हे ऐका, ऋग्वेदातील दिव्य ऋचांचा एक सुंदर प्रवास! या कथा सृष्टीच्या अद्भुत गूढतेने भरलेल्या आहेत, जिथे दैवतांचे सामर्थ्य, त्यांची एकमेव अधिराज्यता, आणि त्यांच्या कृपेचे विविध स्वरूप प्रकट होते. एकदा, या विश्वाच्या दोन सीमांच्या मध्ये, एक गूढ पाऊल ठेवलेले आहे असे वाटते—एक अदृश्य, एक प्रकट. मार्ग सरळ असला तरी, काही जण त्यावरून भरकटतात. या सर्वांचा एकच महान स्वामी आहे—देवतांचा एकमेव अधिपती. गायी, सतत दूध देणाऱ्या, थकवा न मानता, कधीही न संपणाऱ्या, आमच्यासाठी समृद्ध दूध देतात. त्या नेहमीच नव्या, तरुण राहतात. हे ही त्याच दैवताच्या एकाधिकाराचे रूप आहे. जेव्हा बलाढ्य वृषभ इतरांमध्ये गर्जना करतो, तो आपल्या बीजाचे संचय दुसऱ्या कळपात करतो. तो रात्रांचा स्वामी आहे, सर्वांना वाटप करणारा, राजा—देवतांच्या एकमेव अधिपतीचा हा गूढ खेळ आहे. आता आपण त्या वीरतेची, लोकांच्या घोड्यांच्या संपत्तीची, आणि देवांनी जाणलेल्या ज्ञानाची घोषणा करू या. सोळा जणांनी, पाच-पाच जोड्यांनी त्याला ओढले आहे—ही देखील देवतांच्या एकमेव अधिराज्यतेचीच महती आहे. त्वष्टा आणि सविता—अनेक रूपांचे, सृष्टीचे पालनकर्ते—त्यांनी या जगातील सर्व जीवांची निर्मिती केली आहे. हे सर्व लोक त्यांच्या अधिपत्याखाली आहेत. ही महान पृथ्वी, नीटस आणि सुव्यवस्थित, आणि विशाल आकाश—या दोन्ही त्याच्या संपत्तीने स्थिर आहेत. जो वीर धनाच्या शोधात असतो, त्याचा आवाजही ऐकला जातो—हे सर्व देवतांच्या एकमेव अधिपत्याचेच चिह्न आहे. ही पृथ्वी, सर्वांना आधार देणारी, आपल्यासाठी स्थिर आहे, जणू सर्वांना मित्र असणारा राजा. जसे वीर सभागृहात आसनस्थ असतात, तसेच या देवतेच्या छायेत आपण सुरक्षित आहोत. वनस्पती, पाणी, पृथ्वी—हे सर्व, हे इंद्रा, तुझ्यासाठी समृद्धी घेऊन येतात. आम्ही तुझे मित्र होऊ, तुझ्या दानात सहभागी होऊ—या देवतांच्या एकमेव अधिराज्यतेचे हेच सामर्थ्य. देवतांचे जे आद्य, अचल नियम आहेत, ते ना चतुर, ना ज्ञानी कमी करू शकतात. या दोन जग, त्यांच्या सीमांसह, आणि पर्वत, हे सर्व अजूनही स्थिर आहेत. सहा वहाणारे, एक स्वतंत्रपणे चालणारा—तो सर्वोच्च ऋताला धारण करतो; गायी जवळ आल्या आहेत. तीन महान दैवतं वर स्थिर आहेत; दोन गुप्त, एक प्रकट. तीन जन्मांचा, अनेक रूपांचा, आणि त्रैगुण्ययुक्त वृषभ—तो संतानसमृद्ध, तीन मुखांचा, बलशाली, बीजधारण करणारा, शाश्वत वृषभ आहे. या मार्गांचा शोध घेण्यासाठी, मी आदित्यांचे सुंदर नाव पुकारतो. दैवी जलही त्याच्याशी रमतात, वेगवेगळ्या दिशांनी वाहत, त्याला वेढून घेतात. तीन निवासस्थानं, तीन नद्या, तीन ज्ञानी, तीन माता—सभा आणि धर्मात सर्वश्रेष्ठ. तीन धर्मनिष्ठ कन्या, आणि स्वर्गातून तीन, सभेचे नेतृत्व करणाऱ्या. सविता, स्वर्गातून तिळतिळक आशीर्वाद दे, दिवसेंदिवस त्रैगुण्य प्रकाश दे. भग, रक्षणकर्ता, धीषणा—आम्हाला त्रैगुण्याने संपत्ती लाभू दे. सविता, स्वर्गातून तिप्पट शक्ती देतो; मित्र आणि वरुण, सुंदर हस्तांनी, जलं आणि दोन्ही जग सविताच्या प्रेरणेने धन शोधतात. तीन उच्च तेजस्वी लोक, तीन वीर त्या महाबलाच्या अधिपत्याखाली राज्य करतात. धर्मनिष्ठ, बलशाली, जिंकता न येणारे—स्वर्गातून तिप्पट, देव सभेत असोत. ज्ञानी लोकांनी मला त्या गायीचे ज्ञान दिले, जी स्वैरपणे भटकते, पण दूध मुबलक देते. इंद्र, अग्नि आणि शोधकांनी तिच्याकडून ते दूध मिळवले. इंद्र आणि पूषण—बलशाली, उत्तम हस्ताचे—त्या गायीचे दूध काढतात. सर्व देवांनी तिच्यात प्रयत्न केला; वसुंनो, आम्ही तुमच्या कृपेची