ऋग्वेदातील या पवित्र मंत्रांमध्ये, अश्वमेध यज्ञात वापरल्या जाणाऱ्या अश्वाचे महत्त्व आणि त्याची दिव्य कथा सांगितली आहे. सभेत आम्ही या वंशज अश्वाचे वीरत्वाचे कार्य जाहीर करत असताना, मित्र, वरुण, अर्यमन्, इंद्र, ऋभु, आणि मरुतगण—कोणताही देव आमच्यावर दोष ठेवू नये, अशी प्रार्थना केली जाते. यज्ञासाठी निवडलेला अश्व, अजून जुंपलेला नसताना, त्याच्या तोंडातून घेतलेल्या दानासह, त्याला झाकणाच्या वस्त्रात गुंडाळून, योग्य मार्गदर्शनाने, इंद्र आणि पूषण यांच्या प्रिय मार्गावर पुढे नेले जाते. यज्ञात पूषणासाठी एक शेळी अश्वापूर्वी सर्व देवांसाठी अर्पण केली जाते; जसे त्वरित अश्वासाठी प्रिय पिठाचा भाग, तसे त्वष्टा सौश्रवसाठी शेळी पुढे नेतो. योग्य वेळेस, यज्ञकर्ते अश्वाला तीन वेळा देवांसाठी प्रदक्षिणा घालतात; तेव्हा पूषणाचा पहिला भाग शेळीच्या स्वरूपात देवांना यज्ञाची सूचना देतो. यज्ञाच्या विधीमध्ये होत्र, अध्वर्यु, अग्निकुंडात अग्नी प्रज्वलित करणारा, पाषाणधारक आणि बुद्धिमान स्तोत्रकार—हे सर्व आपल्या सुव्यवस्थित, उत्तम अर्पण केलेल्या यज्ञाने आपली निवासस्थाने परिपूर्ण करतात. यूप स्तंभ तयार करणारे, ते वाहून नेणारे, अश्वासाठी यूप बनवणारे, आणि त्वरित अश्वासाठी भोजन गोळा करणारे—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो, अशी प्रार्थना आहे. आमचे प्रेरित विचार देवांसमोर योग्य ठिकाणी असोत; जसे इच्छा जवळ येते, तसेच ऋषी आणि ज्ञानी त्यात आनंदित होतात. आम्ही अश्वाला देवांच्या पोषणासाठी प्रिय साथी बनवले आहे. अश्वाच्या वेगवान हाल्टर, बांधणारी दोरी, डोक्याची दोरी, लगाम, किंवा त्याच्या तोंडात ठेवलेले गवत—हे सर्व देवांसाठी अर्पण केले जावे. अश्वाच्या मांसाला ज्या माशांनी स्पर्श केला, किंवा छुरी, कुऱ्हाडाने कापलेले भाग, किंवा कापणाऱ्याच्या हातांवर, नखांखाली असलेले—हे सर्व देवांसाठी अर्पण केले जावे. पोटातून काढायचे, किंवा कच्च्या मांसाचा वास असलेले, कुशल कापणारे ते तयार करतात; आणि ते उत्तम शिजवलेले अर्पण करतात. अश्वाच्या शरीरातून, अग्नीने शिजवताना, सळईवरून गळणारे भाग, ते पृथ्वीवर किंवा गवतावर पडू नये; ते देवांना आणि योग्य व्यक्तींना अर्पित केले जावे. शिजवलेल्या अश्वाकडे पाहणारे, 'सुगंधित भाग पुढे आणा' म्हणणारे, आणि अश्वाच्या मांसाचा भाग मागणारे—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो. शिजवणाऱ्या भांड्यातील गळणारे, कढई, पाण्यासाठी गाळणी, झाकण, हुक, आणि कापणारे—हे सर्व अश्वाभोवती असोत. अश्वाच्या चालण्याचे, बसण्याचे, वळण्याचे, आणि त्याच्या चार पायांनी केलेले कार्य; त्याने जे पिले, जे खाल्ले—हे सर्व देवांसाठी अर्पित होवो. धूरयुक्त, गर्जन करणारा अग्नी तुला जाळू नये; तेजस्वी छुरी तुला स्पर्श