एकदा ऋषी आणि यज्ञकर्ते एकत्र आले आणि अग्निदेवतेस साद घालू लागले. “हे अग्ने, आम्ही तुला या लोकांसाठी शुभ निवासस्थानी आणू इच्छितो. उदारांच्या गौरवासाठी, तुझ्या स्तुतीसाठी तुला येथे बोलावतो. देवांनी ज्या शुभ गोष्टींचे रक्षण केले आहे, त्या आमच्या वाट्याला याव्यात आणि आम्ही सभेत सामर्थ्याने बोलू शकू,” असे त्यांनी प्रार्थना केली. यानंतर, वसिष्ठांसाठी पुरुषांनी जल वाहिले, नद्या आणि दगडांनी ते दूध काढले. “इंद्रा, तू सोमपान कर, हवन केलेल्या सोमाचा स्वीकार कर. तूच या यज्ञाचा अधिपती आहेस,” अशी विनंती करण्यात आली. भरभरून यज्ञ, तेजस्वी घोडे, भाले, आणि सुवासिक तैल लावलेले, प्रिय असे हे सर्व, पवित्र कुशावर बसून, भरतवंशीय पुत्रांना म्हणाले, “हे स्वर्गीय पुरुषांनो, सोमपान करा.” देवतांना पुन्हा पुन्हा आमंत्रण दिले गेले—“हे दयाळू देवहो, या पवित्र आसनांवर विराजमान व्हा, विजयशाली व्हा, सोमपान करून आनंद घ्या. त्वष्टा आणि दिव्य वंश, आनंदाने सहभागी व्हा.” यज्ञकुंडाजवळ, होत्र, अग्नीध, यांना आमंत्रित करून, “हे देवहो, या मधुर सोमाचा स्वीकार करा, आपली पाळी सांभाळा आणि संतुष्ट व्हा,” असे सांगितले. “हे राजहो, तुम्ही दोघेही या यज्ञाचा स्वीकार करा, आमच्या आह्वानाची जाण ठेवा, प्राचीन संकेतांसारखे या. आम्ही तुम्हाला आदरपूर्वक आमंत्रित करतो, सोमपान करा,” अशी प्रार्थना केली गेली. “हे होत्र, तुझ्या इच्छेप्रमाणे सोम दे, आदर्यांना योग्य पद्धतीने सोमपान कर,” असे भरतवंशीयांनी म्हटले. पूर्वी ज्याला आम्ही बोलावले, त्यालाच पुन्हा बोलावतो—तोच सोमपान करावा. “हे धनदात्या, सोमपान कर, आद्वर्यूंनी सत्वर सोम काढला आहे,” असे सांगितले गेले. “तुझे अग्नि प्रज्वलित राहो, तू वनराज आहेस, आम्हास दीर्घायुष्य दे, रक्षण कर, सोमपान कर,” अशी प्रार्थना केली. होत्र, पोट्र, नेष्ट्र—सर्वांनी सोमपान केले, यज्ञातील अर्पणाचा आस्वाद घेतला. चौथे पात्र, शुद्ध, अमर, धनदात्यांनी धनदात्यासाठी सोमपान केले. “आज तुमची उत्तम, मानवांना वाहून नेणारी रथे सज्ज करा, अर्पणात मध मिसळा, मग सोमपान करा, हे घोड्यांच्या संपत्तीचे स्वामी,” अशी विनंती झाली. “हे अग्ने, समिधा, आहुती, पवित्र वाणी आणि उत्तम स्तुती स्वीकार. सर्व ऋतूंमध्ये, सर्व देवांसह, या यज्ञाला स्वीकारार्ह करा,” असे सांगितले. आता, सविता देवता प्रकट झाले. तेजस्वी अग्नि जलांमध्ये आपले स्थान घेतो. देवांना संपत्ती देतो, यज्ञाच्या भागाचे वितरण करतो. सविता देवता आपल्या विशाल हातांनी आकाशाकडे हात पसरतो, त्याचे नियम जल आणि वायूही पाळतात. तो बांधलेल्या, अस्थिर, आळशी यांना मुक्त करतो; वेगवान आणि चंचलांमध्येही सविताचा नियम पाळला जातो. बुद्धिमान सविताने पुन्हा जाळी विणली, मध्यप्रदेशात स्थापन केली, ऋतूंच्या साक्षीने स्त्रोत उघडला. अग्निच्या प्रखरतेपुढे कोणतेही घर, कोणतेही संकट, आयुष्य टिकू शकत नाही. माता आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला वाटा देते, सविताच्या संकेताप्रमाणे. सर्वांना जिंकण्याची इच्छा घेऊन तो पुढे जातो, विकृत गोष्टी मागे टाकतो, सविताच्या नियमाचे पालन करतो. जलात, मैदानी प्रदेशात ठेवलेले भाग, शिकाऱ्यांनी वाटले; वनराज्यही सविताच्या नियमाचे उल्लंघन करत नाहीत. वरुणाने