अग्नीचे तेजस्वी आणि करुणामय स्वरूप ऋषींना नेहमीच वंदनीय वाटले. एकदा, अंधकाराच्या काळात, स्वार्थरहित रक्षणकर्त्यांनी दुष्ट शक्तींना दूर ठेवले. अग्नी सर्वज्ञ असल्याने, सदाचारी लोकांचे रक्षण केले आणि लोभी, वैरभाव असणाऱ्यांना कधीही विजय मिळवता आला नाही. म्हणूनच, सर्वांनी अग्नीला मित्र आणि रक्षक मानले. त्याच्या मार्गदर्शनाखाली संपत्ती आणि कल्याण प्राप्त व्हावे, अशी प्रार्थना केली गेली. खरी आणि खोटी शापे दूर करावी, आणि त्याच्या आधारावर निःसंकोचपणे कृती करावी, अशी इच्छा केली गेली. अग्नीच्या प्रज्वलनाने भक्तजनांनी यज्ञ आरंभ केला. स्तुतीपर स्तोत्रे त्याला अर्पण केली. अग्नीने मत्सरयुक्त, कपटी आणि दुष्ट लोकांना जाळून टाकावे, तसेच साधूंना सर्व अनिष्टांपासून वाचवावे, अशी विनंती करण्यात आली. मग, सर्वांनी एकत्र येऊन, उदार अग्नी वैश्वानराची मोठ्या भक्तीने स्तुती केली. त्याच्या सामर्थ्यशाली वचनांनी त्याला आधार दिला, कारण तो हे दोन विश्व पेलणारा आहे. अग्नीने मानवाला दिलेला दैवी वर, दान, हीन समजू नये, असे सांगितले गेले. तो अमर, बुद्धिमान, वीर्यशाली आणि पराक्रमी आहे. अग्नीच्या ज्वाळा दुप्पट उंचीच्या, धारदार, हजार प्रवाहांनी युक्त, आणि त्याने गायीच्या गुप्त मार्गाचा शोध लावला. तो प्रज्वलित होताच, वरुणाच्या क्षेत्राला आणि मित्राच्या नियमाला बाधा आणणाऱ्यांना नष्ट करतो. काही लोक, भाऊ नसलेल्या भगिनींसारखे, किंवा वैर असलेल्या मातांसारखे, असत्य आणि कपटी मार्गावर चालतात. त्यांनी खोल मार्ग तयार केला आहे. अग्नीला एक लहानशी, तेजस्वी स्तुती अर्पण केली गेली, ती जड न होवो, अशी प्रार्थना केली गेली. त्याने आपल्या सातगुणी ऊर्जेने विश्वाची मजबूत पायाभूत रचना केली आहे. त्या आधारावर, एकसमान विचार आणि संकल्प ठेवून, स्तोत्र शुद्ध व्हावे, अशी इच्छा व्यक्त झाली. चित्ताकर्षक चित्तीवरील रूप पुढे ठेवले गेले, जे तेजस्वी आणि गौरवशाली आहे. काही विचार गुप्त ठेवले आहेत, जसे पाणी गायीपासून दूर वाहते, तसेच हे प्रिय रूप, सर्वोच्च पाऊल, अदृश्य होते. गायीने प्राचीसोबत प्राचीन मार्गाचा पाठपुरावा केला. सत्याच्या मार्गावर तेजस्वी, लपलेला, वेगवान अग्नीने हे जाणले. मग तो आपल्या पालकांसोबत, त्या गुप्त, चित्ताकर्षक चित्तीच्या मागे गेला. आईच्या निवासस्थानी, सर्वोच्च स्थानावर, तेजस्वी वृषभाची जिव्हा विराजमान झाली. ऋषी म्हणतो, "मी सत्य सांगतो, भक्तीभावाने शोधतो – हे जातवेद, हे काय आहे? तुझ्याकडे पृथ्वीवरील आणि स्वर्गातील सर्व संपत्ती आहे." मग पुढे विचारले, "आपल्यासाठी कोणती संपत्ती, कोणता अमूल्य द्रव्य? हे जातवेद, तू जाणतोस, आम्हाला सांग. त्याचा सर्वोच्च, गूढ मार्ग कोणता आहे, जेथे आपण पोहोचू शकलो नाही?" "सीमा कोणती, कार्य कोणते, कृपा कोणती, की आपण वेगाने बक्षीस मिळवू? अमरांच्या पत्न्या, तेजस्वी उषा, आपल्यावर कधी रंग फेकतील?" काही लोक असत्य, दुर्बल आणि कपटी वचन बोलतात आणि यज्ञात तृप्त होत नाहीत. ते येथे काय बोलतात? शस्त्रहीन लोक एकत्र बसून सल्ला घेतात. प्रज्वलित, सामर्थ्यशाली, उदार अग्नीच्या तेजासाठी, घराचे मुख तेजाने उजळते. उज्ज्वल वस्त्र परिधान केलेला, सुंदर रूपाचा, तो धनाचा स्वामीसारखा प्रकटतो आणि विपुल दान देतो. अग्नी, यज्ञाचा पुरोहित, उभा राहतो, सर्वश्रेष्ठ पूजनीय, कारण त्याला सर्व स्तोत्रे समजतात, आणि तोच विचारांना प्रेरणा देतो. तो अचूक पुरोहित, सभांमध्ये सौम्य आणि बुद्धिमान, आपल्या प्रकाशाने सूर्याप्रमाणे