ऋग्वेदातील या पवित्र ऋचांमध्ये अग्निदेवतेचे अद्भुत स्वरूप आणि मानवजातीसाठी त्याचे स्थान याचे अत्यंत प्रभावी वर्णन केले आहे. अग्नि, जो यज्ञात मानवांचा मित्र आहे, तो जागृत होतो आणि ऋत्विजांच्या वशात असतो. तो कठीण मार्गांमध्येही सहजपणे संचार करतो आणि देवता म्हणून मर्त्यांच्या सोबत आपले स्थान प्राप्त करतो. हा अग्नि सर्वज्ञ आहे; तो आपल्याला दैवी संपत्ती आणि खजिन्याकडे नेत असतो. स्वर्ग आणि पृथ्वी या सत्य सर्जकांनी, अमर देवांनी जसे विचारपूर्वक निर्माण केले, तसेच ते वरदान पावसासारखे बरसवतात. अग्नि प्रथमच घराघरात, वातावरणाच्या गाभ्यात जन्म घेतो. त्याचे पाय नाहीत, डोके नाही, तो लपलेला आहे, आणि शेवटी, वृषभाच्या गुहेत त्याच्या तरुण संतती जन्म घेतात. देवांचे समुदाय जागृत होतात, सत्याच्या गर्भात, वृषभाच्या गुहेत प्रथमच जाणतात. सात प्रिय, तेजस्वी, अद्भुत, लहान संतती त्या बलवानासाठी जन्मतात. इथेच आपले मानव पूर्वज, सत्याची आस धरून, पुढे सरसावतात. त्यांनी दगडांचे अडथळे फोडून, आत दडलेली, दूध देणारी संपत्ती शोधून काढली आणि तेजस्वी उषा पुकारली. या पूर्वजांनी पाहून, दगड फोडला; इतरांनी सर्वत्र या कृत्याची चर्चा केली. ज्यांनी गायी बांधल्या होत्या, त्यांनी त्या कार्याच्या मागे लागून प्रकाश शोधला आणि आपल्या विचारांनी त्याचे स्वरूप घडवले. गायी मिळवण्याच्या इच्छेने, त्यांनी कठीण, मजबूत दगड फोडले आणि आत फिरणाऱ्या गायी मुक्त केल्या. दैवी वाणीने, त्यांनी गायींनी भरलेल्या गडाचा बंद फोडला. त्यांनी गायीचे पहिले नाव ओळखले, आणि आईच्या तीन व सात सर्वोच्च संपत्ती सापडल्या. हे जाणून, समूह एकत्र धावले, आणि गायींच्या लाल, तेजस्वी रूपांचे प्रकट झाले. अंधार नाहीसा झाला; दूध उजळले; आकाश चमकू लागले; सूर्याचा तेज दिव्य उषांनी जागृत केले. महान सूर्य विना-जोताच्या आकाशात स्थिर उभा राहिला, मर्त्यांमध्ये सरळ, आणि तो योग्य-अयोग्य दोन्ही पाहतो. आरंभ आणि अंतापासून जागृत होऊन, त्यांनी मार्ग स्पष्ट केले; सुरुवातीपासूनच त्यांनी स्वर्गदत्त खजिना वाहून नेला. सर्व देव, मित्र-वरुणा, प्रत्येक गृहात सत्य प्रदान करो अशी प्रार्थना केली जाते. मी तेजस्वी अग्निला, सर्व अर्पण वाहणाऱ्या, सर्वात पूज्य ऋत्विजाला पुकारतो. तो शुद्ध, दूधासारखा, कधीही यज्ञात अपयशी ठरत नाही, आणि तूप लावलेल्या वासरासारखा पवित्र आहे. अग्नि सर्व यज्ञार्हांमध्ये सर्वाधिक पूज्य आहे, तो सर्व मानवांचा पाहुणा आहे. जातवेदास देवांची निवड करतो आणि आम्हाला सुख देतो. मर्त्यांमध्ये अमर राहणारा, ऋताचे पालन करणारा, देवांमध्ये स्थापन झालेला, अग्नि