हे कथा अश्वमेध यज्ञाच्या पवित्र प्रसंगावर आधारित आहे, जिथे अश्वाला (घोड्याला) देवत्व प्राप्त होते, आणि ऋषी त्याच्या महिमेचे गूढ उलगडतात. यज्ञात वापरल्या जाणाऱ्या अश्वाबद्दल असे म्हटले गेले की, तो न मरणारा आहे, त्याला कुठलीही हानी पोहचत नाही; तो शुभ मार्गांनी देवांकडे जातो. त्याच्यासाठी सुंदर, तपकिरी आणि चित्ताकर्षक अशा घोड्यांना जुळवले जाते, आणि गाढवाच्या जोडीला उभा असलेला अश्व त्याच्या योकला बांधला जातो. अश्व आमच्यासाठी उत्तम गायी, उत्तम घोडे, संतती आणि सर्वांना पोषण देणारे धन घेऊन येवो, अशी प्रार्थना केली जाते. अदिती आम्हाला निष्पापता देईल, आणि यज्ञासाठी अर्पण वाहून नेणारा अश्व आम्हाला राज्यप्राप्ती मिळवून देईल. अश्वाच्या जन्मावेळी जेव्हा पहिला आवाज पसरला, तो समुद्रातून किंवा जलातून उगम पावला; गरुडाच्या पंखांसारखा, हरिणाच्या हातांसारखा, अशा अद्भुत रूपात अश्वाची स्तुती केली गेली. यमाने त्याला दिले, त्रिताने त्याला बळ दिले, इंद्राने प्रथम त्याच्यावर स्वार झाला; गंधर्वाने त्याची वळणे घेतली, सूर्याने त्याचे रूप घडवले, आणि वसूंनी त्याची मुक्तता केली. अश्वच यम आहे, तोच आदित्य आहे, तोच त्रिता गूढ व्रताने आहे. तो सोमासोबत एकरूप आहे, पण वेगळा आहे; असे म्हणतात की त्याला स्वर्गात तीन बंधने आहेत. ही तीन बंधने स्वर्गात, तीन पाण्यात, आणि तीन समुद्रात आहेत. वरुण त्याच्यावर कृपा करो, जिथे त्याचा सर्वोच्च उगम आहे असे म्हणतात. अश्वाची नऊ शुद्धीकरणे सांगितली आहेत; त्याच्या खुरांच्या खूणा, त्याच्या शक्तीची ठिकाणे, आणि त्याच्या उत्तम वळणांची मी साक्षीदार आहे, ज्यांचे अमरत्वाचे रक्षक रक्षण करतात. माझ्या मनाने मी त्याच्या स्वरूपाजवळ गेलो, तो दिवसाढवळ्या पक्ष्याप्रमाणे उडताना दिसला; त्याचे डोके शुभ मार्गांवर धुळीसह फिरताना, पंखधारी म्हणून मी पाहिले. त्याचे सर्वोच्च रूप मी पाहिले, जे गायीच्या पायाजवळ अन्नासाठी प्रयत्नशील होते. जेव्हा माणूस त्याच्या आनंदाचा पाठलाग करतो आणि प्रथम औषधी वनस्पती उचलतो, तेव्हा तो अश्वाला शोधतो. रथ त्याचा पाठलाग करतो, युवक त्याचा पाठलाग करतो, गायी, कन्यांचा स्वामी, सर्वजण त्याच्या मैत्रीचा पाठलाग करतात. देवांनी त्याची शक्ती मोजली आहे. सुवर्णशृंगी, वेगवान, त्याची पावले मनाप्रमाणे गतिमान, इंद्र त्याच्या खाली आहे. देवांना अर्पणाची इच्छा असते आणि अश्व प्रथम जुळवला जातो. हे दिव्य अश्व वेगवान, सडपातळ कंबर असलेले, बलशाली, शूर आणि स्वर्गीय आहेत; पंक्तीत असलेल्या हंसांसारखे ते एकत्र पुढे जातात. अश्वाचे शरीर उडण्यास उत्सुक असते, त्याचे मन वाऱ्यासारखे मार्गक्रमण करते; त्याचे शिंगे अनेक ठिकाणी पसरलेली असतात, आणि तो जंगलात उत्साहाने भटकतो. तो जेव्हा चारण्याच्या ठिकाणी येतो, तेव्हा तो दिव्य तेजाने उजळतो; त्याच्या पुढे शेळी जाते, जणू त्याचे नाभिस्थान, आणि मागून ज्ञानी गायक स्तुती करतात. तो अश्व आपल्या वडील-मातेकडे, उच्च आसनाकडे जातो; त्या दिवशी, देवांना सर्वात प्रिय असतो, आणि मग तो उपासकाला फळे देतो. या विश्वाच्या गूढाची उकल करणारे ऋषी पुढे सांगतात: या सुंदर, पांढऱ्या केसांच्या होताराचे एक मधला भाऊ आहे, जो खातो; तिसरा भाऊ तुपावर आधारलेला आहे. येथे मी सात पुत्रांसह कुळपतिला पाहिले. सातजण एकाच चाकाच्या रथाला जुळवतात; एकच घोडा, ज्याची सात नावे आहेत, तो ओढतो. त्या चाकाला तीन नाभ्या आहेत, ते नित्यनूतन आणि अखंड आहे, त्यावर सगळे जग उभे आहे. या रथावर सातजण उभे आहेत; सात चाके, सात घोडे त्याला ओढतात; सात भगिनी एकत्र येतात, जिथे गायींची सात नावे ठेवली आहेत. कोणत्या ऋषीने पहिले जन्म घेणारे, हाड नसलेले, पण हाड वाहणारे पाहिले? पृथ्वीचा आत्मा, देवांचा निर्माता—तो कुठे आहे? हे जाणणारे