पवित्र आणि तेजस्वी सोमाच्या प्रवासाची कथा ऋग्वेदातील या मंत्रांतून आपल्यासमोर उलगडते. जलाच्या लाटा, आपल्या विचारांनी भरून, सोमाच्या दिशेने उचल घेतात. त्या आदराने वाकतात, एकमेकांत विलीन होतात आणि तेजस्वी असणाऱ्या त्या सोमात तेजस्वी जलकण सामावतात. पर्वतावर वास करणारा, प्रवाही, उदार, आणि शुद्ध सोम, जणू एखादा बलाढ्य वृषभ, पर्वतावरून दूध देतो. त्याच्याभोवती विचार गुंफतात, आणि तो वेगाने धावतो. त्रित समुद्रात वरुणाला धारण करतो. सोम, तू वाणीची इच्छा बाळगतोस, जसा यजमानासाठी सहाय्यक पुन्हा पुन्हा मंत्र म्हणतो. शुद्ध झालेला तू, बुद्धीचे विस्तार करतोस. जेव्हा तू आणि इंद्र एकत्र शुभत्वासाठी वास करता, तेव्हा आम्ही वीर्यशाली सामर्थ्याचे स्वामी होऊ. समोर, रथांच्या अग्रभागी, वीर नायक उभा असतो. त्याची सेना गायी मिळवण्यासाठी आनंदित होते. इंद्राच्या आह्वानाने सोम मित्रांसाठी वरदान देतो—तेजस्वी वस्त्रांची उधळण करतो. सोमाच्या पिवळसर प्रवाहांनी, आदराने, थकवा न येता, त्याला शुद्ध केले जाते. तो इंद्राच्या रथावर मित्रासारखा उभा राहतो, ज्ञानीपणाने थेट शुभतेकडे जातो. हे सोमदेवा, तू आमच्या दैवी नातेसंबंधासाठी स्वतःला शुद्ध कर, इंद्रासाठी प्रवाहित हो, आमच्या समृद्धीसाठी. तू जल निर्माण करतोस, आकाशात पाऊस पाडतोस आणि या विस्तीर्ण भूमीचे शुद्धीकरण करतोस. विजय, अभय, कल्याण, सर्वत्र रक्षण आणि महत्त्वासाठी स्वतःला शुद्ध कर. हे सोम, तुझे सर्व मित्र तुझे स्तवन करतात आणि मीही तुझे गौरव करतो. सोम शुद्ध होताना विचारांना जन्म देतो—स्वर्ग, पृथ्वी, अग्नी, सूर्य, इंद्र आणि विष्णू यांनाही जन्म देतो. तो देवांमध्ये पुरोहित, ऋषींचा मार्गदर्शक, प्रेरितांमध्ये द्रष्टा, पशूंमध्ये वृषभ, गिधाडांमध्ये गरुड, वने पोसणारा—असा सोम, गर्जना करत, गाळणीतून पुढे जातो. तो आपली वाणी नदीच्या लाटेसारखी पसरवतो; शुद्ध झालेला सोम, त्याचे विचार जणू गीतेसारखे असतात. आतून पाहून तो उच्च-नीच ओळखतो; वृषभ ज्ञानीपणाने गायींमध्ये उभा असतो. तो उत्साही, युद्धात विजयी, नवे सामर्थ्य घेऊन, हजार प्रवाहांनी पुरस्कार गाठतो. हे सोम, इंद्रासाठी शुद्ध हो, लाट उसळव, गायी व पोषण मिळव. प्याल्यात ठेवलेला, दैवी वाऱ्याने प्रेरित, सोम इंद्रासाठी आनंददायी बनतो. हजार प्रवाह, शंभर पुरस्कार घेऊन, तो आपल्या संघासह स्पर्धा जिंकतो. प्राचीन, धनदायक सोम, जन्म घेताच जलात शुद्ध होतो, दगडावरून प्रवाहित होतो; शापांपासून रक्षण करणारा, विश्वाचा राजा, शुद्ध