सागराच्या गाभ्यातून एक मधुर लाट उसळते—ती फेसाळते, अमृत घेऊन पुढे येते. तिथे तुपाचे गूढ नाव लपलेले आहे; देवांची जिभ, अमृताचा नाभि. आम्ही या यज्ञात तुपाचे नाव आदराने उच्चारतो, आणि हे तुप आम्ही पूजेसाठी उभारतो. प्रेरित कवी मंत्र ऐकतो; चार शिंगांचा बैल हे घोषित करतो. हा बैल चार शिंगांचा आहे, त्याला तीन पाय, दोन डोकी आणि सात हात आहेत. तो त्रिकूटाने बांधलेला आहे, मोठ्या आवाजात हंबरतो, आणि तो महान देव मानवांमध्ये प्रवेश करतो. देवांनी तुप शोधले—गायीमध्ये लपवलेले, तीन भागांत विभागलेले आणि हातांनी राखलेले. इंद्राने एक भाग निर्माण केला, सूर्याने दुसरा, आणि तिसरा वेणा यांनी स्वतःच्या शक्तीने घडवला. या प्रवाह हृदयातून आणि सागरातून शंभर पट वाहतात—त्यांना ओलांडणे कठीण आहे. मी तुपाचे हे प्रवाह पाहतो—त्यात सोन्याच्या काडी आहेत. हे प्रवाह नीट वाहतात, जणू गायींच्या सारखे, नद्यांसारखे; शुद्ध मनाने, शुद्ध हृदयाने. तुपाच्या या लाटा धावतात, जणू जंगली पशू आपल्या गुहेकडे धावतात. या लाटा जणू प्रचंड नदीच्या गडगडाटासारख्या, वाऱ्यासारख्या वेगाने, अडथळे फोडून, लाल अश्वाप्रमाणे पुढे येतात. त्या सर्व एकत्र वाहतात, जणू अलंकार घातलेल्या स्त्रिया, अग्नीवर प्रसन्नपणे हसतात. तुपाचे प्रवाह अग्नीला प्रज्वलित करतात, आणि जातवेद आनंदाने त्यांचा स्वीकार करतो. या प्रवाह जणू नववधू, आपल्या पतीसाठी सजलेल्या, मी त्यांना पाहतो. जिथे सोम पिळला जातो, जिथे यज्ञ होतो, तिथे हे तुपाचे प्रवाह वाहतात. हे प्रवाह उत्तम स्तुतीसह वाहोत, गोधन घेऊन येवोत, आम्हाला शुभ संपत्ती लाभो. हे देवांनो, या यज्ञाचे नेतृत्व करा—तुपाचे प्रवाह मधुरतेने वाहू द्या. सर्व जग या प्रवाहांच्या निवासस्थानी स्थिर आहेत—सागरात, हृदयात, प्राणात. जलात, सभेत, जे पोषित आहेत, आपण त्या मधुर लाटेकडे जाऊ—हे कृष्णवर्णा, त्या लाटेला वंदन. अशा या दिव्य लाटांमध्ये, अग्नी लोकांमध्ये जागृत होतो—जणू गाय आपल्या वासराकडे झुकते, जणू पिलावंत पक्षी उडतात, तसे किरण आकाशाकडे झेपावतात. पुरोहित देवपूजेसाठी उठतो; अग्नी, सरळ आणि कृपाळू, उषःकाळी उभा राहतो. प्रज्वलित ज्वालेचे तेज दिसते; महान देव अंधार दूर करतो. समूहाचा पट्टा बांधल्यावर, शुद्ध अग्नी शुद्ध गायींनी सजतो. उजव्या बाजूचे अर्घ्य विजयी यज्ञासाठी जुंपले जाते; अग्नी, सरळ, आपल्या समिधांनी स्वतःला स्थापन करतो. भक्तांचे मन अग्नीमध्ये जावो—जसे डोळे सूर्याकडे जातात. दोन वेगळ्या उषांसमयी फुंकले असता, पांढरा घोडा