अग्निदेवाच्या गौरवशाली कथा अशी आहे की, दूरदूरच्या आणि जवळच्या सर्व लोकांनी, सर्व वयाच्या भक्तांनी, अग्निला आपल्या भक्तिपूर्वक अर्पणांनी सन्मानित केले. हे अग्निदेव, कृपावंत दानशूरांचा कृपाविलास प्राप्त होण्यासाठी तू आमच्यावर तुझ्या शुभ, उज्ज्वल आणि महान रक्षणाचा वर्षाव कर. पूजकांच्या वर्तुळात, तेजस्वी रथावर उभा राहून, अग्निदेव, तू या विशाल आकाशातील मार्ग जाणतोस. या यज्ञस्थळी सर्व देवांना आमंत्रित करून त्यांना या अर्पणाचा आस्वाद घेऊ दे. शुद्ध, ज्ञानी, तेजस्वी, स्तुत्य अशा या कवीरूप अग्नीला आम्ही आदरपूर्वक आमचे स्तोत्र अर्पण करतो. तो स्वर्गात सोन्यासारखा झळकतो आणि त्याचा प्रकाश सर्वत्र पसरणारा आहे. ही अग्निज्योत जणू एका तरुण मातेकडून जन्माला आलेल्या, जागृत आणि अदृश्य असलेल्या पुत्रासारखी आहे. ती माता त्याला धरते, पण त्याला पित्याकडे देत नाही. लोक त्याच्या तेजस्वी मुखावर कोणतीही छाया पडू देत नाहीत; तो सर्वांच्या पुढे, रथावर विराजमान असतो. "हे तरुण माता, तू कोण आहेस, जी या पुत्राला वाढवतेस?" असे विचारले जाते. बलाढ्य देवतेने त्याला उत्पन्न केले आहे. गर्भाने अनेक शरद ऋतू पार केले आहेत; मी पाहिले, ज्या क्षणी त्या मातेकडून त्याचा जन्म झाला. दूरवरून मी त्याला पाहिले—त्याचे दात सुवर्णासारखे, रंगाने शुद्ध, शस्त्रांशिवाय शेतांची मोजणी करणारा. त्याला अमरत्व देणाऱ्या ज्ञानीने, निष्पापांनी माझ्यासाठी कोणती स्तुती केली? शेतातून तो नवा जन्म घेऊन, तेजस्वी कळपासह, मोठ्या प्रकाशात दिसला. कुणीही त्याला पकडू शकले नाही; तो खरोखर जन्माला आला. फिकटवर्णाच्या त्या तरुण स्त्रिया मातरूप धारण करतात. गाई असलेल्या या असंख्यांमध्ये माझे थोर कोण आहेत? ज्या वनातही आपला रक्षक असतो, असे जे आहेत. ज्यांनी त्याला पकडले आहे, त्यांनी त्याला सोडावे; ज्ञानी अग्नी गाईंच्या जन्माचे रहस्य जाणतो; तो आमच्याजवळ यावा. शत्रूंनी या राजाला, लोकांचे पालन करणाऱ्याला, मनुष्यमध्ये निवासस्थानी ठेवले आहे; अत्रीच्या प्रार्थनांनी त्याला मुक्त करावे—आम्हाला निंदणारे स्वतः निंदित व्हावे. शुनःशेपालाही यज्ञस्तंभावर बांधले होते, पण तो भस्म झाला नाही; अग्नी, हे विद्वान होतार, आम्हाला या बंधनातून मुक्त कर. दडपण असूनही, तो आपली आनंदमग्नता सोडत नाही; तो देवांच्या नियमांचे निरीक्षण करणाऱ्याशी बोलतो: "इंद्राने तुला पाहिले आहे—त्याच्या आज्ञेने, अग्नी, मी आलो आहे." अग्नी आपल्या महान तेजाने प्रकट होतो, सर्व काही उजागर करतो; तो देवींच्या विरोधी शक्तींना तोंड देतो, आपले शिंग धारदार करून राक्षसांना पळवतो. अग्नीचे