होऊन यजमानाला स्तोत्र देतो. हे सोम, आमचे पूर्वज तुझ्यामुळेच बुद्धीने कृत्ये पार पाडू शकले; शत्रू जिंकले, अडथळे पार केले. तू आम्हाला वीर व घोडेस्वारांसह मदतीस ये. तू, सामर्थ्यदाता, पूर्वी मनूंसाठी प्रवाहित झालास, मार्ग जाणणारा, शत्रूनाशक. आता धन घेऊन प्रवाहित हो, इंद्रासोबत ठाम उभा राहा, शस्त्रांची निर्मिती कर. हे सोम, सत्यासोबत गोडपणाने प्रवाहित हो, जलांनी वेष्टित, अचल शिखरावरून. तुपाने भरलेल्या पात्रात उतर, अत्यंत मत्त करणारा, इंद्राच्या पानासाठी आतुर. आकाशातून पाऊस पाड, शंभर प्रवाह, हजार शक्ती, पुरस्कार घेऊन, दैवी सभेत पोहच. नद्यांमध्ये मिसळ, पात्रात प्रवेश कर, जीवनास पोषण दे. विचारांनी शुद्ध झालेला सोम, अश्वासारखा शत्रूंना जिंकतो; गायीपासून काढलेल्या दुधासारखा, वेगाने वाहतो, प्रशिक्षित वाहकासारखा मार्ग विस्तारतो. स्वतःच्या शस्त्रांनी सुसज्ज, पेषकांनी शुद्ध केलेला, सुंदर गुप्त नाव प्रकट करतो; विजयी रथासारखा, कीर्तीसाठी, वाऱ्याजवळ, गायींना जवळ करतो. मरुतगण आपल्या सैन्याने नव्याने जन्मलेल्या सुवर्ण बाल अग्नीला शुद्ध करतात, अलंकारित करतात; ऋषी आपल्या वाणी व काव्याने सोमाला गाळणीतून पुढे नेतात. जो द्रष्ट्यांचा मनाचा, द्रष्टे घडवणारा, तेजाने उजळणारा, हजार मार्गदर्शक, तो ऋषिमार्गांचा अनुकरण करतो. तिसऱ्या निवासस्थानाचा शोध घेत, वृषभ सोम तेजाने चमकतो, तेजस्वी ऋताचा पाठपुरावा करतो. गरुड, पक्षी, पेषणदगड वाहून, गायी शोधतो, शस्त्र घेऊन लाटांमध्ये मिसळतो, समुद्रात प्रवेश करतो आणि वृषभ चौथे निवासस्थान ओळखतो. तेजस्वी युवकासारखा, आपली रूप शुद्ध करतो; संपत्ती मिळवणाऱ्या घोड्यासारखा वेगवान; वृषभासारखा तो गायींच्या कळपासह पात्राभोवती फिरतो, गर्जना करतो, मिश्रण पात्रात प्रवेश करतो. हे इंदु, शुद्ध सोम, महान सामर्थ्याने प्रवाहित हो, गर्जना करत अडथळे ओलांड. पात्रात खेळत, शुद्ध हो, तुझा आनंददायक रस इंद्राला हर्षित करो. तुझे महान प्रवाह वाहू लागले; रात्री तू गायींसह पात्रात प्रवेश केलास; संगीत निर्मिती करत, ज्ञानी, गात, मैत्रीला बोलावतोस, वैराला नाही. शत्रूंना दूर सारत, शुद्ध सोम, तू पुढे जातोस, जणू प्रिय पती स्तुतीत गायला जातो; पक्ष्यासारखा झाडावर विसावतोस, पात्रात विश्रांती घेतोस. शुद्ध सोमाचे तेजस्वी प्रवाह तुझ्याकडे येतात, जणू समृद्ध गायी पत्नीला मिळतात; पिवळसर, बहुस्तुत, जलात उत्पन्न झालेला, देवांच्या पात्रात गर्जना करतो. त्याचे वेगवान, सुवर्ण प्रवाह शुद्ध होऊन, देवाने