एकदा ऋषी आणि यज्ञकर्ता एकत्र आले होते. त्यांच्या समोर तेजस्वी प्रकाश ठेवला गेला, ज्यामुळे त्यांना सर्व काही स्पष्टपणे दिसू लागले. मन सर्वात वेगवान होते—ते अंतर्मनात उडत होते. त्या वेळी सर्व देवता एकवटले, एकाच श्रेष्ठ संकल्पाकडे वळले. माझे कान जणू दूरवर उडून गेले, डोळ्यांनी तेज पाहिले; हृदयात प्रकाश स्थिर झाला. मन सर्वत्र भटकत राहिले—आता मी काय बोलावे, काय विचार करावे, असा प्रश्न निर्माण झाला. त्या अंधारात, सर्व देवता भयभीत होऊन अग्नीला वंदन करू लागले. "वैश्वानर अमर, आम्हाला रक्षण कर. अमर अग्नी, आम्हाला वाचव," अशी प्रार्थना त्यांनी केली. मग यज्ञात, स्तुतींनी, स्वर्गीय आणि आनंददायक अग्नीला आवाहन केले गेले. तो जातवेद, योग्यतेने विधी पार पाडणारा, आमचा विवेकदर्शी आहे. मानवांनी प्रज्वलित केलेला, तो तेजस्वी आणि श्रेष्ठ होतार अग्नी स्तुत्य आहे. जसे शुद्ध तुप सहज वाहते, तशाच प्रेमाने स्तोत्रे त्याच्याकडे वहातात. जो अग्नीला ज्ञानाने आणि स्तोत्रांनी अर्पण करतो, तो लोकांत प्रसिद्ध होतो, वैभव आणि गोमय संपत्ती मिळवतो. हा अग्नी, जन्मताच, आपल्या तेजाने विशाल आकाश व्यापतो आणि अंधारातून प्रकाश देतो. त्याचा ज्वाळेचा लाटा लांबवर चमकतो, आणि विचारपूर्वक, तो निर्मळ अग्नी लाटेच्या पलीकडे दिसतो. "आता, अग्नी, आम्हाला अद्भुत संपत्ती दे. दानशूरांना वैभव दे. जे दान, कीर्ती आणि शौर्याने इतरांना मागे टाकतात, ते लोकांत प्रसिद्ध होवोत," अशी मागणी केली गेली. "अग्नी, आमच्यासाठी हा यज्ञ मंगलमय कर. बसून, हविर्दान स्वीकार. भरद्वाज कुळात तू स्तुती स्थापन केली आहेस आणि संपत्ती मिळवण्यास मदत केली आहेस." "द्वेष दूर कर, आमचा उत्कर्ष वाढव, आम्हाला शंभरपट शौर्य लाभू दे," अशी प्रार्थना झाली. अग्नीला, प्रेरीत होतार म्हणून, योग्य विधीने पूजा अर्पण केली गेली. "मरुतांची आवाहने विघ्नित होऊ नये. मित्र, वरुण, अश्विन, द्यावा-पृथ्वी, आमच्या यज्ञाकडे वळा," अशी विनंती झाली. "तू होतार, सर्वांना प्रिय, मनुष्यसमूहात कधीच अपयशी न होणारा. अग्नी, आपल्या तेजस्वी जिभेने यज्ञ स्वीकार आणि स्वतःच्या रूपाने विधी पार पाड," अशी आर्जवाने स्तुती केली गेली. प्रेरित प्रार्थना अग्नीला शोधते, कारण तोच योग्य आहे. स्तुतिकर्ता देवांना बोलावतो, यज्ञासाठी गातो. अंगिरसांत सर्वात प्रेरक, ऋषी जेव्हा मधुर वाणीने अर्पणाच्या वेळी गातो, तेव्हा अग्नी उजळतो. तो सर्वज्ञ, तेजस्वी अग्नी, आकाश-पृथ्वीच्या विस्तारात यज्ञ पार पाडतो. श्रद्धेने