दिवसांच्या प्रारंभाला जन्मतो. तो प्रत्यक्ष दिवसांच्या प्रारंभाला जन्मतो, ठरलेल्या स्थळी, जंगलात तेजस्वी. सात रत्ने घेऊन, पुरोहित अग्नी बसतो, सर्वश्रेष्ठ पूजेचा अधिकारी. अग्नी, हा पुरोहित, सुगंधी मातेला, जगात, आपल्या मांडीवर स्थिर झाला आहे. तरुण, ज्ञानी, अनेक ठिकाणी स्थापन, लोकांना पोसणारा, मध्यभागी प्रज्वलित. आता ते प्रेरित अग्नीचे, श्रेष्ठ पुरोहिताचे, यज्ञात भक्तिपूर्वक स्तवन करतात. ज्याने सत्याने दोन जग व्यापले, त्याला नेहमी तुपाने शुद्ध करतात. घरात जन्मलेला, आपल्या निवासात शुद्ध केला जातो, कवींनी स्तुत्य, पाहुणा, आम्हाला शुभ. हजार शिंगांचा बैल, ती शक्ती, अग्नी, तुझ्या सामर्थ्याने तू सर्वांहून श्रेष्ठ आहेस. तू त्वरित इतरांहून श्रेष्ठ होतोस; आमच्यासाठी तू सर्वात सुंदर झाला आहेस. स्तुत्य, अद्भुत, तेजस्वी, लोकांचा, मानवांचा प्रिय पाहुणा. तुला, सर्वात लहान, लोक जवळपास आणि दूरून अर्घ्य आणतात, अग्नी. उदाराचा सन्मान शोध, आम्हाला तुझ्या महान, तेजस्वी, शुभ संरक्षणाचा लाभ होवो. तेजस्वी रथावर उभा रहा, अग्नी, भक्तगण तुझ्या सभोवताली. विशाल आकाशाचे मार्ग जाणणारा, देवांना येथे अर्घ्यासाठी घेऊन ये. आम्ही ज्ञानी, शुद्ध कवी, बैल, बलाढ्य, स्तुत्य यांना शब्द अर्पण केले. भक्तिपूर्वक आम्ही अग्नीला स्तुती अर्पितो—स्वर्गात सोन्यासारखा तेजस्वी, सर्वत्र पसरलेला. आई, तरुण स्त्री, मुलाला जपते—जागृत, लपवलेला, ती त्याला वडिलांना देत नाही. त्याचे रूप लोकांनी कमी केलेले नाही; ते त्याला पुढे, रथात ठेवलेले पाहतात. तू कोण आहेस, तरुणी, जी मुलाला जपतेस? बलाढ्याने त्याला उत्पन्न केले आहे. गर्भ अनेक शरद ऋतूंनी वाढला; मी त्याचा जन्म पाहिला, जेव्हा आईने जन्म दिला. मी त्याला दूरवरून पाहिले—सोन्याचे दात, शुद्ध वर्ण, शस्त्रांशिवाय क्षेत्र मोजणारा. त्याला अमरत्व दिले, ज्ञानी—निर्दोषांनी माझ्याशी काय केले, कोणती स्तुती केली? मी त्याला क्षेत्रातून जाताना पाहिले—नवजात, तेजस्वी कळपासह, प्रखरतेने झळकणारा. त्यांनी त्याला पकडले नाही; तो खरोखर जन्माला आला. फिकटवर्णी, या तरुण स्त्रिया, माता झाल्या. माझ्या अनेक गायींमध्ये श्रेष्ठ कोण? ज्यांचा रक्षक अगदी जंगल आहे. ज्यांनी त्याला घेतले, त्यांनी त्याला मुक्त करावे; ज्ञानी त्याच्या जन्मास जाणतो, तो आमच्याजवळ यावा. शत्रूंनी राजाला, लोकांचा पालनकर्ता, मर्त्यांमध्ये निवासस्थानी ठेवले; अत्रींच्या प्रार्थनेने त्याला मुक्त करावे—निंदक स्वतः निंदित व्हावेत. शुनःशेप, यज्ञस्तंभाला