एकदा ऋषी आपल्या मंत्रसामर्थ्याने देवांची स्तुती करीत होते. या स्तुत्यांमध्ये, त्यांनी इंद्र आणि पूषण या दोन महान देवतांना ओळखले. लोक त्यांच्या महिमेला वाऱ्यासारखे गाठू पाहतात, असे ऋषी म्हणाले. इंद्र सर्व स्तुती जाणणारा, शक्तिशाली पूषण, आणि हे दोघेही उत्साहीपणे आपले कार्य पुढे नेतात, जणू काही गुरांचा कळप हाकला जातो तशी. आम्ही, पूषणा, तुझ्या कृपेची, आमच्या विचारांच्या सिद्धीसाठी आणि ऋषींच्या मदतीसाठी, इच्छा करतो. यज्ञात विजय मिळवणारा, घोड्यांच्या वेगाने धावणारे रथ, तोच द्रष्टा, मनूचा निवडलेला, ऋषींचा संयमी मित्र आहे. शुद्धतेचा स्वामी, शोधणाऱ्यांचा आणि शुद्धांचा स्वामी, वायू, तू वस्त्रे परिधान करणाऱ्यांची वस्त्रे शुद्ध केलीस. तोच बक्षिसांचा स्वामी, भरपूर देणारा आपला मित्र, त्याची सोनेरी दाढी वाढली आहे आणि तो अजिंक्य आहे. पूषणाच्या रथाला शेळ्यांनी जुवे लावले आहेत; तो सर्व शोधणाऱ्यांचा मित्र, एकत्र जन्मलेला, कधीही अपयशी न होणारा. पूषण, आपल्या सामर्थ्याने आमच्या बळाच्या रथाला जुवा लावो; बक्षिसे वाढवणारा तो, आमच्या या प्रार्थनेला ऐकू दे. मग पुढे एक गूढ वाणी प्रकटते – "जेथे कोणी नाही, तिथे मी, गायक, सामर्थ्याने उभा राहतो, यज्ञासाठी तयारी करतो. मी शाप देणारा, सत्याचा पालनकर्ता, दुष्टाचा नाश करणारा आहे. जर मी, युद्धासाठी, देवांची पूजा न करणाऱ्यांना एकत्र करतो, तर मी तुझ्यासाठी, बलाढ्य वृषभा, पंधरावा गाढ, दाट सोमरस तयार करतो आणि अर्पण करतो." "तो कोण आहे, जो असे म्हणतो की त्याने युद्धात नास्तिकांचा वध केला? जेव्हा तो युद्धाला धोकादायक घोषित करतो, तेव्हा माझे वृषभ आपले सामर्थ्य प्रकट करतात. मी अज्ञातांच्या वस्तीत असताना, सर्व उदार लोक माझ्यासोबत होते; मी जिंकतो, सुरक्षिततेचे ज्ञान मला आहे, मी शत्रूचा नाश करतो, पर्वतावर त्याचा पाय पकडतो." "माझ्या मनाने ठरवले की, मला ना वस्ती, ना पर्वत थांबवू शकतात. माझ्या गर्जनेच्या आवाजाने त्यांचे कान थरथरतात, आणि सूर्यकिरण एकत्र हलतात. येथे, मी पाहतो – जे इंद्राशिवाय, मद्यपान करणारे आहेत, ते बाणांनी घायाळ होऊन पडतात; जे मित्राची निंदा करतात किंवा आपल्या लहानग्यांकडून दूर जातात." "वृषभ पुढे गेले, प्राण निघून गेले; आधीचे आणि नंतरचे प्रकट झाले. दोन वारे त्याच्या भोवती फिरतात, पण कोणीच त्याच्या साम्राज्याच्या पलीकडे गेले नाही. गायी, जवसाच्या शेतासाठी जुवे लावलेल्या, आर्यांनी त्यांची मोजणी केली; मी त्यांना त्यांच्या गुराख्यांसोबत भटकताना पाहिले. आर्य त्यांना एकत्र बोलावतात, पण त्यात किती जणांना स्वामी आपल्या इच्छेनुसार निवडतो?" "जेव्हा आम्ही लोकांमध्ये जव खाऊन जगतो, मी कुंपणाच्या आत जव खातो. येथे, जुंपलेला एक खाली आणणाऱ्याचा शोध घेतो, तर जुंपलेला नसलेला चालवू इच्छिणाऱ्याने जुंपला जातो. येथे, मी तुला सत्य सांगतो – मांस, द्विपाद व चतुष्पाद प्राण्यांपासून जे काही मिळते. जो येथे, स्त्रियांसोबत, वीर्याचा भाग युद्धात विभागतो, त्याचा हिस्सा कसा वाटावा हे मला ठाऊक आहे." "कोणाच्या कन्या आहे, जी जुगाराविना जन्मली, कोण तिला ओळखतो, कोण तिला इच्छितो? कोण तिच्या बंधनातून मुक्त करील, कोण तिला उचलून नेईल, कोण तिला पत्नी म्हणून स्वीकारेल?" "एक स्त्री पतीकडून किती प्रिय असते, प्रेम आणि उपहारांनी वेढलेली? वधू सौंदर्याने नटली असेल तर भाग्यवती होते; ती स्वतःच लोकांमध्ये आपला मित्र निवडते." "बेडूक जागा झाला, मागे वळून खातो, डोक्याने ढाल धरतो. तो ताठ बसतो, स्वतःला वाळवतो, सपाट झोपून जमिनीवर सरकतो." "एक रुंद सावली असलेले, पण