अग्नीची कथा ऋग्वेदातील या मंत्रांमध्ये अत्यंत गूढ, तेजस्वी आणि भक्तिपूर्ण स्वरूपात उलगडते. एक दिवस, मानवांनी देवांच्या सान्निध्यात असणाऱ्या अग्नीला आपल्या जीवनात स्थान दिले. तेव्हा अग्नीचा देवांशी असलेला नाते, त्याचे दिव्यत्व, सर्वत्र प्रकट झाले. अग्नी हा स्तुत्य, पूजनीय आणि सर्व समाजांमध्ये आदराने वंदिला जाऊ लागला. सर्व यज्ञांचा नियोजक, धर्मशील आणि प्रज्ञावान असा हा अग्नी, आकाशाच्या आवरणांसारखा गूढ असून, प्रत्येक घरात आनंद घेऊन येणारा ठरला. विवस्वानाचा हा वेगवान दूत, सर्व लोकांनी आपलासा केला; भृगु ऋषींनी त्याला तेजस्वी, सर्वत्र प्रसिद्ध असा अग्नी म्हणून स्वीकारले. मानवांनी अग्नीला सात वेगवेगळ्या स्थळी, सात घरांत, यज्ञासाठी सर्वाधिक योग्य, शुद्ध ज्वाळांनी तेजस्वी, प्रज्ञावान पुरोहित म्हणून स्थान दिले. तो चिरंतन मातांमध्ये, जंगलात, योग्य रीतीने आह्वान केलेला, अद्भुत आणि गुप्तपणे ठेवलेला, जाणकार आणि कधी कधी शोधला जाणारा आहे. वनस्पतींपासून वेगळा झाल्यावर, त्याच्यात सत्यतेचे स्तनस्थानी ठेवले गेले. देवांनी श्रद्धेने, विधीप्रमाणे, महान अग्नीला प्रज्वलित केले, तो नेहमी अर्पण करणारा, विधीला निष्ठावान आहे. यज्ञ करणाऱ्याच्या कार्यांची जाण असलेला, अग्नी दोन्ही म्हणजे आकाश आणि पृथ्वीचे टोक जाणतो. दूत म्हणून तो सर्वत्र विहार करतो, स्वर्गाच्या दरवाजांचा जाणकार, उच्चतम स्वर्गातून येतो. अग्नीचे रूप काळे, पण पुढील भाग तेजस्वी; त्याची ज्वाळा हलती, तो सर्व रूपांत अद्वितीय आहे. जेव्हा अजून न सुटलेल्या लाकडांमध्ये बीज ठेवले जाते, तेव्हा अग्नी जन्मताच दूत बनतो. नवजात अग्नीचे सामर्थ्य त्याच्या ज्वाळांनी वाऱ्याचा पाठलाग करताना दिसते. तो लाकडांमध्ये आपली तीक्ष्ण जिभा निवडतो आणि कणखर अन्नही आपल्या जबड्यांनी भक्षण करतो. तीन प्रकारच्या अन्नाने आणि त्रिगुणी शक्तीने वाढणारा, हा बलवान अग्नी स्वतःला तीन दूतांमध्ये विभक्त करतो. तो वाऱ्याच्या मित्राशी एकरूप होतो, नेहमी सक्रिय राहतो, वेगवानाला पुढे ढकलतो. अशी ही अग्नीची महिमा आम्ही स्तुतीने गातो, तो सर्वज्ञ, अमर, अर्पण वाहणारा, पूजेसाठी योग्य आहे. तो संपत्ती देणारा, स्वर्गाची विशालता जाणणारा, देवांना येथे आणणारा आहे. तो देवांच्या आगमनाची जाण ठेवतो, त्यांना सत्याच्या घरात वास देतो, प्रिय संपत्तीही देतो. हौतार्य म्हणून तो दूताचे कार्य करतो, ज्ञानी, दोन्ही बाजूंनी फिरतो, स्वर्गाच्या दरवाजांपर्यंत पोहोचतो. आम्ही त्यातले असू, ज्यांनी अग्नीला अर्पण केले, त्याला पोसले, प्रज्वलित केले. हे लोक संपन्न, वीर्यवान, प्रसिद्ध होतात, कारण त्यांनी अग्नीला प्रकाश म्हणून स्थान दिले. आमच्याकडे रोज-रोज इच्छित संपत्ती येवो, सामर्थ्य आमच्याकडे लवकर येवो. हा लोकांचा प्रेरणादायक अग्नी, सामर्थ्याने, इतरांना मागे टाकतो, जणू