अग्निदेवाची ही कथा ऋग्वेदातील ऋचांनुसार आपल्यासमोर उलगडते. अग्नि, ज्याप्रमाणे धनाने समृद्ध गुराखी आपल्या कळपाचे नेतृत्व करतो, तसेच सतर्कतेने, तेजस्वी आणि प्रकट स्वरूपात, सर्व काही प्रकाशमान करणारा, महान आणि तेजाने परिपूर्ण असा तू, अग्नि, लोकांनी धनासाठी अनुसरण केला आहेस. देवाच्या मार्गाचा शोध घेत, कीर्तीची इच्छा बाळगणारे लोक तुझ्या चरणी निखळ कीर्ती प्राप्त करतात. तुझ्या कृपेने, यज्ञासाठी योग्य असलेल्या नावांना प्रतिष्ठा प्राप्त होते, आणि सभेत आनंद मिळावा म्हणून सर्वजण प्रयत्न करतात. पृथ्वीवरील सर्व लोक तुला गौरव देतात. मनुष्यांच्या संपत्तीमुळेही तुझा गौरव वाढतो. तूच रक्षक, मार्गदर्शक, पार उतरवणारा, पिता, माता आणि मानवजातीचा अखंड आधार आहेस. सर्व समाजांमध्ये पूजनीय, प्रिय आणि यज्ञासाठी सर्वाधिक योग्य असा अग्नि होतार, आनंददायक, घरात तेजाने प्रकट झाल्यावर आम्ही तुझ्या चरणी निःशंक होऊन भक्तीभावाने येतो. हे अग्नि, नेहमीच नवा भासणारा, आम्ही ज्ञानी आणि भक्तिभावाने तुझ्या कृपेसाठी, तुझी पूजा करीत येतो. तू लोकांमध्ये तेजस्वी आहेस, स्वर्गातील महान प्रकाशाने उजळलेला आहेस. समाजांचा ऋषी, कुळांचा अधिपती, सदैव तरुण, पुरुषांचा वृषभ, पुढे जाणारा, इच्छाशक्तीने तेजस्वी, राजा, यज्ञासाठी योग्य, संपत्तीचा स्वामी असा तू अग्नि. जो मनुष्य समिधा घेवून तुझी पूजा करतो, तो आनंद प्राप्त करतो. जो भक्तिभावाने होम जाणतो, त्याला तू सर्व इच्छित वस्तू प्रदान करतोस. त्याच्यासाठी, हे अग्नि, आम्ही मोठ्या श्रद्धेने, समिधा आणि आहुतीसह, तुझ्या कृपेकरिता यज्ञ करतो. बलवान पुत्रा, वेदीवर स्तोत्र आणि गीतांनी तुझ्या प्रसादासाठी आम्ही प्रयत्न करतो. तूच तुझ्या तेजाने दोन जगांना व्यापले आहेस, आणि प्रसिद्धीतही प्रसिद्ध आहेस. हे अग्नि, आम्हाला महान आणि शाश्वत संपत्ती दे, संपत्तीने तेजस्वी होऊन. हे दानशूर, नेहमीच मित्रासारखा आमच्यावर कृपा कर. आम्हाला भरपूर संतती, वंश आणि पशुधन दे. अनेक उत्तम, उज्ज्वल, चांगली कीर्ती मिळवणाऱ्या कृपा आमच्या वाट्याला येऊ दे. हे अग्नि, तुझ्याकडे असलेल्या असंख्य आणि विविध संपत्ती आम्हाला मिळू दे. राजा, तुझ्या धनाचा आम्ही लाभ घेऊ दे. कारण तुझ्यात अनेक दान आहेत; तूच धनदाता, तूच राजा आहेस. तुला, अग्नि, प्रभुत्वाची कीर्ती लाभली आहे. मित्रासारखा तू अधिपती आहेस. हे ज्ञानी, तू प्रसिद्ध आणि दानशूर आहेस, संपत्तीचे पोषण करणारा आहेस. सर्व लोक तुझ्या यज्ञ आणि स्तोत्रांनी तुझा शोध घेतात. बलवान, अचूक, सर्वत्र जाणारा, सर्वांचा नेता तुझ्याकडे येतो. एकचित्ताने, लोक तुला, अग्नि, आकाशातून