पान नसलेले झाड जवळ उभे आहे; आई, भोक पाडून, गर्भ खात आहे. दुसरी गाय वासराचे मोजमाप करते, आणि गाभार्यात गाभा ठेवण्याचे गुपित काय?" "सात वीर खाली जमिनीखालून आले, उत्तर दिशेतून हरवलेले, शेवटी एकत्र आले. पश्चिमेकडून नऊ उभे राहिले; पूर्वेकडून दहा डोंगरांच्या कड्या ओलांडत, खात चालले." "दहामधील एक पिवळसर आणि सामान्य आहे; त्याला यज्ञासाठी आणि ओलांडण्यासाठी प्रवृत्त करतात. आई छातीमध्ये पोसलेला गर्भ घेते, त्याच्यात आनंदी होऊन त्याला वाढवते." "वीरांनी मेलेल्या मेंढ्याचे मांस शिजवले; पासा फेकले, खेळायला बसले. दोन मोठ्या धनुष्यांनी, शुद्धता घेऊन, फिरत, सर्वत्र शुद्ध करतात." "गर्जना करणारे सर्वत्र फिरले; स्वयंपाक करणारा नाही, ना अर्धे पंख. या देव सवित्याने सांगितले – 'पळणारा, तूप खाणारा, पुढे जाऊ दे.'" "मी एका गावाला दूरवरून वाहून नेलेले पाहिले, स्वतःच्या नियमाने फिरणारे, चाकांवर फिरणारे. आर्य लोकांसाठी जुवा धारदार करतो, अचानक, तरुण वृषभ मोजमाप करतात आणि नव्याने जन्मतात." "ही दोन गायी माझ्या आनंदासाठी जुंपल्या आहेत; त्यांना रोखू नका, पुन्हा पुन्हा मला ताजेतवाने करू द्या. या गायींचे पाणीही हेतुपुरस्सर हरवले आहे; सूर्य आणि माकड श्रेष्ठ ठरले आहेत." "ही वज्र, सर्वत्र पसरलेली, सूर्याच्या मोठ्या शेणातून खाली आली आहे. याने कीर्ती मिळते; यापलीकडे काहीतरी आहे. यामुळे वृद्धही निर्भयपणे पलीकडे जातात." "झाडापासून झाडापर्यंत गाय मोजते; मग वासरे उडून जातात, माणसांना खातात. म्हणून हे जग सर्व भयभीत व्हावे; इंद्राला अर्पण करा आणि ऋषीकडून शिका." "देवतांच्या मोजमापात, पहिले उभे राहिले; कापणारे त्यांच्या वर गेले. तिघे पृथ्वी आणि दलदली गरम करतात; दोन तोंडात शेण वाहतात." "तोच तुझा जीवनदाता आहे; त्याला तसेच ओळख. युद्धात त्याच्यासारख्या कोणापासून स्वतःला लपवू नकोस. तो सूर्य दृश्यमान करतो, अंधार लपवतो; प्रकट झाल्यावरही, तो अजूनही मुक्त न झालेल्यांच्या बंधनातून सुटत नाही." आणि मग, एक वेगळे दृश्य उलगडते. सर्व शत्रू निघून गेले, पण माझे सासरे गेले नाहीत. त्याने जेवावे, सोम प्यावे; तृप्त होऊन पुन्हा आपल्या घरी परत जावे. तो गर्जणारा वृषभ, तीक्ष्ण शिंगांचा, पावसात उभा राहतो, पृथ्वीचा मार्ग ठरवतो. सर्व संमेलनांमध्ये, ज्याने माझे पोट सोमरसाने भरले, त्याचे रक्षण मी करावे. इंद्रा, दगडाने तुझे आनंददायक सोमरस दाबतात; तू ते पितोस. वृषभ तुझ्यासाठी शिजवतात, तू त्यांचे खातोस, जेव्हा, उदार, तू समिधेने आह्वान केलास. हे गायक, मला हे नीट समजावे – नद्याही उलट प्रवाहाने वाहणाऱ्या शापाला वाहून नेतात. लांडगा सिंहापासून, मासा मगरपासून, कोल्हा डुकरापासून, गुहेतून भाजलेला, दूर जातो. मी हे कसे जाणले, गृत्स ऋषींच्या परिपक्व बुद्धीचे? तू, जाणणारा, योग्य वेळी आम्हाला सांग, उदार, आम्ही तुझ्यासाठी कोणता हिस्सा राखावा. माझी शक्ती वाढवणारे, अगदी वरच्या आकाशातीलही, हे असेच करतात. मी हजारो एकत्र ठेवतो; कारण माझ्या जनकाने मला अजिंक्य जन्म दिला आहे. देवतांनी मला बलवान केले, इंद्रा, पराक्रमी, नेहमी पुरुषार्थी. मी वज्राने वृत्राचा वध केला, आनंद घेत, आपल्या सामर्थ्याने भक्तांसाठी गोठा उघडला. देव हातात कुऱ्हाडी घेऊन आले, जंगल तोडले, शस्त्र घेऊन जवळ आले. त्यांनी स्थिर ठेवलेले आपल्या छातीत ठेवले, जेथे फाळाच्या मागे ते जाळतात. अशा प्रकारे, या ऋचांमधून देवांचे सामर्थ्य, त्यांची कृपा, आणि ऋषींचे गूढ अनुभव प्रकट होतात. देवांची स्तुती, यज्ञ, आणि जीवनातील विविध गूढ घटना या कथा-प्रवाहातून आपल्यापर्यंत पोहोचतात.