बांधलेला, तोही मुक्त झाला—कारण त्याचे भक्षण होणार नव्हते. तसेच, अग्नी, आम्हाला या बंधनांतून मुक्त कर, हे ज्ञानी होतार, येथे बसलेला. दबाव असूनही, त्याच्या आनंदात तो डगमगला नाही; त्याने मला सांगितले, जो देवांच्या नियमांचा निरीक्षक आहे: इंद्राने, जाणून, तुझ्याकडे पाहिले—त्याच्या आज्ञेने, अग्नी, मी आलो आहे. अग्नी महान तेजाने झळकतो, आपल्या महत्त्वाने सर्व काही प्रकट करतो; तो देवींच्या शत्रुत्वाचा प्रतिकार करतो, आपले शिंग धारदार करतो, दैत्यांना पांगवतो. अग्नीचे, भयंकर शस्त्रधारी, आपले आकाशात असोत, दैत्य नाशासाठी सज्ज; त्याच्या मद्यपानातही, त्याचे प्रज्वलित तेज अडथळे फोडते, आणि नास्तिक टिकू शकत नाहीत. ही स्तुती, हे बलाढ्यजन्मा, प्रेरिताने तुझ्यासाठी रचली आहे—जणू रथ, हे ज्ञानी, कुशलतेने तयार केलेला; अग्नी, जर तू स्वीकारशील, तर आम्ही याच्याद्वारे तेजस्वी कीर्ती मिळवू. बलवान, नेहमी वाढणारा बैल, शत्रुनाशक, ज्ञानी, ज्ञानासह पुढे जातो; अमरांनी या अग्नीचे असेच वर्णन केले आहे—मणूला, जो कुशावर बसतो, भक्तिपूर्वक अर्पण करतो, त्याला संरक्षण दिले. अग्नी, तू जन्मताना वरुण होतोस; प्रज्वलित झाल्यावर मित्र होतोस; शक्तिपुत्रा, तुझ्यात सर्व देव राहतात; भक्तासाठी तू इंद्र होतोस, हे मर्त्य. तू आर्यमा होतोस, जेव्हा लहान भावांची ओळख घेतोस, हे स्वयंपालक, तू गुपित वाहतोस; मित्राला, सुंदर, गायींनी अभिषिक्त करतात, जेव्हा तू दांपत्याला एकचित्त करतोस. तुझ्या कीर्तीने, मरुत स्वतःला सजवतात, हे रुद्र, तुझा जन्म अद्भुत व सुंदर आहे; विष्णूचे पाऊल तुझ्या समोर ठेवले आहे—त्याने तू गायींचे गुप्त नाव राखतोस. तुझ्या तेजाने, हे देव, तेजस्वी देव अमरत्वाचा आस्वाद घेतात; मानवांनी अग्नीला होतार म्हणून स्थापित केले, प्रेरित, कृपा मिळवण्याची इच्छा ठेवून, त्याची स्तुती करतात. कोणताही पूर्वीचा होतार, अग्नी, तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही, स्वयंपालक, तुझ्यापेक्षा ज्ञानी नाही; ज्याच्याकडे तू पाहुणा होतोस, तो यज्ञाने मर्त्यांवर विजय मिळवतो, हे देव. अशा प्रकारे, सागराच्या गाभ्यातून उसळलेल्या मधुर लाटेपासून, तुपाच्या दिव्य प्रवाहांतून, अग्नीच्या तेजस्वी प्रकटतेपर्यंत, ऋषी आणि भक्तांनी या रहस्यांचा, या शक्तींचा, आणि या अमरत्वाचा अनुभव घेतला आणि स्तुती केली. या अद्भुत विश्वात, अग्नी आणि तुप, देव आणि मानव, एकमेकांत गुंफलेले, यज्ञाच्या, भक्तीच्या, आणि अमरत्वाच्या प्रवाहात एकरूप झाले.