हा ऋत्विज आपल्या महानतेने आणि पवित्रतेने यज्ञासाठी योग्य आहे. त्याची मानवांनी आहुती देऊन प्रज्वलन करावे. आज, हे बळाच्या पुत्रा, तू आमच्यात जन्म घेतोस, दोन्ही प्रकारांमध्ये, अग्नि. तू दूत म्हणून, तेजस्वी, सरळ अश्वांमध्ये जुंपून पुढे जातोस. लाल, तुपात स्नान केलेले, पोटभरलेले घोडे, विचाराने सर्वात वेगवान आहेत. तू त्यांच्यात प्रवास करतोस, देव आणि माणसांना एकत्र आणतोस. आर्यमा, वरुण, मित्र, इंद्र, विष्णु, मरुत, अश्विन यांना अग्नि, उत्तम घोड्यांचा, रथांचा, आणि दानांचा स्वामी, आमच्या यथायोग्य यज्ञासाठी इथे आण. हे अग्नि, हा यज्ञ गायी, मेंढ्या, घोड्यांनी समृद्ध आहे, तो मानवांचा मित्र आणि कधीही जिंकता न येणारा आहे. हे प्रभो, तो अन्न, संतती, आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या संपत्तीने परिपूर्ण आहे. जो कोणी तुझ्या सेवेस इंधन आणतो, भक्तीने, किंवा तुझ्या शिरावर लाकूड ठेवतो, त्यासाठी, हे धनाच्या स्वामी, तू रक्षक हो. त्याच्यावर सर्व अनिष्ट दूर कर, त्याला विस्तार दे. जो कोणी तुला अन्न अर्पण करतो, जरी ते थोडे असो, आणि तुला पाहुणा म्हणून स्तुती करतो, त्याच्यासाठी, हे देव, देव त्याचे घर स्थापू देत. दानशूराला ठाम संपत्ती लाभो. जो कोणी संध्याकाळी किंवा पहाटे तुझी स्तुती करतो, किंवा तुला अर्पणांनी प्रिय करतो, जसा घोडा आपल्या गोठ्यात परततो, तसा तू भक्ताला सर्व पापांतून सुरक्षित पार ने. जो कोणी तुला अमर म्हणून सेवा करतो, किंवा तुला अर्पणांनी मित्र बनवतो, त्याचे धन कधीच कमी होऊ नये; पाप आणि अनिष्ट त्याच्यापासून दूर जावो. ज्याच्यासाठी, हे अग्नि, तू देव म्हणून, मर्त्याने योग्य प्रकारे अर्पण केलेला यज्ञ स्वीकारतोस, त्याची अर्पणे प्रिय व्हावीत; ज्ञानींच्या स्तुतींनी त्याला वृद्धी लाभो. ज्ञानी, विवेकी, विचारावर विचार साठवतो, जसा मागे ठेवलेली वस्तू ठेवतो, मर्त्यांमध्ये योग्य-अयोग्य वेगळे करतो. हे देव, आम्हाला संपत्ती व प्रभुत्व दे; मर्यादित आणि अमर्यादित दोन्ही दे. निर्दोष कवींनी ऋषीला शिकवले, दोन कठीण मार्ग धरून ठेवले. म्हणून, हे अग्नि, तू या अद्भुत घटना स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहतोस, जसा कुलीन पाहतो. अग्नि, तू सर्वोत्तम मार्गदर्शक आहेस यजमानासाठी, सोम पिळणाऱ्यासाठी, हे कनिष्ठा. उत्सुक आणि परिश्रमींसाठी संपत्ती आण, हे लोकांचे रक्षक, विस्तृत आणि तेजस्वी मदत आण. आम्ही जे काही तुझ्यासाठी केले—पाय, हात, शरीराने—ते जणू रथावर बसणाऱ्याप्रमाणे, अडथळे टाळून, वेगाने प्रयत्न करणाऱ्यांनी योग्य मार्ग गाठला. मग आम्ही सात