ऋग्वेदातील या पवित्र ऋचांमध्ये अग्नी व इंद्र यांच्या दिव्य स्वरूपाचे, त्यांच्या कार्याचे आणि भक्तांसाठी त्यांच्या कृपेचे सुंदर वर्णन आहे. आम्ही अग्नीला तीन प्रकारे ओळखतो; त्याची तीन निवासस्थाने, जी सर्वत्र पसरली आहेत, आम्हाला माहीत आहेत. त्याचे सर्वोच्च, गूढ नाव आम्हाला ज्ञात आहे, तसेच तो ज्या स्त्रोतापासून प्रकट झाला, तेही आम्ही जाणतो. अग्नी, समुद्रात तू स्वयंभूने प्रज्वलित केलास; पाण्यात ऋषींनी तुझी स्थापना केली; आकाशात तू जणू दुग्धदायिनी गायीसारखा आहेस. तिसऱ्या लोकात तू उभा आहेस; पाण्याच्या कुशीत, बलवानांनी तुझ्या तेजाला वाढवले. अग्नीने आकाशात जणू मेघगर्जनेप्रमाणे गर्जना केली; पृथ्वी हलली, वनस्पतींनी भूषित झाल्या. तो अचानक जन्मला, प्रज्वलित झाला आणि त्याच्या तेजाने दोनही लोकांत प्रकाश पसरला. तो उदार आहे, संपत्तीचा आधार आहे, विचारांची पूर्तता करणारा आणि सोमाचा रक्षक आहे. शक्तिमान पुत्र, जलांचा राजा, तो प्रातःकाळच्या किरणांनी प्रज्वलित होऊन सर्वांत उजळतो. अग्नी हा सर्वांचा चिन्ह आहे, जगाचा गर्भ आहे; जन्मल्यावर त्याने दोनही लोक भरून टाकले. पाच मानवसमूहांनी त्याची उपासना केली तेव्हा त्याने मार्गासाठी खडकही फोडला. शुद्ध, ज्ञानी आणि तेजस्वी अग्नी, मर्त्यांमध्ये अमर आहे. तो धूर सोडतो—रक्तिम, भारदस्त—आणि तेजस्वी ज्वाळांनी आकाश प्रकाशित करतो. तो सुवर्णप्रभ, सर्वत्र पसरलेला, अडवता न येणारा, कीर्तीला उजळवणारा आहे. आकाश, बीजयुक्त, त्याने अग्नीला दोन जीवनांसह अमर केले. आज जो काही शुभ, तेजस्वी हविर्दान तू घेतोस—ते तुपयुक्त पिंड—हे अग्नी, तू ते देवांपाशी पोहोचव. ते यशस्वी, प्रिय व्यक्तींकडे ने. हे अग्नी, हे यशस्वी दान प्रसिद्ध लोकांमध्ये वाट; स्तुतीने जे गौरविले जाते, ते सर्वांना मिळू दे. सूर्याचा आणि अग्नीचा प्रिय भक्त, जन्म आणि सृजनाद्वारे उगवतो. यज्ञ करणाऱ्यांनी तुला सर्व धन, सर्व इच्छित वस्तू दिवसागणिक सोपविल्या आहेत; तुझ्यासह संपत्तीची आकांक्षा ठेवून, उशिजांनी गोधनयुक्त बंधन फोडले. माणसांत कृपावंत, विश्वरूप, ऋषींसह सोमाचे रक्षक—असा अग्नी दृढपणे उभा राहो; कोणतीही शत्रुता न ठेवता, आपण द्युत आणि पृथ्वीला आळवू या—देव आपल्याला संपत्ती आणि बलवान संतती देवो. महान होतार, स्वर्गाचे ज्ञाता, पाण्याच्या कुशीत मानवांमध्ये बसलेला आहे. जो स्थिर आहे, त्याच्याकडे तुझ्या शक्ती जातात—तो धनवितरण करणारा, शरीराचा रक्षक आहे. पाण्याच्या आसनात त्याचा शोध घेत, लोक त्याच्या पावलांचे अनुसरण करतात, जणू