पूर्वीच्या काळात, लोक जणू काही काठ्या असल्यागत स्थिर आणि मर्यादित होते. त्या वेळी भरत वंशातील तरुण मंडळींना बंधनात ठेवण्यात आलं होतं. अशा परिस्थितीत वसिष्ठ ऋषी यांनी त्यांचा मार्गदर्शक म्हणून कार्यभार स्वीकारला आणि त्रित्सु जातींमध्ये एकता व विस्तार निर्माण केला. त्रिमूर्तींनी या विश्वात बीजांची निर्मिती केली, तीन महान वंशांनी तेजाचा मार्ग दाखवला. तीन आहुती उषःकाळी एकत्र येतात, आणि हे सर्व वसिष्ठ कुळातील ज्ञानी ऋषी पूर्णपणे जाणतात. वसिष्ठांचे तेज सूर्याच्या प्रकाशासारखे आहे, त्यांची महानता समुद्रासारखी अथांग आहे. त्यांची शक्ती वाऱ्याच्या पुत्रासारखी आहे—वसिष्ठांचेच स्तवन सर्वश्रेष्ठ आहे, त्याहून दुसरं कोणतेही स्तवन नाही. वसिष्ठ आपल्या अंतःकरणातील ज्ञानाने एकत्रितपणे, हजारो मार्गांनी प्रवाहित होतात. त्यांनी यमाने आखलेल्या सीमारेषेचे विणकाम केले आणि त्या सीमारेषा ओलांडून वसिष्ठ अप्सरांकडे गेले. मित्र आणि वरुण यांनी वसिष्ठांना वीजेसारख्या तेजस्वी प्रकाशरूपात पाहिले; त्या दिवशी त्यांचा जन्म झाला. वसिष्ठ ऋषी लोकांमध्ये प्रकट झाले. वसिष्ठ हे मित्र आणि वरुण यांचे पुत्र आहेत, उर्वशीपासून मनाच्या सामर्थ्याने जन्मले. सर्व देवांनी त्यांना कमळात पडलेल्या दिव्य बिंदू रूपाने स्वीकारले. वसिष्ठ हे दोन्ही विश्वांचे ज्ञाता, सर्वज्ञ, हजारो दान देणारे, सदैव उदार आहेत. ते अप्सरांमध्ये जन्मले, यमाच्या सीमारेषा ओलांडून आले. वसिष्ठ ऋषींच्या जन्माची कथा अशी आहे—सभेत दोन शक्तिमान देवांनी एकच बीज श्रद्धेने पात्रात ठेवले. त्या पात्रातून वसिष्ठ प्रकट झाले, म्हणून त्यांना 'वसिष्ठ' या नावाने ओळखले जाते. ते ऋचांचा आणि सामांचा वाहक आहेत, यज्ञातील दगड वाहतात आणि नेहमीच पहिले बोलतात. वसिष्ठ हे उदार आहेत, त्यांना सद्भावनेने जवळ या. आपली तेजस्वी, दिव्य विचारशक्ती आमच्यावर प्रसन्न होऊन, जलद रथासारखी आमच्यापर्यंत येवो. हे वसिष्ठ, पृथ्वी आणि आकाशाचा उगम तुम्हाला ज्ञात आहे; खाली वाहणाऱ्या जलांना देखील तुमचे ज्ञान ऐकू येते. पाण्याचे प्रवाहही त्यांच्या सन्मानार्थ फुगतात; युद्धात पराक्रमी असणारे हे वंश पृथ्वीचे इच्छुक आहेत. त्यांच्यासाठी घोड्यांना जुळवा, जणू काही इंद्र वज्रधारी, सुवर्णबाहू याने जुळवले आहेत. त्यांना यज्ञाच्या दिशेने पुढे जाऊ द्या, जशी पत्नी पतीकडे जाते. त्यांच्या स्वतःच्या सामर्थ्याने त्यांना बळ द्या. युद्धात यज्ञ बळकट करा; लोकांसाठी नायकाचे चिन्ह ठेवा. त्यांच्या तेजातून त्यांचे तेज प्रकट होते; ते पृथ्वी जशी जगाचे ओझे वाहते, तसेच भार वाहतात. मी देवांना आळवतो—हे अग्नी, त्यांनी धर्म साध्य केला आहे, मी आपला विचार त्यांच्या चरणी अर्पण करतो. आपली प्रेरित बुद्धी देवीकडे वळवा; येथे देवांकडे आपला स्वर उंच करा. महान, हजारो डोळ्यांचा वरुण या नद्यांच्या प्रवाहांवर लक्ष ठेवतो. तो जनांचा राजा, नद्यांचा अलंकार, त्याच्याकडे सर्वोच्च सार्वभौमत्व आहे. तो आपल्याला सर्व जमातींमध्ये संरक्षण देवो; आमचे स्तवन सर्वत्र प्रसिद्ध होवो, हे स्तुत्य देव. शत्रूची वीज दूर जावो; आमच्या शरीरावर कोणतेही संकट येऊ नये. अग्नीने