मी इंद्र आहे—अथर्वणांचा आधार, अडथळा आणि सामर्थ्य. त्रितासाठी मी गायी निर्माण केल्या, बलवानांवर विजय मिळवला. मी कुलीनांना पराक्रम दिला, शत्रूंना नव्हे. दधीचि आणि मातरिश्वान यांना मी वंशांचे वरदान दिले. माझ्यासाठी त्वष्ट्याने लोखंडी वज्र बनवला. देवांनी आपली शक्ती माझ्यात ठेवली. माझे मुख सूर्याप्रमाणे अजेय आहे. माझ्या कृत्यांमुळे आणि पराक्रमामुळे मला सन्मान मिळतो. सश्रद्ध उपासकासाठी मी गायी, घोडे, सोन्याचे वैभव—प्रचुर, तेजस्वी—देतो. सोमरस आणि स्तोत्रांनी मी प्रसन्न झालो की, भक्तांसाठी हजारो संपत्ती एकत्र करतो. माझा पराभव कधीच झाला नाही, मृत्यूपुढे मी कधीच झुकलो नाही. जे सोमरस अर्पण करतात, त्यांनी माझ्याकडे धनाची मागणी करावी. पूरू, माझ्याशी मैत्री ठेवण्यात तू कधीच कमी पडत नाहीस. घोड्यांच्या इच्छेने जे युद्धासाठी वज्र तयार करतात, त्यांनाही मी पराभूत केले. आव्हान मिळाले की, मी शत्रू, बलाढ्य, गर्विष्ठ आणि नम्र न होणाऱ्यांना पराभूत करतो. मी एकटा असूनही अनेकांशी लढतो; दोन-तीन जण काय करणार? धान्य मांडणाऱ्यासारखा मी असंख्य शत्रूंना हरवतो. जे इंद्र नाहीत, ते मला का निंदतात? गुंगु आणि अतिथिग्व यांना मी अन्न दिले. मी वज्रधारी वृत्राचा संहारक म्हणून लोकांचे पालन केले. पर्णय किंवा करण्जा यांच्या विरोधात, वृत्रसंहाराच्या युद्धात माझे नाव सर्वत्र झाले. जो माझ्यासमोर नमतो, त्याला अन्न, बळ मिळो; तो गवळ्याशी मैत्री करील. मी सभेत सन्मानित झालो की, स्तुत्य आणि गायनास पात्र गोष्टी प्रकट करतो. सोम येथे दिसत नाही, तो उघडपणे प्रकट होत नाही; पण तोच या वीराला प्रकट करतो. दोन हातांनी बांधलेला, धारदार शिंगांचा, युद्धाला आतुर असा वृषभ आतमध्ये उभा आहे. मी आदित्य, वसू, रुद्र यांच्या नियमांचे उल्लंघन करत नाही—मी देवांमध्ये देव आहे. त्यांनी मला समृद्धीसाठी, अजेय, अपराजित, अभेद्य बनवावे. मी गायकाला प्राचीन संपत्ती देतो; मी प्रार्थना निर्माण करतो, जी मला वृद्धिंगत करते. मी यज्ञकर्त्याला प्रेरणा देतो, प्रत्येक स्पर्धेचा साक्षीदार आहे. देवांनी मला ‘इंद्र’ हे नाव दिले; आकाश, पृथ्वी, जलातील सर्व जीवांनीही. मी दोन वेगवान, बलशाली अश्वांना जिंकले; बलाढ्यांना वज्र दिले. माझ्या सामर्थ्याने मी ऋषीसाठी अत्काचा नाश केला; कुत्साला मदत केली; मी शुष्णाचा संहारक, वध्र्यश्वाला आवर घालणारा—ज्याने दस्यूसाठी आर्य नाव दिले नाही. पित्याने पुत्रासाठी जसे करावे, तसे मी वेतसूच्या इच्छेसाठी मदत केली; कुत्सासाठी तुग्राचा आणि स्मदिभाचा पराभव केला. यज्ञकर्त्याला, राजाला मी प्रेरणा देतो, जेव्हा तो प्रिय वस्तू न लपवता मला जिंकतो. श्रोतर्वानने मदतीची याचना केली तेव्हा मी मृगयाचा पराभव केला; नम्र वेषाला मी झुकवले; सव्यासाठी पाड्गृभीला पराभूत केले. वृत्रसंहारकासारखा मी नववास्त्व आणि बृहद्रथ नावाच्या दासाचा नाश केला; जो स्वतःचा विस्तार करीत होता, त्याला मी तेजस्वी आकाशापलीकडे दूर फेकले. मी वेगवान घोड्यांवर बसून सूर्याभोवती फिरतो; जेव्हा द्रव्यमान दगडाने मला बोलावले, तेव्हा मी दासाला खाली आणले, पराभूत केले. मी सातगुणी नहुष आहे, नहुषांमध्ये सर्वात बलवान; मी तुर्वश आणि यदू यांना माझ्या सामर्थ्याचा गौरव गात केला; दुसऱ्या बलाढ्याला मी पराभूत केले, नव्याण्णव गर्विष्ठांना हरवले. मी वृषभ आहे—पृथ्वीवर सात प्रवाहांना मी थांबवले; माझ्या कर्मकुशलतेने मी जल ओलांडतो आणि मनुपुत्रांसाठी मार्ग शोधतो. त्या वेळी मी त्या प्रवाहांना आधार दिला, जेव्हा त्वष्टाही ते सांभाळू शकला नाही. गायींच्या थनात लपलेले अमूल्य दूध, मधुर मध, सोमरस—हे सर्व मी दिले. हे