स्वतःचे, प्रखर शस्त्रधारी अनुयायी आकाशात सज्ज असतात, असुरांचा नाश करण्यासाठी; अग्नीच्या उन्मत्त ज्वाळा मार्ग फोडतात, आणि नास्तिक त्यांचा प्रतिकार करू शकत नाहीत. हे महाबलशाली अग्नी, तुझ्यासाठी प्रेरित ऋषीने हे स्तोत्र रचले आहे, जणू कलागुणांनी बनवलेले रथच. हे अग्नी, तू जर या स्तोत्रावर प्रसन्न झालास, तर आम्हाला उज्ज्वल कीर्ती प्राप्त होवो. महाकंठ असलेला, सदैव वाढणारा, शत्रूंचा नाश करणारा, ज्ञानी असा हा वृषभ, ज्ञानासह पुढे जातो; म्हणूनच अमर देवांनी या अग्नीचे वर्णन केले, जो मनूला, श्रद्धेने अर्पण करणाऱ्याला, संरक्षण देतो. अग्नी, तू जन्माला येतोस तेव्हा वरुण बनतोस; प्रज्वलित झाल्यावर मित्र बनतोस; तुझ्यात, बलपुत्रा, सर्व देव वास करतात; भक्तासाठी तू इंद्र बनतोस. तू आर्यमा होतोस, जेव्हा तुझ्या नावाने तरुणांना ओळखले जाते; तू लपलेल्यांना वाहून नेतोस; मित्राला, गायींनी अभिषिक्त, जेव्हा जोडप्यांना एकत्र आणतोस, तेव्हा ते तुझ्या सौंदर्याची पूजा करतात. तुझ्या तेजासाठी, मरुतगण स्वतःला सजवतात, हे रुद्र; तुझा जन्म अद्भुत व सुंदर आहे. विष्णूची पाऊल तुझ्या जोडीला ठेवली आहे—त्यामुळे तू गायींच्या गूढ नावाचे रक्षण करतोस. तुझ्या तेजामुळे, हे अग्नी, तेजस्वी देव अमरत्वाचा आस्वाद घेतात; मनुष्यांनी अग्नीला होतार म्हणून स्थापले आहे, आणि प्रेरित ऋषी त्याची कृपा मिळवण्याची इच्छा बाळगून त्याची स्तुती करतात. हे अग्नी, तुझ्यापेक्षा योग्य होतार कोणीच नाही, ना तुझ्यापेक्षा अधिक ज्ञानी कोणी; ज्याच्या घरी तू पाहुणा बनतोस, तो यज्ञाने मनुष्यमध्ये विजय प्राप्त करतो. अग्नी, तुझ्या सहाय्याने, आम्ही संपत्ती जिंकू इच्छितो, आमच्या अर्पणाने जागृत होऊन; युद्धात, सभेत, दिवसा—हे बलपुत्र—आम्ही संपत्तीने मनुष्यांना जिंकू. कोणीतरी आमच्यावर पाप किंवा वैर आणू पाहतो, दुष्ट हेतू ठेवतो, तर त्याच्यावरच ते पाप परत जावो; हे ज्ञानी अग्नी, आमच्यावर कपटाने हानी करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्याचा नाश कर. हे देव, प्राचीन काळी तुझी उपासना दूत म्हणून केली जात होती; जेव्हा अग्नी, तू संपत्तीच्या संमेलनासाठी जातोस, तेव्हा मनुष्य तुझी स्तुती करतात. हे ज्ञानी, पित्याचा विरोध करणाऱ्याला दूर कर; पुत्रासारखा, आम्हाला रक्षण कर; अग्नी, केव्हा तू आमच्याकडे पाहशील? केव्हा, सत्यदर्शी, तू आमच्या मदतीला येशील? स्तुतिपाठ करणारा भक्त तुझी अनेक नावे घेतो; हे धनदाता, तू त्यावर प्रसन्न झालास तर; अग्नी, देवशक्तीने वाढत राहा आणि आम्हाला कृपा मिळवून दे. हे कनिष्ठ अग्नी, भक्ताला सर्व संकटांतून पार