हरवलेली गायी शोधतात. भृगु ऋषींनी श्रद्धेने त्याला शोधून काढले. त्रिताने या तेजस्वी अग्नीला गायीच्या शिरावर शोधले; तो जन्मल्यावर घराघरात समृद्धी आणतो—प्रकाशमंडलाचा नाभी, तरुण, तेजस्वी. उशिजांनी श्रद्धेने हा आनंददायक होतार, यज्ञाचा नेता, विधींचा मार्गदर्शक म्हणून पुढे केला. त्याला लोकांचा आनंद, शुद्ध, मानवांत हविर्दान वाहणारा बनविले. तो बलवान, तेजस्वी, ज्ञानी, गोंधळ न होणारा, प्राचीन नगरांचा आधार आहे. त्याने वनांचा गर्भ—विचार—वाहून नेला; तो शहाणा, तांबूस दाढीवाला, स्तुतिपाठक आहे. त्रिता, गृहस्थ म्हणून, गर्भात, आसनात बसला; तेथून, तो गृहस्वामी, आपल्या आज्ञांनी, नियंत्रणांनी लोकांना मार्गदर्शन करतो. अग्नीच्या अखंड, गृहपालक, तेजस्वी ज्वाळा प्रज्वलित होतात; पांढऱ्या दातांचा, गर्जणारा, वनभक्षक, वाऱ्यासारखा, सोमासारखा. आपल्या जिभेने तो थरथर निर्माण करतो; मनाने पृथ्वीचे मार्ग जाणतो. आयूंनी त्याला—शुद्ध, तेजस्वी, आनंददायक होतार—पूजेयोग्य म्हणून स्थापन केले. स्वर्ग आणि पृथ्वी यांनी अग्नीला जन्म दिला; जल, त्वष्टा, भृगु ऋषींच्या सामर्थ्याने तो प्रकट झाला; मातरिश्वानने प्रथम त्याची स्तुती केली; देवांनी मनुच्या पूजेसाठी त्याला घडवले. देवांनी तुला हविर्दान वाहणारा, सर्वांना प्रिय, मानवांत पूजेचा अधिकारी केले. हे अग्नी, स्तुतिकर्त्यांकडे जाऊन, त्यांना दिव्य, तेजस्वी, प्राचीन वरदान दे. आता इंद्राची स्तुती होते. आम्ही तुझा उजवा हात घेतला आहे, हे इंद्र, संपत्तीची आकांक्षा ठेवून, धनाचा अधिपती, गोधनाचा रक्षक म्हणून तुझी ओळख आहे. हे वीर, आम्हाला तेजस्वी, बलवान संपत्ती दे. तुझ्या शस्त्राने, सामर्थ्याने, उत्तम मार्गदर्शनाने, तू चौफेर समुद्रासारखा, संपत्तीचा आधार आहेस; तू स्तुत्य, विविध प्रकारचा, प्रसिद्ध आहेस—आम्हाला तेजस्वी, बलवान संपत्ती दे. इंद्र, तुझी प्रार्थना दिव्य, महान, विशाल, खोल, दृढ आहे. तू प्रसिद्ध ऋषी, बलवान, शत्रूंचा संहारक आहेस—आम्हाला तेजस्वी, बलवान संपत्ती दे. ध्वजासह, वीर, सामर्थ्यवान, संपत्ती मिळवणारा, उजळ, कौशल्यवान, शत्रूंचा संहारक, दुर्गांचा भेदक—हे सत्य इंद्र, आम्हाला तेजस्वी संपत्ती दे. घोड्यांसह, रथांसह, वीरांसह, हजारो-शेकड्यांनी, विजयी सैन्यासह, प्रकाश मिळवणारा—हे इंद्र, आम्हाला तेजस्वी, बलवान संपत्ती दे. सातमुखी, प्रेरित, ज्ञानी बृहस्पतीकडे ही प्रार्थना जाते; तो अङ्गिरस, श्रद्धेने वंदनीय—आम्हाला तेजस्वी, बलवान संपत्ती दे. गायकांप्रमाणे माझ्या स्तुती इंद्राकडे दूतासारख्या