कथा अशा प्रकारे सुरू होते: एक शुभ, समृद्ध दूध देणारी गाय, देवांना दूध देणारी, तिच्या उत्तम हातांनी आशीर्वादित, मी तिला पुकारतो. अश्विन देवता, चला तिचे दूध आपण मिळवूया. सावितृने आणलेली सर्वोत्तम भेंट, तापलेली पात्र, आता मी घोषित करतो. ही गाय, धनाची स्वामिनी, तिच्या वासरासाठी तळमळत, मनात वासराच्या विचाराने, तिच्या इच्छेने पुढे येते. अश्विनांनी दूध मिळवण्यासाठी योजलेली ही गाय, मोठ्या भाग्याचा लाभ व्हावा अशी प्रार्थना आहे. गाय तिच्या वासराच्या मागे, वासराला शोधत, तिचे डोके वर करून, हंबरते, पुढे येते. ती तापलेल्या पात्रासाठी आसुसलेली, तिचे दूध ओतते, आणि तिच्या आयुष्याची मोजणी दूधाने करते. ती गाय, आसपासच्या लोकांनी वेढलेली, तिच्या आयुष्याची मोजणी करते, दिवसांच्या शेवटापर्यंत पोहोचते. तिच्या विचारांनी, मनाने, ती मर्त्याला निर्माण करते; वीज बनून, ती त्याला तिच्या वस्त्राने झाकते. ही गाय, उघडी, वेगाने हालचाल करणारी, जिवंत, थरथरणारी, पण घरांच्या मध्यभागी स्थिर आहे. जिवंत एक मृतांच्या मध्ये स्वतःच्या नियमानुसार फिरते; अमर आणि मर्त्य एकत्रित झाले आहेत. मी एक कधीही विश्रांती न घेणारा गवळी पाहिला, जो जवळच्या आणि दूरच्या मार्गांवर सतत फिरतो. तो, एकाच वस्त्रात, सर्व जगामध्ये पसरतो, एकत्र आणि वेगळा होतो. ज्याने तिला निर्माण केले, त्याला तिचे ज्ञान नाही; ज्याने तिला पाहिले, त्याने सांगावे. आईच्या गर्भात, अनेक संततींमध्ये वेढलेला, तो विलयात प्रवेश करतो. स्वर्ग माझा पिता, उत्पत्ती करणारा, नाभी येथे; महान पृथ्वी माझी माता, माझी नाती. या दोन पसरलेल्या पात्रांमध्ये गर्भ आहे; तेथे, पित्याने कन्येत गर्भ ठेवला. मी पृथ्वीच्या अत्यंत टोकाबद्दल विचारतो; मी जगाच्या नाभीबद्दल विचारतो. मी बलवान घोड्याच्या बीजाबद्दल विचारतो; मी वाक्च्या सर्वोच्च स्वर्गाबद्दल विचारतो. हे वेदी पृथ्वीचे अत्यंत टोक आहे; हा यज्ञ जगाचा नाभी आहे. हा सोम बलवान घोड्याचे बीज आहे; हे ब्रह्म वाक्च्या सर्वोच्च स्वर्ग आहे. सात अर्धजन्म झालेले विश्वाचे बीज धारण करतात, दिशांमध्ये उभे, विष्णूने स्थापन केलेले. त्यांच्या विचारांनी, मनाने, बुद्धीने, ते सर्व बाजूंनी सर्व वस्तू व्यापतात. मी काय आहे हे मला खरे माहित नाही; लपलेला, बांधलेला, मी माझ्या मनासह भटकतो. सत्याचा प्रथम जन्म माझ्याकडे आला, तेव्हा मला या वाक्च्याचा भाग मिळाला. तो दूर जातो, जवळ येतो, स्वतःच्या स्वभावाने पकडलेला; अमर आणि मर्त्य मूळात एकत्र आहेत. ते सतत वेगळे, सतत विभक्त, एकाला ओळखतात आणि दुसऱ्याला ओळखत नाहीत. या ऋचा अविनाशी सर्वोच्च स्वर्गात ठेवलेल्या आहेत, जिथे सर्व देवांनी आसन घेतले आहे. ज्याला हे माहित नाही, त्याला ऋचेचा काय उपयोग? पण ज्यांना हे माहित आहे, ते येथे एकत्र आले आहेत. ही दयाळू गाय अधिक दयाळू व्हावी, उत्तम चरामुळे; आणि आम्हीही भाग्यवान होऊ. ओ, अपराजिते, सर्व वस्तू देणारी, गवत खा; शुद्ध पाणी प्या, फिरत असताना. गौरीने पाण्याची मोजणी केली; ती एक पाय, दोन पाय, चार पाय असलेली आहे. आठ पाय, नऊ पाय, आणि हजार अक्षरी बनून, ती सर्वोच्च स्वर्गात पोहोचली. तिच्यापासून समुद्र वाहतात; त्याने चार दिशा जगतात. त्यापासून अविनाशी प्रवाहित होते; त्याने सर्व जग जिवंत आहे. मी दूरवरून धूर पाहिला, जणू अग्नीचा, वाऱ्याने दूर आणि जवळ दोन्ही बाजूंना नेला. वीरांनी चित्ती गायचे दूध मिळवले; हे पहिले नियम होते. तीन वेणीधारी योग्य वेळी दिसतात; वर्षात त्यातील एकाची वेणी कापली जाते. एक, आपल्या शक्तीने, सर्व पाहतो; दुसऱ्याचा स्वरूप दिसत नाही, जरी तो सजलेला आहे. वाक् चार पायऱ्यांमध्ये मोजली जाते; ज्यांना ज्ञान आहे, विद्वान ब्राह्मण