एकदा ऋषी धर्माच्या मार्गावर आरूढ झाले, तेव्हा ते एकटेच सुंदर अशा तांबड्या घोड्याच्या पाठीवर बसले होते. त्या शांत क्षणी माझ्या मनाने हृदयाशी संवाद साधला आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी, आपल्या लेकरांसह, आनंद व्यक्त केला. त्या वेळी, सोमरस पिळणाऱ्यांसाठी इंद्राने केलेली सर्व कृत्ये, त्याच्या दानशूरतेची गाथा, जाहीर केली गेली. इंद्राने शरभ या ऋषीच्या मित्रासाठी दूर, नीटपणे राखलेल्या संपत्तीचे द्वार उघडले होते. आता, जो कोणी येथे अडवून धरला गेला आहे, तो स्वतंत्रपणे धावू लागला. इंद्राने आपल्या वज्राने वृत्राच्या अतिशय महत्त्वाच्या ठिकाणी प्रहार केला. इंद्र विचारासारखा वेगवानपणे लोखंडी किल्ला ओलांडून गेला; मोठ्या पक्ष्यासारखा आकाशात गेला आणि सोमरस वज्रधारीकडे आणला. समुद्राच्या गर्भात वज्र लपवलेले आहे, पाण्याने आच्छादलेले. नद्यांचे प्रवाह एकत्र येऊन त्याच्या स्तुतीसाठी वाहतात. जेव्हा वाणी अर्थ न समजता शब्द उच्चारते, तेव्हा देवतांची राणी आनंदाने विराजते. तिने चार शक्तींच्या धारांचे दुग्ध काढले—पण तिचे सर्वोच्च स्थान कुठे गेले, हे कोणालाच ठाऊक नाही. देवांनी दिव्य वाणीची उत्पत्ती केली; सर्व प्रकारच्या जीवांना ती वाणी लाभली. ती वाणी, गोड शक्तीचे दुग्ध देणारी गाय, आमच्याकडे स्तुतीसह येवो. माझ्या मित्रा विष्णु, तू विशाल पावलांनी पुढे जा; वज्रासाठी आकाशात जागा निर्माण कर. आपण वृत्राचा वध करू, आपण नद्यांवर विजय मिळवू; आणि त्या, इंद्राच्या प्रेरणेने मुक्त होऊन, अखंड वाहू लागतील. जो मनुष्य देवांची कृपा मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो, तोच खऱ्या अर्थाने समृद्ध होतो—जो आता मित्र आणि वरुण यांच्यासाठी यज्ञाची तयारी करतो. हे राजे, दीर्घकाळापासून प्रसिद्ध, दूरदृष्टी असलेले, त्यांचे हात अजेय आहेत; ते सूर्याच्या किरणांसह रथ हाकतात. मित्र आणि वरुण, तुमचा दूत लोखंडी शिर असलेला, सोमरसाच्या आस्वादासाठी उत्सुकतेने वेगाने धावला. जो विचारत नाही, पुन्हा बोलावत नाही, संवादात आनंद घेत नाही—मित्रा आणि वरुणा, आज आम्हाला अशा विस्मरणापासून दूर ठेवा; तुमच्या हातांनी आम्हाला रक्षण करा. आता मित्रासाठी, त्या उदार, अमर प्रभूसाठी योग्य आणि सच्चा स्तोत्र गा; वरुणासाठी, रक्षण करणाऱ्या राजांमध्ये तेजस्वी अशा स्तुती अर्पण कर. ते अमर, निष्कलंक देव, तीन संपन्न मातांचे एकुलते पुत्र, विजयी लाल रंगाच्या अश्वाला प्रवृत्त करतात; ते मर्त्यांच्या निवासस्थानांकडे पाहतात. माझी ही शब्दरचना तेजस्वी, कुशलतेने रचलेली—हे अश्विनीकुमारांनो, तुम्ही दोघे एकत्र येऊन आमच्या यज्ञातील अर्पण स्वीकारा. जेव्हा आम्ही तुमच्या उदार, अजेय कृपेसाठी हाक देतो, किंवा घोडे देणाऱ्या तुमच्यासाठी, तेव्हा पूर्वेकडील होम आम्हाला द्या, जमदग्नी यांच्या सोबत, आम्ही स्तुती करीत असताना. वायू, शुभ विचारांनी आमच्या यज्ञाकडे ये, जो आकाशाला स्पर्श करतो; शुद्ध करणाऱ्या मध्ये, वर, मी, तेजस्वी, तुझ्या जवळ येतो. अध्वर्यु