अग्नी हजारो डोळ्यांनी सर्व दिशांना पाहतो; अग्नी सर्व मार्गांना तोंड देतो. अग्नी, देवांमध्ये तू कोणता अपराध केला आहेस? मी विचारतो, कारण मला माहिती नाही. खेळकर किंवा गंभीर, पिवळसर अग्नी अर्पण खातो; बंधनात बांधला गेल्यावर, तू ते तोडतोस, गायीप्रमाणे मुक्त करतोस. तो घोडे जोडतो, जंगलासाठी उत्सुक, सरळ मार्गांनी, लगाम बांधून. मित्र, उत्तम वंशाचा, संपत्तीने उजळतो; सांध्यांमध्ये बलवान होऊन पुढे जातो. अग्नी शक्ती आणि बक्षिसे मिळवून देणाऱ्या संघाला देतो; अग्नी वीर देतो, ज्याची कीर्ती कर्मांमुळे आहे. अग्नी आकाश आणि पृथ्वीमध्ये सुव्यवस्थितपणे फिरतो; अग्नी स्त्री, फलदायी गर्भ, आणि उदार आहे. अग्नीच्या शरीराची प्रज्वलन शुभ होवो; अग्नी महान आकाश आणि पृथ्वीमध्ये प्रवेशला आहे. अग्नीच युद्ध उभारतो; अग्नी अनेक शत्रू नष्ट करतो. अग्नीने वृद्धाला ऐकवले; अग्नीने जलातून रथ बाहेर काढला. अग्नीने अत्रीला आतल्या उष्णतेपासून वाचवले; अग्नीने नृमेधाला संततीसह पुढे पाठवले. अग्नी संपत्ती देतो, वीरांनी उजळलेली; अग्नी ऋषीला हजारो देणारा बनवतो. अग्नीने आकाशात अर्पण पसरवले; अग्नीची निवासस्थाने अनेक ठिकाणी आहेत. स्तोत्रांनी ऋषी अग्नीला पुकारतात; प्रवासाने थकलेले मानव अग्नीला पुकारतात; आकाशात उडणारे पक्षी अग्नीला पुकारतात; अग्नी हजारो गायीभोवती फिरतो. मानव जाती अग्नीची पूजा करतात; मनु आणि नहुष यांच्या वंशातील लोक अग्नीला जन्मतात. अग्नी अमरत्वाचा गंधर्व मार्ग आहे; अग्नीचे गोठे तुपात बसवलेले आहे. अग्नीसाठी ऋभूने स्तोत्र तयार केले; अग्नीला, महान, आम्ही उत्तम स्तुती सांगितली. हे सर्वात लहान अग्नी, गायकाला पुढे ने; अग्नी, यज्ञात आम्हाला महान संपत्ती दे. यानंतर, विश्वनिर्मात्याची महिमा सांगितली आहे. जो यज्ञ करताना सर्व जगांवर ऋषी आणि पुरोहित म्हणून बसला, तोच आपला पिता आहे; त्याने धनाची इच्छा करून, आशीर्वादाने प्रथम आणि शेवटी प्रवेश केला. काय पाया होता? काय आधार होता? कोणते वचन? काय? सर्वनिर्मात्याने, पृथ्वी निर्माण करताना, आपल्या महानतेने आकाश पसरवले. सर्व बाजूंना डोळे, चेहरे, हात, पाय असलेला, दोन्ही हातांनी, दोन्ही पंखांनी फुंकी देणारा एकच देव आकाश आणि पृथ्वी निर्माण करतो. कोणती ती वन होती? कोणते ते झाड होते, ज्यापासून आकाश आणि पृथ्वी बनवली? ज्ञानी आपल्या मनाने शोधतात, ज्यावर सर्व जग टिकले आहेत. हे सर्वनिर्माते, तुझे उच्च, नीच आणि मध्यम निवासस्थान, यज्ञातील आपल्या सहकाऱ्यांना शिकव; स्वतःची पूजा कर, आपल्या स्वरूपात वाढ. यज्ञाने वाढणारा, हे सर्वनिर्माते, स्वतःची पूजा कर, पृथ्वी आणि आकाश. आपल्या सभोवतालच्या इतर लोकांना गोंधळात टाक; येथे, उदार आणि ज्ञानी आपला असो. आज आपण वाक्-स्वामी, सर्वनिर्माते, स्पर्धेत वेगवान, यांना मदतीसाठी पुकारूया. तो आपल्या सर्व अर्पण स्वीकारो; सर्वकल्याणकारी, उत्तम कर्माचा, आपल्याला सहाय्य