वर उगवतो, आणि धुरासारखा आकाशाकडे झेप घेतो. उदार, हविर्भाग घेणारा, तुपाने अभिषिक्त, देवांसाठी उजवीकडे जाणारा अग्नी, नूतन, पराक्रमी वृषभ म्हणून उगवतो, आणि पाळीव जनावरांची व्यवस्था करतो. कुशावर प्रज्वलित झाल्यावर, तो पुरोहित आनंदाने उभा राहतो. तो गवळ्याप्रमाणे यज्ञाच्या सभेत फिरतो, त्रिस्तरी आसनावर बसतो आणि देवांकडे व्यापकपणे जातो. आपल्या स्वरूपाने, मित्रवत आणि सौम्य, अग्नी सभेत फिरतो. त्याच्या ज्वाळा वेगवान घोड्यांसारख्या धावतात, आणि तो प्रज्वलित होताच सर्व प्राणी भयभीत होतात. त्याचे तेजस्वी रूप, सुंदर चेहरा आणि स्पष्ट दृष्टी, भयंकर आणि विविधतेमध्येही आकर्षक आहे. त्याच्या ज्वाळेला अंधार, राख किंवा धूर बाधा पोहोचवत नाही. अग्नीचा जन्म कोणही रोखू शकत नाही – ना जनक, ना माता, ना पिता. तो मित्रासारखा, शुद्ध अग्नी मानवांमध्ये तेजाने उजळतो. दोनदा पाच भगिनींनी एकत्र येऊन मानवांमध्ये अग्नीची उत्पत्ती केली. तो धारदार दात किंवा तेजस्वी कुऱ्हाडीसारखा प्रकटतो. अग्नीचे ते पिवळट, तुपाने अभिषिक्त, लाल रंगाचे, सरळ आणि सुंदर रूप त्याचे आहे. ते लाल, पराक्रमी, सरळ अयाल असणारे, अद्भुत अग्नीला देवांकडे बोलावतात. त्याचे साथीदार, बलवान आणि अडथळ्याशिवाय, तेजाने युक्त, गरुडांसारखे, ध्येय साधणारे, गर्जना करणारे, मरुतांच्या सैन्यासारखे आहेत. अग्नीला स्तोत्रे, प्रज्वलन, स्तुती आणि गीत अर्पण केली जातात, विधी सुव्यवस्थित केले जातात. मनुष्यांनी अग्नीला पुरोहित म्हणून आसन दिले, आणि भक्तजनांनी त्याची स्तुती केली. सृष्टीकर्त्यांनी अग्नीला पहिला पुरोहित म्हणून स्थापले, तो यज्ञासाठी सर्वात योग्य आणि स्तुत्य आहे. भृगु ऋषींनी त्याला वनात प्रज्वलित केले, तो सर्व लोकांत अद्भुत आणि तेजस्वी आहे. अग्नीची देवांशी नाती कधी प्रकट होतील, असा प्रश्न विचारला गेला, कारण मानवांनीही त्याला आदरपूर्वक स्वीकारले. तो धर्मज्ञ, बुद्धिमान, सर्व यज्ञांचा आयोजक आणि प्रत्येक घरात आनंद देणारा आहे. तो विवस्वताचा वेगवान दूत, सर्व लोकांनी स्वीकारलेला, भृगु ऋषींनी तेजस्वी आणि तेजःपुंज अग्नीची स्थापना केली. सात ठिकाणी, शुद्ध ज्वाळांनी युक्त, तेजस्वी, बुद्धिमान अग्नीला मानवांनी पुरोहित म्हणून बसवले. तो शाश्वत मातांमध्ये, वनात, योग्य विधीने आह्वान केला गेलेला, अद्भुत, उपस्थित, गुप्तपणे ठेवलेला, सर्वज्ञ आहे. वनस्पतींपासून वेगळा झाल्यावर, त्याच्यात सत्याचे स्तन ठेवले गेले. देवांनी भक्तीने महान अग्नी प्रज्वलित केला, तो यज्ञाचा दाता आणि नेहमी विधीला निष्ठावान आहे. यज्ञकर्त्याच्या कार्यांची जाण असणारा, बुद्धिमान अग्नी, स्वर्ग आणि पृथ्वीच्या दोन्ही टोकांचा वेध घेतो. दूत म्हणून, तो सर्वत्र जातो, सर्वोच्च स्वर्गातून, स्वर्गाचे द्वार जाणणारा. त्याची रूपे काळी, पण मुख तेजस्वी; त्याच्या ज्वाळा वेगळ्या रूपात फिरतात. जेव्हा मुक्त केलेले अग्नीबीज ठेवतात, तो जन्मताच दूत होतो. नव्याने जन्मलेल्या अग्नीचे सामर्थ्य त्याच्या ज्वाळा वाऱ्याच्या मागे जातात तेव्हा दिसते. तो लाकडांमध्ये धारदार जिव्हा निवडतो, आणि जाड पदार्थही आपल्या जबड्यांनी भक्षण करतो. जेव्हा तो तिप्पट अन्नाने, तिप्पट शक्तीने वाढतो, तो पराक्रमी अग्नी तिप्पट दूत बनतो. तो वाऱ्याच्या मित्राशी एकत्र येतो, नेहमी सक्रिय राहतो, वेगवानाला प्रोत्साहित करतो, पुढे ढकलतो. अशा प्रकारे, अग्नीचे तेज, त्याची दया, त्याचे रहस्य आणि त्याचे विश्वव्यापी कार्य ऋषींनी भक्तीभावाने ओळखले आणि स्तुतिले.