प्रेरित, प्रथम ज्ञानी पुरुष म्हणून जन्म घेऊ, हे उषेच्या पुत्रा. आम्ही अंगिरस होऊ, स्वर्गसुत, तेजस्वी, श्रीमंत पर्वत फोडणारे. मग, हे अग्नि, आमचे प्राचीन पितर सत्यासाठी जसे प्रयत्नशील होते, तसेच आम्हीही करू. त्यांनी आपले तेज शुद्ध केले, स्तोत्रे गायली, काळोख्या पृथ्वीला फोडले, अंधार दूर केला. सद्कर्म करणारे, तेजस्वी, दैवी, जसे देव जन्मताना होते, त्यांनी आपली विधी केली. शुद्ध होऊन, त्यांनी अग्नि आणि इंद्राला बळ दिले, विस्तृत गोधन मिळवण्यासाठी एकत्र जमले. गोधनाच्या कळपाप्रमाणे, बलवानाने देवांच्या पिढ्या जाहीर केल्या, जेव्हा त्यांचे जन्म महान होते. मर्त्यांमध्येही, व्यापक राज्य करणाऱ्याने कृपा दाखवली, आणि श्रेष्ठ-निम्नांसाठी वृद्धी केली. हे स्वयंस्फूर्त, आम्ही तुझे सर्व कार्य केले नाही; आम्ही सत्यात प्रवेश केला, तेजस्वी उषा पाहिली. शुद्ध अग्नि, नेहमी नवा, अनेक रूपांचा, स्तोत्रप्रिय देवाचा सुंदर डोळा आहे. हे अग्नि, हे ज्ञानी, आम्ही तुझ्यासाठी या स्तुती गायल्या, स्वीकार. तेज दे, आम्हाला समृद्ध कर, आणि महान संपत्ती प्रदान कर, हे बहुदान देणारा. रुद्र, दोन्ही जगांचा यथार्थ यज्ञकर्ता, यज्ञाचा राजा, प्राचीन, सुवर्णरूप, वज्रधारीस मदतीला असलेला अग्नि—त्याला इथे बोलाव. हे अग्नि, आम्ही तुझ्यासाठी हे आसन तयार केले आहे, जसे पत्नी आपल्या पतीसाठी सजते. जवळ ये, सभोवती घे, आणि बस; तुझे शुभ, समाधानी विचार आमच्याकडे वळू देत. त्या जागरूक, कधीही न तृप्त होणाऱ्या, दयाळू, ज्ञानी अग्निला मी माझे स्तोत्र अर्पितो. त्या अमर देवतेस मी स्तुती करतो, जसा दगड मधुर रस पिळतो, तसा मी तुला पुकारतो. हे अग्नि, या कार्यात तूच आमचा समेटकर्ता आहेस; सत्य जाण, सत्य जाणणारा, स्वयंप्रेरित. केव्हा तुझे स्तोत्र, सहभोजनाचे, केव्हा मैत्री तुझ्या घरात वसतील? कसे, हे अग्नि, आपण वरुणाशी बोलावे, कसे स्वर्गाशी, जेणेकरून आम्ही अपराध करणार नाही? कसे मित्राशी, पृथ्वीशी, आर्यमनाशी, भगाशी बोलावे? कसे, हे अग्नि, धिष्ण्यांसोबत, वाताशी, वेगवान, शुभाशी बोलावे? कसे दूर प्रवास करणाऱ्या अश्विनांशी? कसे रुद्राशी, पुरुषांचा संहार करणाऱ्याशी? कसे, पूषणला, पोषण देणाऱ्यास, कसे दानशूर रुद्राला अर्पण करावे? कसे, विष्णूला, व्यापक पावलांचा, त्याच्या बीजासाठी बोलावे? कसे, अग्नि, शर्वा, महानाशी? कसे, अमर मरुतगणांना, कसे सूर्य, महान, विचारलेल्या वेळी? आदिती, बलवतीस उत्तर दे, जन्म जाणणाऱ्या, ज्ञानी, स्वर्गसिद्धीसाठी. अशा या ऋचांमध्ये अग्निदेवतेच्या महिम्याचे, त्याच्या कृपेचे, आणि मानव-देव संबंधातील पवित्रतेचे सुंदर दर्शन घडते.