आलेल्या यज्ञचिन्हासारखा प्रज्वलित करतात, जेव्हा मानवजात तुझ्या कृपेसाठी भक्तिभावाने यज्ञ करते. जो मनुष्य तुझ्या कृपेची इच्छा ठेवतो, तो, हे दानशूर, तुझ्या सहाय्याने समृद्ध होतो. स्वर्गाच्या सहाय्याने तो द्वेष आणि संकट पार करतो. जो समिधेने तीक्ष्ण आहुती देतो, तो मनुष्य नष्ट होत नाही. तो दीर्घायुषी, समृद्ध घरात, अग्नि, तुझ्या कृपेने फुलतो. तुझा धूर, अग्नि, प्रखरतेने आकाशात झेप घेतो, तेजस्वी आणि विस्तारलेला. सूर्याच्या प्रकाशासारखा तू तुझ्या ज्वाळेने चमकतोस, हे शुद्ध करणारा. म्हणूनच तू कुळांमध्ये स्तुतीस पात्र आहेस; पाहुण्यासारखा प्रिय, गृहस्थासारखा आनंददायक, आणि संरक्षणासाठी जपावा असा पुत्र. तुझ्या इच्छेने, अग्नि, तू पात्रात जन्म घेतोस, विजेत्यासारखा निर्मित होतोस; मांडीतील वासरासारखा, जुंपावयाच्या घोड्यासारखा, आणि हाक मारावयाच्या मुलासारखा. ज्याप्रमाणे गायी चरण्यासाठी जातात, तसेच अग्नि, तुझ्या ज्वाळा, स्थिर असलेल्या तुझ्या वासस्थानांनाही, तरुणा, भेदून जातात आणि भस्म करतात. तू यज्ञकर्मासाठी योग्य आहेस, अग्नि, लोकांच्या घरात होतार म्हणून; आम्हाला समृद्ध कर, लोकांचा स्वामी, आहुती स्वीकार, हे अंगिरस. आमच्याकडे ये, मित्रासारखा, हे देव, अग्नि, देवांना आमच्यासाठी स्वर्ग आणि पृथ्वीच्या कृपेकरिता बोलाव. आम्हाला कल्याण, उत्तम निवास दे, द्वेष, संकट, आणि विपत्ती पार करू दे—तुझ्या सहाय्याने आम्ही पार जाऊ दे. हे अग्नि, जो देवभक्त, विशाल प्रकाशाचा शोध घेतो, तो तुझ्या, धर्मशील आणि तेजस्वी, रक्षणाखाली असो; ज्याला तू, मित्र आणि वरुणासमवेत, संकटांपासून आणि मृत्यूपासून वाचवतोस. जो यज्ञांनी पूजा करतो, आहुती देतो, आणि मार्ग उघडणाऱ्या अग्निला अर्पण करतो—अशा कीर्तिवानाला कधीही हानी होत नाही, संकट त्याच्यावर येत नाही. सूर्यासारख्या निर्मळ दृष्टिने, जेव्हा तुझ्या ज्वाळा पुढे सरसावतात, तुझे विचार प्रचंड असतात; गर्जणारा, वेगवान, नेता—जिथे जातो, तिथे चैतन्य आणि उत्साह निर्माण होतो. तुझ्या तीक्ष्ण रूपातही, तो येथे महान आहे; शर्यतीसाठी जुंपलेल्या घोड्यासारखा तो धगधगतो; कुऱ्हाडीच्या पात्यासारखा तो चाटतो, आणि वितळलेल्या धातूसारखा लाकूड वितळवतो, जाळतो. त्यानेच तुझी स्तुती केली आहे, तुझ्या तेजाला धार दिली आहे, वितळलेल्या धातूसारखा; ज्याचा तेजस्वी प्रवाह अद्भुत आहे, जो श्रम न करता कार्य करतो, आणि कारागिरासारखा, शत्रूंना वेगाने तुडवतो. तो, वळवळणाऱ्या वृषभासारखा, आवरता येत नाही; बलाढ्य, तेजस्वी, तो मित्रासारखा उषा आणतो; जो रात्री, जो दिवसा, तो मानवांमध्ये लाल रंगाचा, अमर