आमच्या आहुती श्रद्धेने स्वीकारल्या; आमचे स्तोत्र त्याला सर्वात प्रिय आहे. देवांसह, जलपुत्र आमचा मित्र होवो; तो आमच्यावर कृपादृष्टी ठेवो. कमळासारख्या तोंडांनी मी नद्यांच्या खोल पाण्यातील सर्पाचे स्तवन करतो, जो त्या प्रदेशात वसतो. खोल पाण्यातील सर्प आम्हाला हानी पोहोचवू नये; दोन धर्मपालकांच्या दोषामुळे त्याचा यज्ञ विफल होऊ नये. या लोकांमध्ये आम्हाला कीर्ती लाभो; श्रेष्ठजन धनासाठी प्रयत्नशील होवोत. ते तेजस्वी, विशाल, पराक्रमी सैन्य शत्रूंना त्यांच्या शस्त्रांनी जाळतात. जेव्हा आमच्या पत्नी आमच्याकडे येतात, तेव्हा त्वष्ट्र सुंदर हस्तांनी आम्हाला पुत्र प्रदान करो. त्वष्ट्र आमचे स्तोत्र स्वीकारो; धनाच्या इच्छुक असलेल्या प्रिय देवतेची कृपा आमच्यावर असो. दान करणारे आम्हाला धन लाभो; दोन विश्वे, वरुणाणी, आमचे ऐकू दे. वरूत्रींच्या आश्रयाने, उत्तम सल्लागार त्वष्ट्र आम्हाला धन वाटो. पर्वत, जल, दान करणारे, वनस्पती आणि आकाश आम्हाला धन लाभो; पृथ्वी आणि वनवृक्षांसह, दोन्ही जग आपले सर्व बाजूंनी संरक्षण करो. ही दोन विशाल विश्वे त्या मार्गाचा पाठपुरावा करो; तेजस्वी वरुण, इंद्राचा मित्र, तसेच सर्व बलशाली मरुतगण पाठपुरावा करो; आम्ही आमच्या विचारांच्या पोषणासाठी धन मिळवू. इंद्र, वरुण, मित्र, अग्नी, जल, वनस्पती आणि वन हे सर्व आमच्या स्तोत्राचा स्वीकार करो; मरुतगणांच्या आश्रयात आम्ही वास करू; तुम्ही नेहमीच आमचे कल्याण करो. इंद्र आणि अग्नी आमच्यावर कृपादृष्टी ठेवो; इंद्र-वरुण, जे यज्ञाला पात्र आहेत, ते आमचे कल्याण करो. इंद्र-सोम आमच्यावर समृद्धी आणि सुख लाभो; इंद्र-पुषण आम्हाला बळ आणि यश देवो. भाग्य आम्हाला शुभ लाभो; आमचे स्तवन आमच्यासाठी मंगलदायक ठरो. पुरंधी आमचे कल्याण करो; धन आमच्यासाठी अनुकूल ठरो. सत्य आणि संयमित लोकांची कृपा आमच्यावर असो; अनेकांचा जन्म असलेल्या अर्यमान आमच्यावर कृपा करो. सृष्टीकर्ता आमच्यावर कृपा करो; पालनकर्ता कृपादृष्टी ठेवो. विशाल देवी आपल्या सामर्थ्याने आम्हाला उपकार करो. दोन विशाल विश्वे, पृथ्वी आणि आकाश, आमच्यावर कृपा करो; पर्वत आणि दयाळू देव आमच्यावर कृपा करो. तेजस्वी, मार्गदर्शक अग्नी आमच्यावर कृपा करो; मित्र, वरुण, अश्विनीकुमार आमचे कल्याण करो. सत्पुरुषांची उत्तम कर्मे आमच्यासाठी मंगलदायक ठरो; वारा आशीर्वादासह आमच्यावर वाहो. प्राचीन काळापासून आह्वान केलेली पृथ्वी आणि आकाश आमच्यावर कृपा करो; आंतरिक्ष आमच्या दृष्टीसाठी शुभ ठरो. वनस्पती आणि वन आमच्यासाठी लाभदायक ठरो; प्रदेशांचा अधिपती, विजयी देव आमच्यावर कृपा करो. इंद्र, देव, वसूंना घेऊन आमच्यावर कृपा करो; वरुण, आदित्यांमध्ये स्तुत्य, आमच्यावर कृपादृष्टी ठेवो. सौम्य रुद्र, रुद्रगणांसह, आमच्यावर कृपा करो; त्वष्ट्र, देवींसह, येथे आमचे ऐकू घे. अशा प्रकारे या ऋचांमध्ये वसिष्ठांचा तेजस्वी वंश, देवांचे आशीर्वाद, यज्ञाची महती, आणि विश्वातील सर्व शक्तींचे मंगलमय आवाहन एकत्र गुंफले आहे. या सर्वांचे स्तवन आणि आशीर्वाद घेऊन, मानवजातीने धर्म, समृद्धी आणि कल्याणाचा मार्ग अनुसरावा, अशी प्रार्थना या ऋचांमध्ये गुंफलेली आहे.