ने; चोर अदृश्य असतात, शत्रू मानव असतात, आणि अनोळखी चिन्हांचे लोक दुष्ट होतात. हे सर्वज्ञ, या स्तुत्या तुझ्यासाठी अर्पण केल्या; हे वासव, मी येथे हे जाहीर केले. हा अग्नी आम्हाला कधीही निंदित करीत नाही, तो इजा करीत नाही; तो सदैव वाढत राहतो आणि दूरचे संकट दूर करतो. हे अग्नी, धनाचा स्वामी, आम्ही तुला यज्ञात सर्वप्रथम गौरव देतो. तुझ्या कृपेने आम्ही बळ मिळवू आणि मनुष्यांच्या स्पर्धेत विजयी होऊ. अमर, हविर्भुज, सर्वव्यापी, स्पष्टदर्शी, आमच्या पित्यासारखा अग्नी, आम्हाला कृपा कर; गृहस्थाश्रमात शुभ तेजाने उजळ, आणि आम्हाला प्रत्यक्ष कीर्ती मिळवून दे. तू अग्नी, लोकांचा ऋषी, पुरुषांचा स्वामी, शुद्ध, तेजस्वी, तूपाने अभिषिक्त, म्हणून स्थापिला जातो. तू होतार म्हणून सर्वज्ञ आहेस; देवांमध्ये तो बक्षिसे मिळवतो. आनंदाने, इळासह, सूर्यकिरणांप्रमाणे प्रयत्न करीत, आमचे अर्पण स्वीकार; हे जन्मज्ञानी, देवांना येथे आण, जेणेकरून ते अर्पणात सहभागी होतील. हे गृहस्वामी, पाहुण्या, या आमच्या यज्ञात ये, सर्व जाणून; अग्नी, सर्व शत्रू शक्तींवर विजय मिळव, आम्हाला अन्न मिळवून दे, आणि शत्रूंना दूर कर. विनाशाने दस्यूंना दूर कर, तुझ्या स्वरूपासाठी बळ निर्माण कर; तू देवांचे रक्षण करतोस, म्हणून, अग्नी, श्रेष्ठ पुरुषांमध्ये, आम्हाला स्पर्धेत राख. आम्ही तुला स्तोत्रांनी गौरव देऊ, अग्नी; आम्ही तुला शुद्धतेने, अर्पणांनी सन्मान देऊ. आम्हाला सर्व ऐश्वर्य प्राप्त होवो, सर्व प्रकारचे धन मिळवून दे. अग्नी, बलपुत्र, त्रिसिंही, आमचे यज्ञ स्वीकार; आम्ही देवांमध्ये सत्कर्म करणारे होऊ; तुझ्या त्रिसंरक्षणाने आम्हाला रक्षण कर. हे जन्मज्ञानी, आम्हाला सर्व संकटांतून पार ने, जसे नौका नदीवरून पार नेते, सर्व दुर्दैवांपलीकडे. अत्रीने स्तुतिलेला, आदराने, आमचे रक्षण कर. जो कोणी भक्त, मनाने आणि स्तुतीने, तुला, अमर अग्नीला, पुकारतो—हे जन्मज्ञानी, त्याला कीर्ती मिळवून दे; संततीसह, अमरत्व प्राप्त होऊ दे. ज्याच्यासाठी, अग्नी, तू, जन्मज्ञानी, सुखद निवासस्थान निर्माण करतोस, त्या सत्कर्मीला संतती, वीर, गोधन, आणि भरपूर धन प्राप्त होते. संपूर्णपणे प्रज्वलित अग्नीमध्ये, शुद्ध, बलवान तूप ओता—त्या जन्मज्ञानी अग्नीसाठी. नराशंस, मधुर हस्त असलेल्या ऋष्या, भक्तांकडून आलेले हे यज्ञ आनंदाने स्वीकार. अशा रीतीने, अग्निदेवाच्या विविध रूपांची, त्याच्या तेज, कृपा, आणि भक्तांवरील रक्षणाची ही पवित्र गाथा आहे—ज्यात तो देव, होतार, मित्र, वरुण, इंद्र, आर्यमा, आणि रुद्र अशा अनेक रूपांनी प्रकटतो, यज्ञाच्या दिव्यात सर्वांचे कल्याण साधतो.