वेगवान बाणासारखा. हे अग्नी, तू महान आहेस, कृपा कर. देवाभिमुख या लोकांवर कृपा ठेव, पवित्र कुशावर ये बस. मानवांमध्ये अग्नीला फसवता येत नाही, तो सर्व समाजात बलवान, अमर आहे. तो सर्वांचा दूत बनतो. तो हौतार्य म्हणून घरभर फिरवला जातो, भक्तांमध्ये प्रिय, पोटार्य म्हणून बसतो. घरात तो यज्ञाचा पुरोहित, गृहस्वामी, ब्रह्मा म्हणून स्थान घेतो. तू खरोखरच यज्ञपुरोहिताची, जनतेचा प्रवक्ता आणि मानवाच्या अर्पणाचा वाहक अशी भूमिका घेतोस. दूताची जबाबदारी स्वीकारतोस, विधीमध्ये आनंद मानतोस, मर्त्याचा अर्पण देवांकडे नेतोस. आमच्या विधीवर, आमच्या यज्ञावर प्रसन्न हो, हे अंगिरस; आमच्या आह्वानाकडे लक्ष दे. तुझी रथयात्रा, हे दूत, सर्व बाजूंनी आम्हापर्यंत पोहोचो, जिच्यामुळे तू भक्ताचे रक्षण करतोस. आज, अग्नी, आम्ही तुझ्या स्तुतीने जणू वेगवान घोड्यासारखे, उत्तम संकल्पाने तुझे वर मिळवू दे. कारण अग्नी, तू उच्च धर्माचा सारथी, उत्तम संकल्प, कौशल्य आणि सद्गुणाचा वाहक झालास. या स्तोत्रांनी तू आमच्याजवळ रहा, तुझे तेजस्वी प्रकाश आम्हाला मिळू दे, तुझ्या सर्व मंगल रूपांनी. आज आम्ही या स्तोत्रांनी तुझी सेवा करतो, अग्नी; तुझे सामर्थ्य आकाशासारखे गडगडते. तुझे सर्वाधिक सुखद दर्शन, अग्नी, दिवस-रात्र येथे चमकते, सौंदर्यासाठी सुवर्णाभूषणासारखे. शुद्ध तुपासारखे तुझे रूप निष्कलंक, सुवर्णासारखे शुद्ध, तुझे तेज स्वतःसाठीच झळकत राहते. तू आमच्यावर माणसांनी केलेली वैरता नष्ट करतोस, म्हणूनच तू भक्ताचा खरा मित्र आहेस. तुझ्याशी, अग्नी आणि देवांशी आमचे बंधुत्व मंगल होवो, घरात ते दृढ राहो. अग्नी, तुझे तेजस्वी मुख धन्य आहे; ते सूर्याप्रमाणे जवळ चमकते; रात्रीही ते उजळते, थकता न येणारे, डोळ्यांसाठी अन्नासारखे भासते. हे अग्नी, तू आमच्या स्तुतिकर्त्याचे वाईट विचार दूर कर; तुझ्या थरथरणाऱ्या ज्वाळांनी, सर्व देवांनी स्तुतिलेला, आम्हाला विपुल प्रज्ञा दे. तुझ्यापासूनच गीते, विचार, स्तोत्रे आणि दान जन्मतात; तुझ्यापासूनच श्रेष्ठांना संपत्ती मिळते, त्यामुळे तू भक्ताला देतोस. तुझ्यापासून वीर, बक्षीस जिंकणारा, समृद्धी आणणारा, खरे सामर्थ्य असलेला जन्मतो; तुझ्यापासूनच दयाळू, देवप्रिय, वेगवान अग्नी जवळ येतो. अग्नी, तू सर्वप्रथम भक्तांनी आह्वान केलेला, अमर, मोहक जिभेचा देव आहेस; ते द्वेषरहित होऊन, विचारांनी, तुला घराचा ज्ञानी, स्थिर स्वामी म्हणून पुकारतात. आमच्यापासून सर्व शत्रुता दूर कर, सर्व वाईट विचार दूर लोट; हे अग्नी, सामर्थ्याच्या पुत्रा, आमच्यावर कृपा कर, जेव्हा जेव्हा तू आम्हाला कल्याण आणतोस. अशा प्रकारे, अग्नीच्या तेजस्वी, कृपामय, भक्तिपूर्ण कथा या ऋग्वेदातील मंत्रांमध्ये प्रकट होते, जिथे तो देवांना आणि मानवांना जोडणारा, घराघरात प्रकाश देणारा, सर्वांचा प्रिय पुरोहित आणि रक्षक ठरतो.