देवहो, इंद्राने—दानशूर, सत्यप्रतिज्ञ—आपल्या वीरकृत्यांनी मानवांमध्ये श्रेष्ठपणा मिळवला; हे हरिव, सर्व सामर्थ्यवान, तुमच्या सामर्थ्याने त्याची स्तुती करतात. समग्र विश्वाला व्यापणाऱ्या, यज्ञात आनंद मानणाऱ्या, महान सामर्थ्य व कीर्ती असलेल्या, पृथ्वी व आकाशाने गौरवलेल्या इंद्रासाठी स्तुती गा. मित्रत्वाने गौरवलेला, मानवांचा मदतीस येणारा, सर्व कार्यांत, स्पर्धांत, युद्धांत, बलशाली वीर—तो एकच इंद्र आहे. हे इंद्र, कोणते मानव तुझ्या कृपेचे इच्छुक आहेत? तुझ्या सामर्थ्याची, संपत्तीची, पुरुषार्थाची, जलातील किंवा उत्तम धनाची इच्छा करणारे कोण आहेत? प्रार्थनेमुळे तू महान होतोस; प्रत्येक यज्ञात तुझी पूजा करतात; सर्व सभांत तू श्रेष्ठ आहेस, तुझा सल्ला सर्व लोकांमध्ये सर्वोच्च आहे. आता श्रेष्ठ यज्ञकर्ते आपली रक्षा करो; लोक तुझ्या महानतेला जाणतात; हा यज्ञ, वृद्धिंगत होत राहणारा, मी तुझ्यासाठी सिद्ध केला आहे. हे बलपुत्रा, हे सर्व अर्घ्य मी तुझ्यासाठी सिद्ध केले, जे तू स्वतः स्वीकारले आहेस; तुझ्या कृपेसाठी पात्र, विधी, स्तोत्र, प्रार्थना, उन्नत वाणी यांची स्थापना केली आहे. हे बुद्धिमान, जे ऋत्विज तुझ्यासाठी स्तोत्रे रचतात, संपत्तीच्या इच्छेने, त्यांचे मन तुझ्या कृपेवर केंद्रित असते, ते सोमरसाच्या आनंदाचा मार्ग अनुसरतात. तो महान, प्राचीन गर्भ होता, ज्यामुळे तू जलात प्रवेश केला; हे अग्नि, जातवेद, देवांमध्ये एकटा तूच तुझ्या अनेक रूपांना पाहिलेस. माझे रूप कोणी पाहिले? कोणता देव आहे जो मला अनेक रूपांत पाहतो? मित्र आणि वरुण कुठे आहेत? अग्नीच्या सर्व प्रज्वलित ज्वाळा कुठे आहेत? हे जातवेद, आम्ही तुला अनेक रूपांत पाहिले—तू जलात, वनस्पतीत प्रवेश करतोस; यमाने तुझ्या तेजस्वी रूपाला ओळखले, जो दहा दिशांच्या पलीकडे प्रकाशित झाला. वरुणाच्या भीतीने मी पुजारीपद सोडले; देवांनी मला तिथे एकत्र केले नाही; माझी रूपे अनेक ठिकाणी स्थिर आहेत, पण मी, अग्नि, या हेतूला समजू शकलो नाही. हे मनु, यज्ञाची इच्छा ठेवून, अग्नीला अंधारातून योग्य मार्गाने पुढे ने; देवांसाठी मार्ग सुलभ कर, अर्पण स्नेहपूर्वक पोहोचव. अग्नीचे पूर्वीचे भाऊ याच उद्देशाने गेले, जसे सारथी मार्ग अनुसरतो; म्हणून, वरुणा, भीतीने मी दूर आलो, विजयी नसलेल्या, मंदगामी सारखा. हे अग्नी, आम्ही तुझे जीवन अमर करतो, जेणेकरून तू, सर्व जन्मांचा ज्ञाता, नष्ट होऊ नकोस; मग, तू प्रसन्न होऊन, देवांसाठी अर्पण योग्य रीतीने वाहून नेतोस. मला अर्पणाचे भाग दे—पूर्व आणि उत्तर, बलशाली; तूप, जलाचा सार, वनस्पतींचा सार, आणि हे अग्नी, देवांनी तुला दीर्घायुष्य देवो. तुझे पूर्व व उत्तर अर्पण, अग्नी, बलशाली असो; हा संपूर्ण यज्ञ तुझाच असो; चारही दिशा तुझ्यासमोर नतमस्तक होवोत. हे सर्व देवहो, मला येथे मार्गदर्शन करा, जसा निवडलेला होतार यज्ञासाठी बसतो; मला माझा योग्य हिस्सा सांगा, जेणेकरून मी तुमचे अर्पण योग्य मार्गाने पोहोचवू. मी होतार आहे, यज्ञासाठी आसन घेतले आहे; सर्व देव आणि मरुत मला पाठिंबा देतात; दिवसेंदिवस, हे अश्विन, तुमचा पुरोहित अर्पक होतो, आणि अर्पण तुमच्यासाठी होते. हा होतार कोणताही असो, यमाकडे नेला जातो; देवांना जे मान्य आहे, ते तो मनाशी धारण करतो; दिवसेंदिवस, महिन्यागणिक, देवांनी अर्पण वाहणारा नेमला आहे. अशा प्रकारे, ऋग्वेदातील या मंत्रांतून, इंद्र-देवतेचे महत्त्व, त्यांची सामर्थ्य, कृपा, आणि यज्ञातील अग्नीचे स्थान, देव-मानव संबंध, आणि यज्ञाची गूढता प्रकट होते. देवांचे परस्पर संबंध, त्यांच्या कर्तृत्वाची गाथा, आणि भक्तांसाठी मार्गदर्शन—या सर्वांचा संगम या स्तोत्रांतून आपल्याला अनुभवता येतो.