त्यांना समजतात. तीन गुप्त आहेत; लोक चौथ्या वाक्चा उच्चार करतात. त्याला इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी म्हणतात; तो दिव्य, तेजस्वी पंख असलेला गरुड आहे. ज्ञानी एकाला अनेक म्हणतात: अग्नी, यम, मातरिश्वान. काळा, पिवळा, तेजस्वी पंख असलेले, पाण्यात लपलेले, आकाशात उडतात. त्यांनी फेरी मारली, सत्याच्या आसनातून निघाले; मग पृथ्वी तुपाने उजळली. बारा नावे, एक चक्र, तीन मध्यभाग—हे कोण समजतो? त्यावर तीनशे साठ खिळे आहेत, जे हलत नाहीत, जरी हलताना दिसतात. तुझे ते स्तन, जे भरलेले, आनंद देणारे, ज्याने तू सर्व इच्छित वस्तू पोसतेस— धनाची जाण, कल्याण देणारे, ओ सरस्वती, ते येथे आमच्या पोषणासाठी ठेव. देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; हे पहिले नियम होते. ते शक्तिमान स्वर्गात पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्य देव आहेत. ही पाणी तीच आहे, दिवसासोबत वर आणि खाली जाते; पृथ्वीला पावसाने जीवन मिळते, आकाशाला अग्नीने जीवन मिळते. मी सरस्वंत, दिव्य, तेजस्वी पंख असलेला, शक्तिशाली, वनस्पतींमध्ये सर्वाधिक दिसणारा, पाण्याचा गर्भ, पावसाने संतुष्टी देणारा, त्याला मदतीसाठी पुकारतो. मारुतांनो, तुम्ही कोणत्या सौंदर्याने, नात्याने, एका बंधाने एकत्र येण्याची इच्छा करता? कोणत्या विचाराने, कुठून हे शक्तिमान प्रकट झाले, धनासाठी उत्सुक? तरुणांनी कोणाच्या स्तुतीत आनंद घेतला? कोणाने यज्ञात मारुतांना वळवले? फाळकनासारखे आकाशात झेप घेत, कोणत्या महान मनाने आम्ही आनंद मिळवतो? इंद्रा, तू एकटा, शक्तिमान, सत्याचा स्वामी, कुठून आला? का असे? तू तेजस्वींसह विचारतो; आम्हाला सांग, ओ सारथी, तुझे आमच्यासाठी काय आहे? माझ्या स्तुती, विचार, उत्तमपणे दाबलेले; माझी शक्ती जागृत, माझा दगड तयार. ते आज्ञा देतात, ऋचेची इच्छा करतात; ते दोन घोडे तुला आणतात—ते तुला आमच्याकडे घेऊन येवोत. त्यामुळे, आम्ही यांच्यासह, स्वतःच्या तेजात चमकतो, आमचे शरीर सजवतो. या महानांसह आम्ही तुझ्याकडे येतो, इंद्रा; कारण तू तुझ्या स्वभावाने आमचा झालास. मारुतांनो, तुमची शक्ती कुठे होती, जेव्हा तुम्ही मला सर्पवधात एकटा ठेवले? मी क्रूर, बलवान, शक्तिमान, शत्रूने अजिंक्य, सर्व शस्त्रांनी अटूट आहे. तुम्ही आमच्यासाठी तुमच्या शक्तिमान, एकत्रित, वृषभासारख्या शक्तींनी बरेच केले. आम्हीही अनेक महान कार्ये करू, हे इंद्रा, बुद्धीने, तुझ्या आज्ञेत, हे मारुतांनो. तुम्ही व्रत्राचा वध केला, मारुतांनो, तुमच्या स्वतःच्या शक्तीने; तुमच्या तेजाने तुम्ही महान झालात. मी, वज्रधारी, सर्व मार्ग मानवासाठी सोपे केले, सर्वांसाठी चमकत. तू अतुलनीय आहेस, ओ दानशूर; दुसरा कोणताही देव तुझ्या प्रमाणे जाणत नाही. जन्म किंवा नव्याने जन्म घेणे हरवले नाही; तू इच्छा कर, ओ वाढणारा. एकाच्या शक्तीनेही मी जे ठरवले ते करू शकतो, जर मी धाडस केला. मी क्रूर आहे, मारुतांना जाणतो, आणि इंद्राला जे हवे, ते मी करू शकतो. येथे माझ्या स्तुतीने मारुतांना आनंद दिला, जेव्हा लोकांनी माझ्यासाठी योग्य ऋचा केली. इंद्रासाठी, बलवान, दानशूर, माझ्यासाठी, मित्र, मित्रांनी शरीर आणि मनाने. हे माझ्यासमोर चमकतात, अमर कीर्ती घेऊन. मारुत, तेजस्वी रूपातील, एकत्र येतील; आता तुम्ही मला झाकावे आणि संरक्षण द्यावे. तुमच्यात कोण, मारुतांनो, माझा मदतनीस होईल? पुढे या, मित्रांनो, मित्राला मित्रासारखे. तुमचे अद्भुत विचार वाहू दे; सत्य जाणणाऱ्यांत राहा. अशा प्रकारे, ऋग्वेदातील या मंत्रांनी, गाय, देव, पृथ्वी-आकाश, वाणी, यज्ञ, आणि देवांचे विविध स्वरूप, त्यांची शक्ती, आणि मानव-देव संबंधांची गहन कथा, एकत्रित, गूढ आणि दिव्य रूपात प्रकट होते.