एका दिव्य आणि रहस्यपूर्ण वेदकालीन दृष्याची कल्पना करा. तेजस्वी, सुवर्णशृंग असलेला, वेगवान, इंद्राच्या सान्निध्यात असलेला घोडा उभा आहे. देवता, यज्ञाची इच्छा बाळगून, त्या घोड्यावर आरूढ होतात. हा घोडा यज्ञासाठी प्रथम जुळवला जातो. हे घोडे अत्यंत वेगवान, सुडौल कंबरेचे, बलवान, शूर आणि दिव्य आहेत. ते हंसांच्या पंक्तीसारखे एकत्र धावतात, जणू काही स्वर्गीय घोडे एकाच वेळी मार्गस्थ झाले आहेत. त्याचे शरीर आकाशात उडण्यास उत्सुक आहे, त्याचे मन वाऱ्यासारखे मार्गक्रमण करते. त्याची शिंगे अनेक दिशांना पसरलेली आहेत आणि तो उत्साहाने अरण्यात संचार करतो. तेजस्वी घोडा, दिव्य प्रकाशाने झळाळत, आपल्या चरायला येतो. त्याच्या पुढे एक बकरी असते, जणू त्याचे नाभिस्थान, आणि मागे ज्ञानी पुरोहित स्तुती करीत चालतात. हा घोडा आपल्या वडिलांकडे आणि आईकडे, सर्वोच्च स्थानाकडे जातो. आजचा त्याचा मार्ग देवांना सर्वात प्रिय असतो, आणि मग तो उपासकांसाठी फळांची आज्ञा करतो. मग एक सुंदर, पांढर्या केसांचा होतार (पुरोहित) दिसतो. त्याचा एक भाऊ मधला, जो अन्न ग्रहण करतो; तिसरा भाऊ साजूक तुपाचा आश्रय घेतो. इथे मी सात पुत्रांचा कुलपति पाहिला. सात जणांनी एकच चाक असलेली रथ जुळवली आहे, एक घोडा, ज्याची सात नावे आहेत, तो रथ ओढतो. त्या चाकाला तीन नाभ्या आहेत, ते नित्यनवीन, अखंड आहे, त्यावर सर्व जग स्थित आहे. त्या रथावर सात जण उभे आहेत; सात चाकं, सात घोडे त्याला वाहतात. सात भगिनी एकत्र येतात, जिथे गायींची सात नावे ठेवली जातात. कोण पाहतो पहिल्याने जन्मलेल्याला, हाड नसलेल्या त्या अस्तित्वाला, जो हाडे वाहतो? पृथ्वीचा आत्मा, देवांचा कर्ता—तो कुठे आहे? कोण जाणून, त्याला विचारायला गेला? मी, अज्ञानी, विचारतो—देवतांचे पाऊलखुणा कुठे उमटल्या? वासरावर, वृषभावर, ज्ञानी सात धागे विणतात. मी इथे जाणकार ऋषींना विचारतो, कारण मी स्वतः ज्ञानी नाही—कोणाने हे सहा अवकाश, अजन्म्य रूपे स्थापन केली? त्यांच्यातील एक कोण आहे? जो जाणतो, त्याने इथे सांगावे—या सुंदराचे स्थान कुठे आहे? गायी त्याच्या डोक्यावरून दूध काढतात, आवरण धारण करून, त्या त्याच्या पायांजवळ पाणी आणतात. माता पित्याबरोबर अमृत वाटते; प्रारंभी ती मनाने त्याच्याशी एकरूप होते. गर्भाच्या साराने ती भेदली जाते आणि नम्रतेने वचनात प्रकट होते. माता उजव्या जुव्याला जुळली आहे; गर्भ गर्भाशयात स्थिर आहे; वासरू गायींना मोजत, त्यांचे अनुसरण करते आणि त्रैविद्य रूप पाहते. तीन मातांचे आणि तीन पित्यांचे वहन करणारा एक उभा आहे, त्याच्या कड्या थकत नाहीत; ते स्वर्गाच्या पाठीवर संवाद साधतात, सर्वज्ञानी वाणी उच्चारतात. बारा आऱ्यांचे चाक, कधीही न जुनं होणारं, अमरत्वाच्या आकाशात फिरतं; तिथे अग्नी, सातशे वीस जुळी मुलं उभी आहेत. पित्याला पाच पायांचे, बारा रूपांचे म्हणतात, जो आकाशाच्या दूर भागात वसतो; इतर ज्ञानी सात चाक, सहा आरे असलेल्या वरच्या स्थानी पाहतात. पाच आऱ्यांच्या चाकावर सर्व जग स्थित आहे; त्याचा अक्ष, जड भाराने तापलेला, तरीही प्राचीन काळापासून त्याचा भंग होत नाही, ना आरे तुटतात. अखंड कड्याचे चाक फिरते, दहा जण त्याला सरळपणे ओढतात; सूर्याचे डोळे आकाशाने झाकलेले आहेत, त्यात सर्व जग स्थित आहे. सात पुत्र एकत्र जन्म घेतात, त्यातील सहा पोसले जातात आणि एक स्वतंत्र जन्मतो—ऋषी असे सांगतात. त्यांच्या कृत्यांप्रमाणे त्यांची क्षेत्रे वेगळी आहेत; त्यांची रूपे विविध प्रकारे प्रकट होतात. जरी त्या स्त्रिया असल्या तरी त्यांना पुरुष म्हणतात; जो पाहतो, तोही