आहे. आकाशाच्या ताज्या तेजासारखा, नव्या शक्तीचा, तो आता वनस्पतींमध्ये चमकतो; सूर्याच्या स्थिर मार्गासारखा, तो आपल्या संपत्तीने दोन्ही जग समृद्ध करतो, हे दानशूर. कधी तो वेगवान घोड्यांसह, कधी स्तोत्रांसह, विजेसारखा चमकणारा, किंवा प्रखर शक्तींनी युक्त; किंवा जेव्हा त्याने मरुतांचा समुदाय निर्माण केला, तेव्हा कारागिरासारखा, बलाढ्य, वेगवान अग्नि चमकतो. ज्याप्रमाणे तू, शक्तिपुत्रा, मानवांसाठी पुरोहित म्हणून देवांना यज्ञ अर्पण करतोस, तसेच आता, अग्नि, एकत्रित आणि सुसंगत होऊन आम्हांला लाभदायक हो, आणि तेजाने देवांची पूजा कर. अग्नि, सर्वज्ञ, आमच्या घरातील पाहुणा, स्तुत्य, जाणकार, आमच्यासाठी स्थापन हो; अमर मृत्युलोकात, जातवेदस, जो दानात समृद्ध आहे, तो प्रातःकाळी पाहुणा होतो. आकाशासारखा, जो अंधार दूर करतो, तो प्रकाशाच्या वस्त्राने स्वतःला वेढतो, सूर्यासारखा चमकतो; अचूक, निर्मळ, सर्वत्र व्यापणारा, प्राचीन वस्तूंनाही भक्षण करणारा. हे शक्तिपुत्रा, तुझे नवे वा जुने कार्य आम्ही सांगतो, कारण अग्निने आपल्या जन्माने अन्न निर्माण केले आहे; म्हणून तू, शक्तीचा स्रोत, आम्हाला शक्ती प्रदान कर, जसा राजा आपल्या सामर्थ्याने प्रजेला रक्षण करतो. जो समोर ठेवलेले अन्न ग्रहण करतो, वाऱ्यासारखा, तो नियमाचे उल्लंघन करत नाही, अर्पणांची उपेक्षा करत नाही; आम्ही त्या शत्रूवर विजय मिळवू, जो सुरुवातीला वैर निर्माण करतो, जसा चोर पकडला आणि वेढला जातो. सूर्याच्या किरणांप्रमाणे, अग्नि, तू तुझ्या प्रकाशाने दोन जग व्यापलेस; तुझ्या ज्वाळेने तेजाने अंधार दूर करतोस, वर्दान घेऊन येणाऱ्या दूतासारखा पुढे जातोस. तुझ्या आनंददायक ज्वाळांसाठी आम्ही तुला निवडले आहे, अग्नि, की तू आमचे ऐकावे; इंद्राच्या सामर्थ्यासारखा, वा वायुप्रमाणे, सर्वाधिक वीर तुझ्यात आपली संपत्ती भरतात. आता, अग्नि, आम्हाला शत्रुविरहित मार्गांनी कल्याण दे, संपत्ती दे, आम्हाला संकटांपलीकडे घेऊन जा; जे तुझी स्तुती करतात, त्यांना शुभ लाभ दे, आम्ही शंभर वीर पुत्रांसह आनंद मानू. हे शक्तिपुत्रा, तरुण, शक्तिमान, सत्य भाषण करणारा, विचाराने प्रबळ, मी तुझा आवाहन करतो; जो संपत्ती देतो, ज्ञानी, सर्वांना दान करणारा, उदार, कधीही न थकणारा. तुझ्यात, हे पुरोहित, प्राचीन धन ठेवले आहे, हे यज्ञासाठी योग्य, प्रातःकाळी आणि निवासस्थानी; जशा पृथ्वीमध्ये सर्व जीव राहतात, तसाच या निर्मळात सर्व शुभ संपत्ती एकत्रित असतात. अशा प्रकारे, अग्निदेवाच्या तेजस्वी, कृपाळू, आणि सर्वत्र व्यापणाऱ्या स्वरूपाची ही कथा ऋग्वेदातील मंत्रांनुसार आपल्यासमोर साकार होते.