सर्वात सरळ मार्गाने अर्पण घेऊन जातो; मग, तुझ्या अश्वांनी, दोघांसाठी दूध मिसळलेल्या शुद्ध सोमाचा आस्वाद कर. सूर्या, तू महत्त्वाचा आहेस, आदित्यांमध्ये महान; तुझे महत्त्व, मोठेपण, सर्वत्र प्रसिद्ध आहे—खरंच, देवा, तू महान आहेस. सूर्या, तुझी कीर्ती मोठी, देवांमध्ये तू खरोखर महान; देवांचा श्रेष्ठ पुरोहित, असुर, सर्वव्यापी प्रकाशरूप, तू अजेय आहेस. ही जी चमकणारी, नीच दिसणारी, ती रोहिणीच्या रूपात साकारली आहे; प्रकाशमान प्रतिमेसारखी, ती दहा दिशांमध्ये पसरते. तीन पिढ्या पुढे गेल्या, तर काही इतर सर्व बाजूंनी या स्तोत्रात सामील झाल्या; विशाल, शुद्ध करणारा, सुवर्णमय, जगात स्थिर झाला आहे. रुद्रांची माता, वसुंची कन्या, आदित्यांची बहीण, अमरत्वाचा नाभिस्थान—मी ज्ञानी पुरुषांसाठी सांगतो: अदितीला हानी पोहोचवू नका, तिला कुणीही दुखावू नये. वाणी उच्चारताना, जाणून, सर्व विचारांनी वेढलेली देवी, देवांमध्ये वावरणारी—अल्पबुद्धी माणसाने गायीला अडथळा आणू नये. अग्निदेव, तुझ्याकडे अपार सामर्थ्य आहे, भक्तासाठी; तू ज्ञानी, गृहस्वामी, सदैव तरुण आहेस. अग्निदेव, तुझ्या कृपेने आम्हाला देवांची सेवा मिळू दे; तू ज्ञानी, तेजस्वी, आम्हा सर्वांना एकत्र आण. हे कनिष्ठ, तुझ्या सामर्थ्याने प्रेरित होऊन आम्ही बळ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो. औरव, भृगू, शुचि, अप्नवान यांच्यासारखा मी समुद्रात वास करणाऱ्या अग्नीला हाक देतो. समुद्रात वास करणाऱ्या, वाऱ्याच्या निनादासारख्या, परजन्याप्रमाणे गर्जणा करणाऱ्या, त्या प्रज्ञावान अग्नीला मी पुन्हा पुन्हा बोलावतो. सवितृच्या पिळणीसाठी, भागाच्या भागासाठी जसे बोलावतात, तसे मी समुद्रात वास करणाऱ्या अग्नीला बोलावतो. विधी वाढवणाऱ्या, अत्यंत दानशूर, तेजस्वी वंशज अग्नीला आम्ही आमची वाणी अर्पण करतो. ज्याप्रमाणे कुशल कारागीर आकार देतो, तसे हा अग्नी आमच्यासाठी झाला आहे, तेजस्वी प्रभूच्या इच्छेने. हा अग्नी, देवांमध्ये स्वामी, सर्व तेजांना मागे टाकतो; तो आमच्याकडे पुरस्कार घेऊन येवो. सर्व ऋत्विजांमध्ये सर्वाधिक प्रसिद्ध, प्राचीन अग्नीची येथे स्तुती करा. स्वच्छ ज्वाळांनी उजळणारा, घराघरातील ज्येष्ठ, तो तेजस्वी, सर्वत्र ऐकला जाणारा आहे. या वेगवान, प्रेरित, बलाढ्य अग्नीचे गाणे गा, तो मित्रासारखा मानवांना मार्गदर्शन करतो. स्त्रियांनी त्याच्यासाठी अर्पणासह आपली वाणी पाठवली आहे; त्या वायूच्या क्षेत्रात स्थिर झाल्या आहेत. ज्याच्या त्रिस्तरीय कुशावर, दृढपणे ठेवलेल्या, अगदी पाण्यांनीही आपले पाऊल ठेवले आहे. दानशूर देवाचे पाऊल, अजेय सहाय्याने, शुभ्र, सूर्याप्रमाणे विलोभनीय आहे. अग्नी, तुझ्या तुपाच्या विचारांनी, तेजस्वी देवा, तुझ्या ज्वाळांनी देवांना येथे आण आणि यज्ञ कर. अशा प्रकारे, ऋषी, देव, वाणी, अग्नी आणि नद्यांचे अद्भुत कार्य, त्यांच्या शक्ती, स्तुती आणि कृपेचे हे दिव्य चित्र उभे राहते—जिथे मानव आणि देव एकत्र येतात, आणि यज्ञाच्या तेजात विश्वाचा कल्याणकारी गूढ प्रवाह वाहतो.