निवडलेली हविर्दाने देताना, पाच जाती अग्नीच्या दिशेने येतात. मी जेव्हा श्रद्धेने कुशांचे आसन, तुपाचा चमचा, आणि स्तुत्य स्तोत्र अग्नीला अर्पण करतो, तेव्हा पृथ्वीवर निवास स्थिर होतो, यज्ञ स्थिर होतो—जसे डोळे सूर्यावर स्थिर होतात. "आमच्यावर कृपा कर, प्राचीन होतार अग्नी. देवांना आणि अग्निंना जोडून प्रज्वलित हो. बलपुत्रा, संपत्ती दे, आणि आम्हाला पापाच्या सागरातून पार ने," अशी प्रार्थना झाली. गृहात, कुशावर, अग्नी होतार म्हणून विराजमान झाला, आणि यज्ञासाठी द्यावा-पृथ्वीला प्रेरित करू लागला. हा बलपुत्र, सत्यधर्मी, सूर्याच्या ज्वाळेसारखा दूरवर पसरला. त्याच्याजवळ, सर्वज्ञ अग्नीमध्ये, देवता वास करतात—तो राजासारखा आहे, जणू स्वर्गच उपस्थित आहे. त्रिस्थान असलेला तो सूर्यप्रकाशासारखा, मानवांच्या अर्पण व दानासाठी विस्तारतो. तो सर्वात सामर्थ्यशाली आहे—त्याची ऊर्जा वनाचा पराभव करते; थकवा न येणारा तो मार्गावर चमकतो. कपट नसलेला, वेगवान, अमर अग्नी वनस्पतींमध्येही आहे. "अग्नी, आमच्या लोकांसाठी, इतरांसोबत नव्हे, घरात स्तुत्य हो. सर्व जन्मांचा ज्ञाता, शत्रूंवर विजय मिळव, आणि पित्याप्रमाणे ज्वाळांनी यज्ञ साकार," असे आवाहन झाले. त्याच्या किरणांनी तो पृथ्वीचा पाठलाग करतो, कारागिराने जे व्यर्थ घडवले ते त्याच्या ज्वाळांनी व्यापले जाते. अचानक, त्याचा प्रवाह अधिक तीव्र होतो—जणू कर्जदाराचा पाठलाग करणारा, तो वाळवंट ओलांडतो. "अग्नी, सर्वत्र वास करणारा, सर्व अग्निंसह आमच्यासाठी प्रज्वलित हो. तू संपत्ती देतोस, संकटे दूर करतोस; आम्हाला शंभर सहाय्यांनी, वीर पुत्रांनी आनंद मिळू दे," अशी प्रार्थना पुन्हा झाली. "हे सौभाग्यशाली अग्नी, तुझ्यापासून सर्व कल्याण येते, जसे झाडावरून पक्षी उडतात. संपत्ती, बल आपोआप शत्रूवर जिंकण्यासाठी येते, जसे पाऊस आकाशातून किंवा पाण्याचा प्रवाह." "तू भागासारखा, आम्हाला धन देणारा आहेस; अद्भुत तेजाने तू धनाचे रक्षण करतोस. मित्रासारखा, तू ऋताचा पालक आहेस; भरपूर कल्याण देणारा देव आहेस." अग्नी, खरा अधिपती, आपल्या सामर्थ्याने शत्रूचा नाश करतो. तो ऋषी अग्नी कंजुषाकडूनही सामर्थ्य प्राप्त करतो. ज्याला तू, सत्यातून जन्मलेला, धनाने समर्थ करतोस, त्याला जलसंततीसह सर्व लाभ मिळतात. "बलपुत्रा, ज्याला स्तोत्र, यज्ञ, प्रार्थना देतो, तो तुझ्या आश्रयाला येतो. तो सर्व संपत्ती मिळवतो, धनाचा स्वामी होतो." "हे अग्नी, तू जी वरदाने देतोस, ती मानवांसाठी कीर्ती व शौर्य देणारी असतात. तुझ्या