एकदा ऋषी आणि यज्ञकर्ता पवित्र यज्ञस्थळी एकत्र आले होते. त्या वेळी नद्यांनी, स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्या प्रेरणेने, इंद्रासाठी सोमरस वाहून आणला. हे सोमरस आकाशातून उत्पन्न झालेले, स्रोताभोवती फिरणारे आणि जीवनाचा धागा विणणारे होते. त्या नद्या कधीही थांबत नाहीत, दोन प्रवाहांत विभागल्या गेल्या आहेत, जणू काही गायी आपल्या गोठ्यात जातात तसे, त्या नद्यांना ऋषींच्या मातृ, जगाच्या पत्नी म्हणून गौरविले जाते. त्या दिवशी, यज्ञासाठी योग्य असे पवित्र जल वाहिले गेले. या जलाने देवांना प्रिय असे यज्ञ पूर्ण केला आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी प्रार्थना वाहिली. सत्याशी एकरूप होऊन, त्यांनी चुकांपासून मुक्त राहावे आणि आमचे ऐकावे, अशी प्रार्थना केली गेली. तेजस्वी जल, ज्यांच्याकडे खरोखरच संपत्ती आहे, त्यांनी चांगला सल्ला आणि अमरत्व दिले. त्या समृद्धीच्या स्वामीच्या पत्नी आहेत; सरस्वतीने प्रशंसित कीर्ती द्यावी, अशी प्रार्थना केली गेली. नद्या, गायी, दूध, तूप आणि मध घेऊन, स्पष्टपणे वाहू लागल्या आणि यज्ञाच्या मनाशी एकरूप होऊन, त्यांनी पिळलेला सोम इंद्राकडे वाहून नेला. जीवनदायी, तेजस्वी जल आले; यज्ञकर्त्यांनी त्यांना आसन दिले आणि सोमाच्या अर्पणांसह पवित्र कुशावर स्थान दिले. त्या जलांनी देवांची सेवा करण्याची इच्छा ठेवून यज्ञस्थळी स्थान घेतले. यज्ञकर्त्यांनी इंद्रासाठी सोम पिळला आणि देवांना प्रिय असे यज्ञ यशस्वी झाला. त्या वेळी, ऋषी म्हणाले, “देवतांचे आशीर्वाद आमच्यावर असावेत, सर्व शक्तीसह आम्हाला रक्षण करावे. त्यांच्या सहवासाने आम्ही मित्रत्व साधू, सर्व दुःखांवर मात करू.” त्यांनी सांगितले की, ‘कोणताही मनुष्य अन्यायाने संपत्ती मिळवू नये; सत्याच्या मार्गाने, श्रद्धेने ती मिळवावी. स्वतःच्या निर्धाराने बोलावे आणि श्रेष्ठ ज्ञान मनाने आत्मसात करावे.’ प्रेरित विचार बाहेर पडले; स्तोत्रे जणू काही प्रवाहासारखी यज्ञस्थळी वाहू लागली, कृपावंत देवतेच्या शोधात. दानशूर आणि ज्ञानी देवतेचे अनुग्रह मिळवून, ऋषी जणू अमर झाले. देवता सदा तरुण, आपल्या घराचा स्वामी आणि संयमित असतो, ज्याला सविता देवाने उत्पन्न केले. भाग किंवा अर्यमान त्याच्याकडून गायी हिरावू नयेत; त्याच्या अंगावर सौंदर्य असावे, अशी कामना व्यक्त केली. पृथ्वी प्रातःकाळासारखी समृद्ध व्हावी, बलवान लोक एकत्र येऊन स्तोत्र गाणाऱ्या ऋषीचे स्तवन करावे आणि त्याला वेगवान बक्षिसे मिळावीत, अशी प्रार्थना झाली. त्या प्रभूच्या घरी, प्राचीन, विशाल गायीचे पोषण सर्व सोबत्यांना मिळते. आकाश आणि पृथ्वी कोणत्या जंगलातून, कोणत्या झाडातून तयार झाले, याचा शोध घेतला; त्या दोन्ही स्थिर, अविनाशी आणि बलवान आधारांनी उभ्या आहेत. या जगात याहून काही मोठे नाही, बैलच आकाश आणि पृथ्वीला आधार देतो. स्वयंपोषित देवतेने एक कातडी, एक गाळणी तयार केली, आणि तेजस्वी देवतेने सूर्याला जणू घोड्यासारखा वाहून नेले. बैलासारखा तो पृथ्वीला थकत नाही; वाऱ्यासारखा तो आकाशात मुक्तपणे फिरतो. जिथे मित्र आणि वरुणाची पूजा होते, तिथे अग्नी वनातील आगीप्रमाणे आहे. रथवान जेव्हा आपल्या घोड्यांना वेगाने हाकतो, तेव्हा तो अस्थिरांना स्थिर करतो आणि आपल्या लोकांचे रक्षण करतो. पुत्र जन्माला