करतो. ज्ञानी, दृष्टीचा पिता, आपल्या मनाने प्रवाही तूप निर्माण करतो, नतमस्तक होतो. जेव्हा दोन टोकं प्रथम स्थिर झाली, तेव्हा आकाश आणि पृथ्वी विस्तारली. सर्वनिर्माते, आपल्या मनाने, नीच, निर्माता, व्यवस्थापक, उच्च, ऋषी, हे मागे ठेवतो. त्यांची इच्छाएं, अर्पणांसह, आनंदित होतात, जिथे सात ऋषी आहेत आणि एक वर आहे. तोच आपला पिता, आपला जन्मदाता, नियोजक, जो निवासस्थान आणि सर्व जग जाणतो; जो देवांचे नाव ठेवणारा आहे—त्याच्याकडे सर्व जग शोध घेऊन जातात. प्राचीन ऋषी, गायक, त्याला धन अर्पण करतात, उदार देणाऱ्यासारखे; अंधार आणि प्रकाशयुक्त विस्तारात, त्यांनी या सर्व प्राण्यांना एकत्र स्थापित केले. तो आकाशाच्या पलीकडे आहे, या पृथ्वीच्या पलीकडे आहे, देव आणि शक्तींच्या मध्ये जे आहे त्याच्या पलीकडे आहे; जलांनी प्रथम कोणता गर्भ धारण केला, जिथे सर्व देवांनी एकत्र एकमेकांना पाहिले? तोच गर्भ जलांनी प्रथम धारण केला, जिथे सर्व देव एकत्र जमले; अजन्म्याच्या नाभीत स्थिर, जिथे सर्व जग स्थिर आहेत. तुम्ही त्याला ओळखत नाही, ज्याने ही सर्व गोष्टी निर्माण केल्या; तुमच्यात काही वेगळे निर्माण झाले आहे. धुके आणि गोंधळलेल्या भाषेने झाकलेले, जीवनात असमाधान असलेले लोक स्तोत्र म्हणत भटकतात. यानंतर, क्रोधाची स्तुती आहे. हे क्रोध, ज्याचे शस्त्र वज्र आणि बाण आहे, ज्याची शक्ती आणि सामर्थ्य सर्व मानवांपेक्षा श्रेष्ठ आहे—तुझ्या मदतीने, आम्ही बलवान आणि विजयी होऊन, शत्रू आणि मित्र दोघांनाही जिंकू. क्रोधच इंद्र आहे, क्रोधच देव आहे; क्रोधच पुरोहित, वरुण, आणि सर्वज्ञ अग्नी आहे. लोक क्रोधाची पूजा करतात; हे क्रोध, तुझ्या उत्साहासह, आम्हाला संरक्षण दे. हे क्रोध, शक्तिमान, तुझ्या उत्साहासह, शत्रूंना परास्त कर; शत्रूंचा संहारक, अडथळ्यांचा नाश करणारा, राक्षसांचा नष्ट करणारा, सर्व संपत्ती दे. हे क्रोध, तू अजिंक्य, स्वयंसिद्ध, प्रज्वलित, विरोधकांचा नाश करणारा; तू सर्व लोकांचा विजयी आणि शक्तिमान नायक आहेस—तुझी शक्ती आमच्यासोबत युद्धात ठेव. मी दुर्बल आणि भाग्यापासून दूर आहे; तुझ्या इच्छेने, हे ज्ञानी आणि शक्तिमान क्रोध, मी तुला शोधतो. मी निर्धारहीन, तुला विनंती करतो—माझ्याकडे ये, माझ्या शरीरात शक्ती भर. ये, माझ्या जवळ ये, हे सर्वज्ञ नायक; हे क्रोध, वज्रधारी, माझ्याकडे वळ. आपण शत्रूंना परास्त करू—उठ, पुकारणीला जागा हो. उजवीकडून पुढे ये, माझा सहकारी हो; अनेक अडथळे नष्ट करूया. मी तुला मधुर पेयाचा प्रथम भाग अर्पण करतो—आपण दोघेही प्रथम गुप्तपणे पिऊया. शेवटी, हे क्रोध, रथावर बसून, आनंदित, मरुतगणांसह, पुरुष तेजस्वी बाणांनी, शस्त्रांनी सज्ज होऊन, अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होऊन पुढे जावोत. या प्रकारे, या मंत्रांमध्ये विविध शक्ती, देव, आणि विश्वाच्या उत्पत्तीची, त्यांच्या कार्यांची, आणि त्यांच्या कृपेची एक गूढ, दिव्य कथा उलगडते.