कधी पाहत नाही. ज्ञानी पुत्र हे समजतो; जो जाणतो, तोच पित्याचा पिता आहे. एका पायाने पुढे, दुसऱ्याने मागे, वासरू घेऊन गाय उभी आहे. ती आपोआप काही भाग घेऊन निघून गेली; कोणी जाणतो ती कुठे गेली, कारण ती कळपात जन्म देत नाही. या गायीचा पिता कोण, तो पूर्वी कोण होता, आणि नंतर कोण? या दिव्य मनाचा जन्म कुठून झाला, हे कोण ज्ञानी सांगू शकेल? जे जवळ आहेत ते दूर आहेत, आणि जे दूर आहेत ते जवळ आहेत, असे म्हटले जाते. इंद्र आणि सोमाने या गोष्टी केल्या; दोन घोड्यांसारखे ते जगाचा भार वाहतात. दोन पक्षी, एकमेकांचे सख्य, एकाच वृक्षावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो, खात नाही. जिथे हे पक्षी अमरत्वाचा आस्वाद घेत, एकत्र गातात आणि त्यांची डोळे कधीही झपाटत नाहीत, तिथे ज्ञानी अग्नीमध्ये प्रवेश करून सर्वाचे सार ओळखतो. ज्या वृक्षावर मधुर फळ देणारे पक्षी विराजमान आहेत आणि जिथे सर्व देवता वास करतात, त्याचे प्रमुख फळ गोड आहे असं म्हणतात; पण जो त्याचा आस्वाद घेत नाही, तो पित्याला ओळखत नाही. गायत्रीमध्ये जे स्थिर आहे, त्याला गायत्र म्हणतात; त्रिष्टुभमध्ये जे आहे, त्याला त्रिष्टुभ; आणि जगतीमध्ये जे आहे, त्याला जगती म्हणतात. हे छंद जाणणारे अमरत्व प्राप्त करतात. गायत्री छंदाने ऋचा मोजली जाते, सामनाने स्तोत्र, त्रिष्टुभने वाणी; वाण्याने वाणी मोजली जाते, दोनपाय व चारपाय छंदांनी सात स्वर मोजले जातात. जगती छंदाने दिव्य नदीचे पोषण होते; रथाच्या मध्यभागी, सूर्याचे दर्शन होते. गायत्र्याच्या तीन प्रज्वलना आहेत असं म्हणतात; त्याच्या महिमेतून महानता विस्तारली. मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला, शुभ हस्त असणाऱ्या, देवांना दूध देणाऱ्या, आह्वान करतो. हे अश्विनौ, आपण तिला दुहू या. सवित्याने आणलेली, तापवलेल्या पात्रात ठेवलेली सर्वोत्कृष्ट आहुती मी जाहीर करतो. ही संपत्तीची मालकीण, आपल्या वासरासाठी हंबरते, मनाने पुढे येते. ही अजोड गाय, अश्विनांनी दुहण्यासाठी, मोठ्या कल्याणासाठी वाढो. गाय, वासराच्या मागे हंबरत, डोके वर करून येते. तापवलेल्या पात्राची आस धरून, ती दूध देते, आणि आपल्या आयुष्याचे मोजमाप दूधाने करते. ही गाय, जिच्यामुळे तिचे आयुष्य मोजले जाते, दिवसांच्या शेवटी पोहोचते. आपल्या विचारांनी तिने मर्त्याची निर्मिती केली; वीज होऊन त्याला आवरण घातले. उघडी, वेगवान, सजीव, थरथरती, पण स्थिर; जिवंत व्यक्ती मरणाऱ्यांमध्ये आपल्या नियमाने वावरतो; अमर मर्त्याशी एकरूप होतो. मी त्या मेंढपाळाला पाहिले, जो कधीही विश्रांती घेत नाही, जवळ आणि दूरच्या वाटांवर चालतो. तो एकाच वस्त्रात, एकत्र व वेगळा, सर्व जगात पसरतो. ज्याने तिला निर्माण केले, त्याला ती माहीत नाही; ज्याने पाहिले, तो सांगू शकतो. आईच्या गर्भात, अनेक संतती घेऊन, तो विलयनात प्रवेश करतो. स्वर्ग माझे पिता, उत्पन्न करणारे, येथे नाभी; ही महान पृथ्वी माझी माता, माझे नातेवाईक. या दोन विस्तृत पात्रांमध्ये गर्भ आहे; तिथे पित्याने कन्येत गर्भस्थ केला. मी पृथ्वीच्या अत्यंत टोकाविषयी विचारतो; जगाच्या नाभीविषयी विचारतो; बलशाली घोड्याच्या बीजाविषयी विचारतो; वाणीच्या सर्वोच्च आकाशाविषयी विचारतो. हे वेदी पृथ्वीचे अत्यंत टोक आहे; हे यज्ञ जगाचे नाभी आहे. हा सोम बलशाली घोड्याचे बीज आहे; हे ब्रह्म वाणीचे सर्वोच्च आकाश आहे. अशा प्रकारे, या ऋषींच्या गूढ प्रश्नांतून आणि दिव्य दृष्टांतांतून, सृष्टीचे रहस्य, यज्ञाचे तत्त्व, आणि जगातील प्रत्येक गोष्टीचे दैवी एकत्व प्रकट होते.