या ऋग्वेदातील मंत्रांच्या अनुक्रमणिकेवर आधारित एक अद्भुत, गूढ, आणि गहन कथा उलगडते... काहींना स्त्रिया म्हणतात, पण त्यांना पुरुषही म्हणतात; पाहणारा पाहतो, तरीही खरे पाहत नाही. ज्ञानी पुत्र या गूढ गोष्टी समजतो; त्याला हे ज्ञान मिळाले आहे, तोच आपल्या वडिलांचा वडील आहे. एक गाय, एका पायाने पुढे आणि एका पायाने मागे, आपल्या वासराला घेऊन स्थिर उभी आहे. ती स्वतःहून काही अर्धे घेऊन निघून जाते; ती कुठे गेली हे कोण जाणतो, कारण ती कळपात जन्म देत नाही. या गायीचा पिता कोण आहे, जो आधी होता आणि जो नंतर आहे? कोण ज्ञानी आहे, जो सांगू शकेल की दिव्य मन कुठून उत्पन्न झाले? जे जवळ आहेत, त्यांना दूर म्हणतात, आणि जे दूर आहेत, त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोम यांनी हे सर्व निर्माण केले; दोन घोड्यांसारखे जुंपलेले, ते जगाचा भार वाहतात. एका झाडावर दोन पक्षी, एकमेकांचे साथीदार, एकत्र बसलेले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो. ज्या ठिकाणी हे अमरत्व पावलेले पक्षी, एकत्र, न पापण मारता, गातात, तिथे ज्ञानी, अग्नीत प्रवेश करून, सर्व वस्तूंचा सार ओळखतो. त्याच झाडावर, जिथे मधुर फळ देणारे पक्षी विश्रांती घेतात आणि सर्व देव राहतात, त्याचे प्रमुख फळ गोड आहे असे म्हणतात; पण जो ते खात नाही, तो पित्याला ओळखू शकत नाही. गायत्रीमध्ये जे स्थापित आहे, त्याला गायत्र म्हणतात; त्रिष्टुभमध्ये जे आहे, त्याला त्रिष्टुभ म्हणतात; आणि जगतीमध्ये जे आहे, त्याला जगती म्हणतात. हे जाणणारे अमरत्व प्राप्त करतात. गायत्री छंदाने स्तोत्र मोजतात, सामनाने गीत, त्रिष्टुभने वाणी; वाणीने वाणी मोजतात, दोन पाय आणि चार पाय छंदाने सात आवाज मोजतात. जगतीने आकाशातील नदीला आधार दिला; रथाच्या मध्यभागी सूर्याचे दर्शन झाले. गायत्रीचे तीन प्रज्वलन आहेत असे म्हणतात; त्याच्या महानतेतून महानता वाढली. मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला पुकारतो, जी देवांना दूध देते; अश्विनो, आपण तिला दूध काढूया. सर्वोत्तम अर्पण, सावित्रीने आणलेले, तापवलेले पात्र, हे मी सांगतो. संपत्तीची मालकिन, वासराला इच्छित, मनाने पुढे आली. ही अजुंपलेली गाय, अश्विनांसाठी दूध देण्यासाठी, मोठ्या भाग्याकरिता वाढो. गाय, आपल्या वासराला शोधत, डोकं वर करून, हंबरते, पुढे येते. तिला तापवलेल्या पात्राची इच्छा आहे; ती दूध ओतते, आपल्या आयुष्याची मोजणी दूधाने करते. तिच्या विचारांनी, ती मर्त्याला निर्माण करते; विजेसारखी झाल्यावर, ती त्याला आपली वस्त्राने झाकते. उघडी, जलद, जिवंत, थरथरती, तरीही घरांच्या मध्यभागी स्थिर. जिवंत एक मृतांमध्ये स्वतःच्या नियमाने फिरतो; अमर मर्त्याशी एकत्र आहे. मी गोपालक पाहिला, जो कधी थांबत नाही, जवळ आणि दूरच्या मार्गावर चालतो. तो एकाच वस्त्रात, एकत्र आणि वेगळा, स्वतःला सर्व जगात पसरवतो. ज्याने तिला निर्माण केले, त्याला तिचे ज्ञान नाही; ज्याने तिला पाहिले, तो सांगू शकतो. आईच्या गर्भात, अनेक संततींसह, तो विरघळून गेला. आकाश माझा पिता, उत्पन्न करणारा, नाभी येथे; महान पृथ्वी माझी माता, माझी नातेवाईक. या दोन वाट्यांच्या मध्ये गर्भ आहे; तिथे पित्याने पुत्रीच्या गर्भात बीज ठेवले. मी पृथ्वीच्या सर्वात दूर टोकाबद्दल विचारतो; जगाचा नाभी कुठे आहे हे विचारतो. बलवान घोड्याचे बीज विचारतो; वाणीच्या सर्वोच्च आकाशाबद्दल विचारतो. हे वेदी पृथ्वीचे दूरचे टोक आहे; हे यज्ञ जगाचा नाभी आहे. हे सोम बलवान घोड्याचे बीज आहे; हे ब्रह्मण वाणीचे सर्वोच्च आकाश आहे. सात