येण्यापूर्वी गायीने हळुवार हंबरू दिले. काही म्हणतात, कण्व हा मानवाचा मुलगा आहे आणि श्यावाने संपत्ती मिळवली. तेजस्वी देवता अंधारावर कृपा करतात; या गोष्टीत कोणीच आम्हाला मागे टाकू शकत नाही. दानशूर, ज्ञानी, उत्तम दान देणारे लोक सोमरसाचा आनंद घेण्यासाठी एकत्र येतात. इंद्र दोन्हींच्या यज्ञाने संतुष्ट होतो. इंद्र तेजस्वी स्वर्ग आणि पृथ्वीवर फिरतो; यज्ञात त्याला वाहून नेणारे, तेजस्वी स्तोत्र गाणारे, त्याला संतुष्ट करतात आणि शत्रूंना दूर करतात. पुत्राने आपल्या पालकांचे ज्ञान शिकावे, हे सर्वात अद्भुत आहे. पत्नीने पतीला उत्साहाने साथ द्यावी; सुंदर दांपत्याने सौभाग्य मिळवावे. तेथे तेजस्वी स्थान आहे, जिथे गायी जणू जोखण्यासाठी तयार उभ्या आहेत, आणि गायींची माता, प्राचीन, सात रूपांची वाणी जन्माला घालते. मी देवांसाठी योग्य निवासस्थान सांगितले; तुर्वणी रुद्रांसह एकटी जाते. वृद्धत्व किंवा मृत्यू असो, त्या ज्वालांसाठी मध वाहा. जलात लपवलेला, देवांच्या ऋताचा रक्षक मला बोलला; इंद्राने हे ज्ञान सांगितले आणि त्या शिकवणीने, अग्नी, मी येथे आलो. जो क्षेत्र ओळखत नाही, पण जाणणाऱ्याच्या मार्गदर्शनाने चालतो, त्याला योग्य मार्ग सापडतो. आज जिवंत असणाऱ्याने हे अन्न खाल्ले; आईच्या पोषणाने तो वाढला, पण तरुण असूनही त्याच्यावर वृद्धत्व आले. दानशूर, चांगल्या मनाचा, थकला आहे. कुरुश्रवण, आपण हे शुभ यज्ञ करू, भरपूर दान देऊ. दानशूर दाते नेहमी दान देत राहोत; मी मनात ठेवलेला सोम असाच असू दे. कोणीही मला लोकांमध्ये बांधले नाही; मी पूषणशिवायही पुढे चाललो. सर्व देव मला रक्षण करो; अन्यायी लोकांचा आवाज उठला. सर्व बाजूंनी ते मला त्रास देतात, जणू स्पर्धक स्त्रिया; माझे मन घाबरते, विवस्त्रतेची लाज वाटते. मूषक जसे कुरतडतात तसे, हे शतशक्तिमान, ते तुझ्या गायकावर हल्ला करतात. एकदा, दानशूर इंद्रा, कृपा कर; आम्हाला वडिलांसारखे वागव. मी कुरुश्रवण, राजा त्रासदस्यु, यांना माझा ऋषी म्हणून निवडतो. त्याचा रथ तीन तांबड्या घोड्यांनी ओढला जातो, त्याच्या यज्ञात हजारो दान दिले जाते. त्याची गोड गीते उपमश्रवससारखी आहेत; त्याने क्षेत्र समृद्ध केले. मी उपमश्रवस, मित्रातिथीचा वंशज, याला हाक मारतो; मी तुझ्या वडिलांचा मान राखतो. जर मी अमर किंवा मर्त्यांवर राज्य केले, तरी दानशूर माझ्यासाठी जगावा. कोणताही, शंभर जीव असला तरी, देवांच्या ऋतापेक्षा वर जगू शकत नाही; त्यामुळे तो वेगळा ठेवला जातो. मजबूत विभीदकाच्या पास्यांनी मला उत्तेजित केले; कोरड्या भूमीवर फेकल्यावर ते मला आनंद देतात. मुझवत सोमाच्या स्वादिष्ट अन्नासारखे, हे पासे मला उत्साही करतात. तिने मला कधीही न नाकारता, माझ्या मित्रांना आणि मलाही दया दिली; पण एका पास्यासाठी मी माझ्या निष्ठावान पत्नीला सोडले आणि तिला रडवले. सासू सूनबाईचा द्वेष करते, तिला रोखते; दरिद्रीला कोणतीही शांती मिळत नाही. जसे जुने घोडे थकते, तसे मी जुगारात मिळालेल्या पैशात आनंद शोधू शकत नाही. उत्साही जुगारीच्या पत्नीला इतरजण स्पर्श करतात; वडील, आई आणि भाऊ म्हणतात, 'आम्हाला तो माहीत नाही; त्याला घेऊन जा, तो बांधला गेला आहे.' अशा प्रकारे ऋषींनी नद्यांचे, जलाचे, यज्ञाचे, देवांचे, मानवाच्या वृत्तीचे आणि जीवनातील विविध अनुभवांचे गूढ आणि अर्थपूर्ण वर्णन केले.