सामर्थ्याने तू गोधन वाढवतोस, लांडग्यासाठी संतती देतोस, आणि उत्सुकांना धन देतोस." "बलपुत्रा, आम्हाला सोडू नकोस. आम्हाला संतती, मुले, संपत्ती दे. आमच्या सर्व स्तोत्रांनी आम्हाला पूर्णता मिळू दे; आम्ही शंभर सहाय्यांनी वीर पुत्रांत आनंद मानू." "हे अग्नी, जो भक्तीने, प्रार्थनेने तुझी कृपा मिळवतो, तो तेजाने उजळतो आणि प्राचीन संपत्ती मिळवतो." अग्नी खरोखर ज्ञानी, कुशल, ऋषी आहे; मनुष्य त्याला यज्ञात होतार म्हणून गौरवितो. "तुझ्या सहाय्यासाठी, अग्नी, श्रेष्ठ संपत्ती स्पर्धा करतात; व्रतांनी यशस्वी होणारे अधर्मी शत्रूंना जिंकतात." अग्नी, जल व मृत्यूचा विजेता, वीर आणि सत्य अधिपती देतो; त्याच्या सामर्थ्याने शत्रू भयभीत होतात. "अग्नी, आपल्या ज्ञानाने, शत्रू देवतेला मानवापासून दूर ठेवतो; त्याचे धन, चांगल्या रक्षणाने, स्पर्धेत विजयी होते." "मित्राचा मित्र अग्नी, आमच्यासाठी देवांशी संवाद साध, आकाश-पृथ्वीवरून त्यांची कृपा मिळव; आम्हाला सुरक्षितता, समृद्ध निवास दे, द्वेष, संकट, दारिद्र्य पार करू दे—तुझ्या सहाय्याने आम्ही त्यांना पार करू." "आता मी तुझ्या या पाहुण्याचे—सदैव जागृत, सर्व लोकांचा अधिपती—स्तोत्रांनी गौरव करतो; तो स्वर्गाचा जन्म जाणणारा, निर्मळ आहे, आणि जेव्हा आधार स्थिर असतो तेव्हा तो अर्पण स्वीकारतो." भृगुंनी त्याला मित्रासारखा प्रज्वलित केला, वनवृक्षांत गौरव मिळवून दिला, सरळ ज्वाळेने. "अग्नी, तू प्रसन्न राहून, अर्पण घेणारा, दररोज स्तोत्रांनी वर्धित होतोस." "तू कोणत्याही विरोधाविना, बलवान आणि श्रेष्ठ, इतरांच्या सामर्थ्याला मागे टाकतोस; बलपुत्रा, अर्पण करणाऱ्याला, भरद्वाजाला, संरक्षण आणि कीर्ती दे." "मी अग्नीचे स्तवन करतो—तो तेजस्वी पाहुणा, प्रकाशाचा अधिपती, मानवांचा होतार, यज्ञकुशल आहे. तो विद्वान पुरोहित, मधुर वाणीचा, देवांना अर्पण नेणारा, उदार आहे." तो तेजस्वी प्रकाशाने पृथ्वीवर पसरतो, जणू उषा तिच्या प्रकाशासह. तो कधीच थकत नाही, सूर्याप्रमाणे सदैव तरुण, त्याचे तेज कधीच कमी होत नाही. "अग्नी, तुझ्यासाठी आम्ही प्रज्वलन करतो. तुझ्या स्तोत्रांनी, अमरत्वाला बोलावतो; कारण देवांमध्ये देवच यश मिळवतो, देवांमध्ये देवच आमच्या कृपेचा अधिकारी होतो." अशा प्रकारे, ऋषी आणि यज्ञकर्ता अग्नीची स्तुती करीत राहिले, त्याच्याकडून कल्याण, संरक्षण, संपत्ती, संतती आणि विजय मागू लागले. त्यांच्या श्रद्धेने, अग्नीचा तेजस्वी प्रकाश सृष्टीत आणि त्यांच्या हृदयात सदैव प्रज्वलित राहिला.