जातात, त्याची कृपा मागतात; मनाने उच्चारलेल्या, हृदयाला स्पर्श करणाऱ्या—हे बलवान, आम्हाला तेजस्वी, विपुल संपत्ती दे. मी तुझ्याकडून जे काही मागतो, ते दे, हे इंद्र—लोकांत महान, अद्वितीय निवासस्थान; आकाश आणि पृथ्वी दोघेही त्याची स्तुती करो—हे बलवान, आम्हाला तेजस्वी, विपुल संपत्ती दे. इंद्र म्हणतो: मी प्राचीन संपत्तीचा स्वामी आहे; मी नेहमीच टिकणाऱ्या धनासाठी विजय मिळवतो; लोक मला पित्याप्रमाणे हाक मारतात; मी भक्ताला अन्न वाटतो. मीच इंद्र आहे, अडथळा, अथर्वाचा बल; मी त्रितासाठी गायी निर्माण केल्या, सामर्थ्यवानांवर विजय मिळवला; मी कुलीनांना पुरुषार्थ दिला, शत्रूंना नाही; दधीचि आणि मातरिश्वान यांना वंश दिला. माझ्यासाठी त्वष्ट्याने लोखंडी वज्र बनवले; देवांनी आपली शक्ती माझ्यात ठेवली; माझे रूप सूर्याप्रमाणे अजेय आहे; माझ्या कृतींमुळे व कर्मामुळे लोक मला सन्मान देतात. मी हे गोधन, घोडे, सुवर्ण—प्रचुर, तेजस्वी—भक्ताला देतो; मी हजारो संपत्ती भक्तासाठी साठवतो, जेव्हा सोमयज्ञ व स्तुती मला प्रसन्न करतात. मी, इंद्र, कधीही पराभूत झालो नाही, मृत्यूसमोर झुकलो नाही; जे सोमपान करतात, त्यांनी माझ्याकडे संपत्ती मागावी; हे पूरु, तू माझ्याशी मैत्रीत कधीही कमी पडला नाहीस. मी त्यांना पराभूत केले, ज्यांनी घोड्यांसाठी युद्धासाठी वज्र तयार केले; आव्हान दिल्यावर मी शत्रू, बलवान, गर्विष्ठ, नम्र न होणाऱ्यांना ठार केले. मी एकटा असूनही अनेकांशी सामना करतो; दोन-तीन जण काय करणार? मी जणू धान्य कुटणाऱ्यासारखा शत्रूंना ठार करतो; जे इंद्र नाहीत, ते मला का निंदतात? मी गुंगु आणि अतिथिग्वांना अन्न दिले; मी वृत्स्रसंहारक म्हणून लोकांना पोसले; पर्णय किंवा करंजाविरुद्ध, मी महान वृत्स्रसंहारात ऐकला गेलो. जो मला वाकून नमस्कार करतो, त्याला अन्न व सामर्थ्य मिळो; तो गोधन देणाऱ्याशी मैत्री करतो; जेव्हा मी सभेत सन्मानित होतो, तेव्हा स्तुत्य व गौरवशाली वस्तू प्रकट करतो. सोम येथे दिसत नाही, तो उघडपणे प्रकट होत नाही; तोच या वीराला प्रकट करतो; तो दोन्ही हातांनी बांधलेला, युद्धाला उत्सुक, तीक्ष्ण शिंगांचा वृषभ आहे. मी आदित्य, वसु, रुद्र यांच्या नियमांचे उल्लंघन करत नाही—मी देवांमध्ये देव आहे; त्यांनी मला समृद्धीसाठी, अजेय, अपराजित, अभेद्य बनवावे. अशा प्रकारे, ऋग्वेदातील या ऋचांमध्ये अग्नी आणि इंद्र यांच्या दिव्य लीलांचे, त्यांच्या भक्तांसाठी असलेल्या कृपेचे आणि विश्वातील त्यांच्या कार्याचे गूढ, तेजस्वी, भक्तिपूर्ण दर्शन आपल्याला मिळते.