अपेक्षा करतो. वृषभाच्या पत्न्या त्याच्या सामर्थ्याची इच्छा करतात, त्याला सन्मान देतात, त्याच्या गर्भाचे ज्ञान त्यांना असते. गायी आपल्या वासरासाठी तळमळतात, अद्भुत रूपे धारण करतात. मी या दोन्ही जगांना उद्देशून बोलतो, विधिपूर्वक, दृष्टीने. हे बहुदान देणाऱ्या, या सर्व गोष्टी मनुसाठी उगवतात, तेजस्वी, पूजनीय. अग्नी, तुझी जीभ मधुर, ज्ञानी, देवांमध्ये प्रसिद्ध आहे. तिच्या द्वारे, सर्व पूजनीयांना येथे आण आणि त्यांना मधुर हविर्दान पाज. अग्नी, तुझे प्रवाह पर्वतातून वाहणाऱ्या नद्यांसारखे, सर्वांना पोषण करणारे आहेत. जाठवेदसा, कृपावंत, आम्हाला तुझी कृपा आणि सार्वत्रिक मंगल लाभू दे. प्राचीन इच्छेची गाय दूध देते, तिच्यात पुत्र उजव्या मार्गाने पुढे जातो. ती तेजस्वीतेला उजेड देते; अश्विनांसाठी ही स्तुती प्रातःकाळी रचली आहे. सुगठित घोड्यांनी ती तुम्हाला अमृत घेऊन येते; हविर्दान वडिलांप्रमाणे वरती चढते. लोभी विचार दूर होवोत; आम्ही जवळून प्रार्थना करतो. सुगठित रथ, घोडे—हे अद्भुत अश्विनो, या स्तोत्राकडे लक्ष द्या. तुमच्या पुनरागमनाचा मार्ग कोणता, हे प्राचीन ऋषींनी सांगितले आहे? कदाचित सर्व लोक तुम्हाला हाक मारतात, या विचारात या, अश्विनो. या मधुर वस्तू मित्रांनी सुरुवातीला दिल्या आहेत. अनेक प्रदेशांत, अश्विनो, तुमची कीर्ती पसरली आहे; तुमच्या स्तुत्या उदार लोकांमध्ये ऐकल्या जातात. दैवी मार्गांनी या, येथे तुमची मधाची भांडारे आहेत. तुमचे प्राचीन निवासस्थान, मंगल मैत्री, जलनदीतले धन—हे युवान अश्विनो. मंगल मैत्री पुन्हा नवी करू, एकत्र आनंद घेऊ. वाऱ्यासोबत, तुम्ही तरुण, कौशल्यवान, सेवकांसह, एकत्र आणि तरुण. नासत्या, दिवसाचे हविर्दान स्वीकारा, सोमपान करा, मुक्तहस्त द्या. अश्विनो, तुमची अनेक दाने वाणीने वेढलेली, अडथळ्याशिवाय पुढे जातात. तुमचा अमृतजन्य रथ, दगडाने चालवलेला, आकाश-पृथ्वी वेगाने गाठतो. अश्विनो, सर्वोत्कृष्ट मधुर सोम तयार आहे; या आणि घरात प्या. तुमचा सुंदर, कौशल्यपूर्ण रथ, सोमपेषणाच्या घोड्यांनी ओढला जातो. मित्र आपल्या वाणीद्वारे लोकांचे मार्गदर्शन करतो; तो पृथ्वी आणि आकाशाला आधार देतो. मित्र आपल्या अचूक दृष्टीने सर्व कुटुंबांचे रक्षण करतो; त्याला तुपाने हविर्दान द्या. मृत्युला मित्राशी भक्ती ठेवावी; तो आदित्य, आपल्या धर्माने शिकवतो. त्याला हानी होत नाही, तो नष्ट होत नाही; त्याचे रक्षण असल्याने, जवळचे किंवा दूरचे दु:ख त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही. रोगरहित, हविर्दानात आनंदी, मित्राचे ज्ञान घेऊन, ते पृथ्वीवर मुक्तपणे वावरतात. आदित्याच्या धर्माचे पालन करत, आम्ही मित्राच्या कृपेचे भागीदार होऊ. हा मित्र, पूजनीय, सौम्य, राजा, सुज्ञ, जन्माला आला आहे. त्याच्या कृपेत आम्ही सुखी होऊ. महान आदित्य, भक्तिपूर्वक गाठता येणारा, लोकांचे मार्गदर्शन करतो, स्तुत्य, सौम्य. त्याला तुपाने हविर्दान द्या. मित्राचे रक्षण, लोकांचा आधार, देवाची कृपा, तेज आणि कीर्ती देते. मित्राने आपल्या महानतेने आकाश व्यापले; कीर्तीने पृथ्वी व्यापली. पाच लोकांनी मित्राला सहाय्यासाठी शरण जाऊन, तो सर्व देवांना वाहून नेत असतो. मित्र, देवांमध्ये आणि माणसांच्या जीवनात, जो पवित्र कुश पसरतो त्याचा मित्र झाला आहे, आपल्या व्रतांमध्ये अचल. अशा प्रकारे, या ऋचांमध्ये सृष्टीच्या अद्भुततेचा, देवांच्या कृपेचा, त्यांच्या एकमेव अधिराज्यतेचा, आणि भक्तांच्या जीवनातील मंगलतेचा सुंदर प्रवास आपल्याला अनुभवता येतो.