अर्धजन्म असलेले, विष्णूने स्थापित केलेले, जगाचे बीज धारण करतात, दिशांमध्ये उभे आहेत. त्यांच्या विचारांनी, बुद्धीने, ज्ञानाने, ते सर्व बाजूंनी सर्व वस्तू व्यापतात. मी काय आहे हे मला खरे माहिती नाही; लपलेला, बांधलेला, मी मनाने फिरतो. सत्याचा प्रथम जन्म माझ्याकडे आला, तेव्हा मला या वाणीचा भाग मिळाला. तो दूर जातो, जवळ येतो, स्वतःच्या स्वभावाने बांधलेला; अमराचा उत्पत्ती मर्त्याशी एकत्र आहे. ते सतत वेगळे, सतत विभाजित, एकाला ओळखतात, दुसऱ्याला ओळखत नाहीत. या ऋचा अविनाशी सर्वोच्च आकाशात स्थापित आहेत, जिथे सर्व देव बसले आहेत. ज्याला हे माहित नाही, त्याला ऋचांचा काय उपयोग? पण ज्यांना हे माहित आहे, ते येथे एकत्र आले आहेत. दुग्धदायी, उत्तम चरावर अधिक दानशील होवो; आणि आम्हीही भाग्यवान होवो. गवत खा, सर्व काही देणारी, शुद्ध पाणी प्या, जशी तुम्ही फिरता. गौरीने पाण्याचे मोजमाप केले; ती एकपादी, द्विपादी, चतुष्पादी आहे. आठपादी, नवपादी होऊन, ती सर्वोच्च आकाशात हजार अक्षरी झाली. तिच्यापासून समुद्रे बाहेर पडतात; त्याने चार दिशांना जीवन मिळते. त्यातून अविनाशी वाहते; त्याने हे सर्व जग जिवंत आहे. मी दूरवरून धूर पाहिला, जणू अग्नितून, वाऱ्याने दूर आणि जवळीकडे वाहिला. वीरांनी चित्ती गायीचे दूध काढले; त्या पहिल्या विधी होत्या. तीन वेणीधारी, योग्य काळात दिसतात; वर्षात त्यातील एकाचे केस कापले जातात. एक, आपल्या शक्तीने सर्व पाहतो; दुसऱ्याचा रूप दिसत नाही, जरी तो सजलेला आहे. वाणी चार पावलांनी मोजली जाते; ज्ञानी ब्राह्मण त्यांना ओळखतात. तीन गुप्त आहेत; मनुष्य चौथ्या वाणीचा उच्चार करतो. त्याला इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी म्हणतात; तोच दिव्य, तेजस्वी पंख असलेला गरुड आहे. ज्ञानी एकाला अनेक नावांनी ओळखतात: अग्नी, यम, मातरिश्वान. काळा, पिवळसर, तेजस्वी पंख असलेले, पाण्यात गुंफलेले, आकाशात उडतात. त्यांनी फिरून सत्याचा आसन सोडला; मग पृथ्वी तुपाने उजळली. बारा आड, एक चक्र, तीन नाभी—हे कोण समजतो? त्यावर तीनशे साठ खिळे आहेत, जे हलत नाहीत, तरी हलल्यासारखे दिसतात. तुझे ते स्तन, जे पूर्ण आहेत, आनंद देणारे, ज्याने तू सर्व इच्छित वस्तू पोसतेस—ज्याने संपत्ती मिळते, धन जाणणारे, उत्तम देणारे—हे सरस्वती, आमच्या पोषणासाठी ते येथे ठेव. देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; हे पहिले विधी होते. त्या बलवानांनी त्या आकाशात पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्य देव आहेत. ही पाणी तीच आहे, दिवसांसह वर-खाली जाते; पृथ्वीला मेघांनी जीवन मिळते, आकाशाला अग्निने जीवन मिळते. मी सरस्वंत, दिव्य, तेजस्वी पंख असलेला, बलवान, सर्व वनस्पतींमध्ये दिसणारा, पाण्याचा गर्भ, ज्याला पावसाने तृप्ती मिळते, त्याला मदतीसाठी पुकारतो. म्हणून, मारुतांनो, कोणत्या सौंदर्याने, कोणत्या नात्याने, कोणत्या बंधाने तुम्ही एकत्र यायला इच्छिता? कोणत्या विचाराने, कुठून हे आले, की बलवान धनासाठी चमकतात? क whose स्तुतीने या तरुणांना आनंद मिळतो? कोणाने यज्ञात मारुतांना वळवले? बाजूच्या आकाशात फडफडणाऱ्या बाजासारखे, कोणत्या महान बुद्धीने आम्हाला आनंद मिळतो? इंद्रा, तू बलवान, एकटा कुठून आला आहेस, सत्याचा स्वामी? हे का असं आहे? तू तेजस्वींसह विचारतोस; हे रथवान, आम्हाला काय आहे ते सांग. अशा प्रकारे, या मंत्रांच्या गूढ, प्रतीकात्मक, आणि गहन कथा, विश्वाच्या रहस्यांचा, देवांच्या कार्यांचा, आणि वाणीच्या, यज्ञाच्या, आणि जीवनाच्या गूढांचा शोध घेते.