कोण आहे? मी अजाण असताना विचारतो, देवांचे पाऊलठसे कुठे आहेत? वासरावर, वृषावर, ज्ञानी सात धागे विणतात. मी अजाण असूनही, ज्ञानी ऋषींना विचारतो: कोणी सहा दिशा स्थापल्या, अजन्म्याच्या रूपांची निर्मिती केली—त्यांच्यातील एक कोण आहे? जो जाणतो, त्याने येथे सांगावे, या सुंदराचा स्थान कुठे आहे; गायी त्याच्या डोक्यातून दूध काढतात, आवरण घालून त्याच्या पायाशी पाणी आणतात. मातेला वडिलांशी अमृत वाटले; प्रारंभापासूनच ती त्याच्या मनाशी एकरूप झाली; गर्भाच्या साराने छेदली गेली, ती वाकून वाणीच्या दिशेने निघून गेली. माता उजव्या जुवेला जुळवली गेली; गर्भ पोटात उभा राहिला; वासरू गायींच्या मागे मोजत गेले, आणि तीन अंतरात विश्वरूप पाहिले. तीन माता आणि तीन पिता घेऊन, तो एक उभा आहे, त्याच्या कड्या थकत नाहीत; ते आकाशाच्या पाठीवर संवाद साधतात, सर्वज्ञ वाणी उच्चारतात. बारा आरांनी असलेले चाक, जे कधीच जुने होत नाही, अमरत्वाच्या आकाशात फिरते; येथे, अग्नि, जुळी मुले सातशे वीस उभी आहेत. पित्याला पाच पाय असलेला, बारा रूपांचा म्हणतात, जो आकाशाच्या दूर भागात राहतो; अन्य ज्ञानी सात चाक, सहा कड्या असलेल्या, उच्चस्थानी पाहतात. पाच कड्यांच्या फिरत्या चाकावर सगळे जग उभे आहे; त्याचा अक्ष जड भाराने तापतो, तरीही प्राचीन काळापासून ते न तुटता, न मोडता टिकून आहे. सदैव फिरणाऱ्या कड्याने चाक फिरते, दहा जण ते सरळ ठेवतात; सूर्याचे डोळे आकाशाने झाकलेले आहेत, त्यात सर्व जग स्थित आहे. सात पुत्रांची एकत्र उत्पत्ती सांगतात, त्यातील सहा पोसले जातात, आणि एकटा जन्माला येतो; ऋषी, देवांचे पुत्र, असे सांगतात. त्यांच्या क्षेत्रांचे विभाग कर्मानुसार वेगळे आहेत; त्यांच्या रूपांची निर्मिती होते आणि विविध प्रकारे ते तेजाने प्रकाशित होतात. जरी त्या खऱ्या अर्थाने स्त्रिया असल्या, तरी त्यांना पुरुष म्हणतात; जे पाहतात तेही कधी पाहत नाहीत. ज्ञानी पुत्र हे रहस्य जाणतो; जो हे जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने पित्याचा पिता आहे. एक पाय पुढे आणि एक मागे ठेवून, वासरू असलेली गाय उभी राहते. ती आपोआपच अर्धा भाग घेऊन निघून गेली; तिने कुठे जन्म दिला, हे कोणाला ठाऊक नाही. या गायीचा पिता कोण, जो आधी होता, आणि नंतर कोण? येथे ज्ञानी कोण आहे, जो सांगू शकेल की दिव्य मन कुठून जन्माला आले? जे जवळ आहेत त्यांना दूर म्हणतात, आणि जे दूर आहेत त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोमाने हे सर्व निर्माण केले; दोन घोड्यांसारखे ते जगाचा भार वाहतात. दोन पक्षी, एकमेकांचे सखा, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, दुसरा नुसता पाहतो, खात नाही. जिथे हे अमरत्वाचे पक्षी एकत्र गातात, तिथे ज्ञानी, अग्नीमध्ये प्रवेश करून, सर्व वस्तूंचा सार शोधतो. ज्या झाडावर मधुर फळ देणारे पक्षी विश्रांती घेतात आणि सर्व देव त्यात वास करतात, त्याचे सर्वोच्च फळ गोड असते; पण जो ते खात नाही, तो पित्याला ओळखत नाही. जे गायत्रीत स्थापित आहे, त्याला गायत्र म्हणतात; त्रिष्टुभमधून त्रिष्टुभ घेतात; जे जगतीमध्ये आहे, त्याला जगती म्हणतात. हे छंद जाणणारे अमरत्व प्राप्त करतात. गायत्री छंदाने ऋचांचा माप घेतात, सामने गाण्याचे, त्रिष्टुभेने वाणीचे मोजमाप करतात. वाणीने वाणीचे मोजमाप होते; दोनपाय आणि चारपाय छंदांनी सात स्वरांचे मोजमाप होते. जगतीने दिव्य नदीला आधार दिला; रथाच्या मध्यभागी सूर्याचे दर्शन झाले. गायत्र्याच्या तीन प्रज्वलनांचा उल्लेख केला जातो; त्याच्या महानतेतूनच ही महानता फोफावली. अशा प्रकारे, ऋषी अश्वाच्या, छंदांच्या, विश्वरचनेच्या आणि देवत्वाच्या गूढ कथा सांगतात. त्यात विश्वाचा आरंभ, त्याची रचना, आणि त्यातील अमरत्वाचा शोध यांचा अद्भुत संगम आहे.