जिथे आसन दिले, जिथे अस्थिरता, कंपन किंवा डोळ्यांची पापणी लागते, त्या सर्व सूर्यपुत्रांची, गोधनांची उत्पत्ती सविताने मांडली. सविताचा नियम न इंद्र, न वरुण, न मित्र, न अर्यमा, न रुद्र, न शत्रू कमी करू शकतात. अशा या सविताला आम्ही कल्याणासाठी नम्रतेने आळवतो. भाग, विचार, शक्ती, दान, नरशंस, स्त्रीस्वामी हे सर्व आम्हाला रक्षण करो; आम्ही सभेत, संपत्तीच्या गोष्टीत सविताला प्रिय होऊ. स्वर्ग, जल, पृथ्वी—तुझ्याकडून दिलेली ती इच्छित देणगी आम्हाला लाभो; स्तोत्रकर्त्यासाठी, रक्षणासाठी, कीर्ती मिळवण्यासाठी सविताकडून शुभ गोष्टी मिळोत. मग ऋषी म्हणतात, “तुम्ही दगडांसारखे दाबले जाता, खजिन्याच्या झाडाकडे जाणाऱ्या गिधाडासारखे, यज्ञाच्या वेळी स्तोत्र म्हणणाऱ्या पुजाऱ्यासारखे, दूतासारखे सर्वत्र अर्पण नेता.” “तुम्ही वीरांसारखे रथावर येता, वरपक्षासारखे वर वधूला मिळवतो, स्वतःच्या तेजात रममाण होता, जणू ज्ञानी दांपत्याप्रमाणे लोकांत वावरता.” “शिंगासारखे जवळ या, चंचल पशूच्या जबड्याप्रमाणे, चक्रवाक पक्ष्यासारखे, वीरांसारखे पुढे या.” “नावेसारखे आम्हाला पार लावा, जुव्याप्रमाणे, मध्यभागी आधार द्या, कुत्र्याप्रमाणे अंगाचं रक्षण करा, काट्यांच्या संरक्षकासारखे सांभाळा.” “वाऱ्यासारखे वेगवान, नदीसारखे प्रवाही, डोळ्यांसारखे समीप या, हातांसारखे कल्याणकारी व्हा, पायांसारखे आम्हाला संपत्ती मिळवा.” “मधुर वाणीच्या ओठांसारखे, जीवनदायी स्तनांसारखे, नाकांसारखे रक्षक, कानांसारखे श्रवणक्षम व्हा.” “हत्तीप्रमाणे बळ द्या, पृथ्वीप्रमाणे सर्व क्षेत्र एकत्र करा. हे अश्विनीकुमारांनो, गृत्समदांनी रचलेली ही स्तुती, कुऱ्हाडीला धार लावणाऱ्या शाण्यासारखी आहे.” “ही तुमची वाढती कृत्ये आहेत, हे अश्विनीकुमारांनो; गृत्समदांनी स्तोत्र केले. या, या स्तुत्यांमध्ये रममाण व्हा, आम्ही सभेत सामर्थ्याने बोलू.” संपत्तीचे मूळ सोम आणि पूषण आहेत, ते स्वर्ग आणि पृथ्वीचे मूळ आहेत. सर्व लोकांचे रक्षण करणारे म्हणून, देवांनी त्यांना अमरत्वाचा केंद्रबिंदू केले. हे दोघे जन्मले की आनंदित होतात, अंधकार लपवतात. सोम, पूषण आणि इंद्र मिळून गोधनात समृद्धी आणतात. सोम आणि पूषण सात चाकांचे रथ चालवतात, सर्व क्षेत्रांना व्यापतात, मनाने जुंपलेले, पाच किरणांनी ते तेजस्वी करतात. एकाने आकाशात वास केला, दुसऱ्याने पृथ्वीवर, तिसऱ्याने मध्यप्रदेशात. भरपूर संपत्ती, पोषण द्या, केंद्रबिंदू आम्हाला मिळू द्या. एकाने सर्व लोकांची निर्मिती केली, दुसरा सर्वत्र फिरतो, सर्वकाही पाहतो. सोम आणि पूषण, माझ्या बुद्धीला बळ द्या; तुमच्याबरोबर आम्ही सर्व युद्धे जिंकू. पूषण माझ्या बुद्धीला तेजस्वी करो, सोम संपत्ती देणारा असो. अदिती देवी आम्हाला रक्षण करो, आम्ही सभेत वीरांसारखे बोलू. मग वायुदेवतेस आमंत्रण दिले गेले: “हे वायो, तुझे हजार घोड्यांचे रथ घेऊन ये, आपल्या सेवकांसह सोमपान कर.” “हे वायो, तुझे सेवक घेऊन ये, आम्ही तुझे तेजस्वी अर्पण केले आहे. जो सोम पिळतो, त्याच्या घरी तू येणार आहेस.” अशा प्रकारे, ऋषी, यजमान, देवता आणि यज्ञ यांचा हा पवित्र संवाद, प्रार्थना, आह्वान आणि स्तुती यज्ञकुंडात गुंजत राहिला—सर्वांच्या मंगलासाठी, संपत्ती, दीर्घायुष्य आणि कीर्ती मिळवण्यासाठी.