देवांमध्ये आपली सार्थकता मिसळली आहे; पेषणदगडांनी दाबला गेलेला, तो गाळणीतून गर्जना करतो, ज्ञानी पुरोहितासारखा, गायींसह घरात प्रवेश करतो. शुभ वस्त्रांनी वेष्टित, महान ऋषी स्तुतीचे शब्द उच्चारतो; शुद्ध झालेला, मिश्रण पात्रातून, दुरदर्शी, दैवी सभेत जागृत राहतो. प्रिय सोम, अचल शिखरावर शुद्ध होतो, सर्वश्रेष्ठ कीर्ती मिळवतो; शुद्ध होऊन, मैदानावर निनाद करतो; हे देवहो, सदैव आम्हांला आशीर्वादाने रक्षण करा. गाणे गा, देवांचा सन्मान कर; महान संपत्तीसाठी सोम पेष करा. शुद्ध सोम गोड वाहतो, प्रत्येक गाळणीला मागे टाकतो; देव आमच्यासाठी पात्रावर विराजमान होवो. देवतांशी मैत्री साधत, सोम हजारपट आनंदासाठी प्रवाहित होतो. मानवांनी स्तुत्य, तो प्राचीन मार्गाने इंद्राकडे मोठ्या सौभाग्याने पोहोचतो. स्तुती व संपत्तीसाठी, पिवळसर शुद्ध सोम वेगाने पुढे धावतो; आनंद इंद्रापर्यंत पोहोचो, त्याचा हिस्सा होवो. देवांसह संपत्तीच्या रथावर ये; सदैव आम्हांला आशीर्वादाने रक्षण कर. उशनासारखी काव्ये उच्चारत, देव आपला आणि इतर देवांचा मूळ उलगडतो. महान संकल्प, शुद्ध पट्टे, तेजस्वी, तो वराह गर्जना करत, सामर्थ्याने पुढे पाऊल टाकतो. हंस, बलशाली व उत्साही, आले आहेत, त्यांची इच्छा पूर्ण झाली; वृषभांचा कळप जमला. मित्र एकत्र पेषणीच्या कठीण कार्याविषयी बोलतात, प्रवाही सोमाच्या आवाजासह. तो स्तुतीच्या विशाल गीताकडे धावतो; गायी त्याच्या खेळकर भटकंतीचे मोजमाप करू शकत नाहीत. तीक्ष्ण शिंगांनी तो फेरी मारतो; पिवळसर सोम दिवसा दिसतो, रात्री शुद्ध असतो. बलशाली सोम प्रवाहित होतो, गायींनी समृद्ध; इंद्रासाठी पेषलेला सोम आनंदासाठी सामर्थ्य देतो. तो दैत्यांचा नाश करतो, शत्रूंना दूर करतो, मार्ग निर्माण करतो, लोकांचा राजा असतो. पेषणदगडांनी दाबला गेलेला, मधात मिसळलेला, तो लोकरावरून वाहतो, पर्वतावरून दूध काढल्यासारखा. इंद्राच्या मैत्रीत आनंद घेणारा सोम, देवांचा आनंददायक, हर्षासाठी प्रवाहित होतो. शुद्ध होत, देव आपली सार्थकता घेऊन प्रवाहित होतो, देवांना प्रियतेने भरतो. सोम, योग्य क्रमाने वस्त्र धारण करून, अचल शिखरावर दहा प्रवाह पसरवतो. बलशाली, लाल सोम मोठ्याने गर्जना करतो, पृथ्वी व आकाश निनादित करतो. इंद्राच्या अग्नीसारखा, तो युद्धात ऐकू येतो; जागरूकपणे, तो ही वाणी गर्जना करतो. अशा प्रकारे, हे सोम, तुझ्या प्रवाहांनी, तेजाने, आणि स्तुत्यतेने, देव, ऋषी, वीर, आणि मानवांना आनंद, सामर्थ्य व कल्याण मिळो, अशी ही पवित्र कथा आहे.