करू नये. अर्पण केलेले, शुद्ध केलेले, 'वषट' म्हणत चिन्हांकित केलेले यज्ञ, देव अश्वाच्या स्वरूपात स्वीकारतात. अश्वासाठी वस्त्रे, सोन्याचे दागिने पसरवले जातात; प्रिय, वेगवान, चार पायांचा अश्व देवांकडे पाठवला जातो. अश्वावर जोराने मारले गेले—पेटा किंवा चाबूकाने; जसे यज्ञात अर्पणाला चमचा स्पर्श करतो, तसे पवित्र मंत्राने मी हे सर्व तुझ्यासाठी मुक्त करतो. अश्वाच्या चौतीस बरगड्या, दिव्य बंध, आणि वाकलेल्या हाडांना त्वष्टा स्पर्श करतो; कुशलतेने त्याचे अवयव अखंड ठेवावेत, सांधे शिथिल करावेत, आणि कापणे स्वच्छ असावे. त्वष्टा एकदा अश्व कापतो, दोन मार्गदर्शक असतात, आणि ऋतूही; मी तुझ्या शरीराचे जे भाग ऋतूनुसार तयार करतो, ते भाग अग्नीत अर्पित करतो. प्रिय उष्णता तुला जाळू नये; छुरी तुझ्या शरीरावर ठेवू नये; लालची, असावध कापणारा तुला हानी करू नये, छुरी तुझे अवयव मोडू नये, किंवा एकत्र मारू नये. तू मरत नाहीस, तुला हानी होत नाही; तू उत्तम मार्गाने देवांकडे जातोस. तुझ्यासाठी तांबड्या, चित्ता घोड्या जुंपल्या जातात; अश्व गाढवाच्या जुव्यावर उभा असतो. अश्व आमच्यासाठी उत्तम गायी, उत्तम घोडे, पुत्र आणि सर्व पोषण देणारे धन घेऊन येवो. अदिती आम्हाला निर्दोषता देओ; अर्पण घेऊन येणारा अश्व आम्हाला प्रभुत्व मिळवून देओ. अश्व जन्मला तेव्हा, समुद्रातून किंवा पाण्यातून पहिली गर्जना झाली; गरुडाचे पंख, हरणाचे हात—तुझ्या गौरवशाली महानतेचा जन्म झाला, हे अश्वा. यमाने दिला, त्रिताने बळ दिले, इंद्राने प्रथम त्याला चढले; गंधर्वाने लगाम घेतला, सूर्याने अश्वाची रचना केली, आणि वसूंनी त्याला मुक्त केले. तू यम आहेस, तू आदित्य आहेस, हे अश्वा; तू त्रिता गुप्त व्रताने आहेस. तू सोमासोबत एकत्र आहेस, वेगळा ठेवलेला; असे म्हणतात, स्वर्गात तुझे तीन बंध आहेत. तीन बंध स्वर्गात, तीन पाण्यात, तीन समुद्रात—असे म्हणतात; वरुणा, तुझे सर्वोच्च मूळ जिथे आहे, तिथे तुझ्यावर कृपा करो. हे अश्वा, तुझे नऊ शुद्धीकरण आहेत; तुझे खुरांचे चिन्ह, तुझ्या सामर्थ्याचे ठिकाण. येथे मी तुझे उत्तम लगाम पाहिले, जे अमरत्वाचे रक्षक जपतात. माझ्या मनाने मी तुझ्या स्वरूपाजवळ गेलो, तुला दिवसा उडणाऱ्या पक्ष्याप्रमाणे पाहिले. तुझे डोके उत्तम मार्गावर, धुळीसह, पंख असलेल्या स्वरूपात पाहिले. येथे मी तुझे सर्वोच्च रूप पाहिले, गायीच्या पायाजवळ पोषणासाठी प्रयत्न करत. जेव्हा मर्त्य तुझ्या आनंदाचा पाठलाग करतो, तो प्रथम औषधी मिळवतो, तो तुला शोधतो. रथ तुझ्या पाठलागात असतो, तरुण पुरुष तुझ्या पाठलागात असतो; गायी, कन्यांचा स्वामी, तुझ्या पाठलागात असतो. समूह तुझ्या मैत्रीत असतो; देवांनी तुझे सामर्थ्य मोजले आहे. सुवर्णशिंग, वेगवान, त्याचे पाय, मन हलवणारे, इंद्र खाली होता. देव, अर्पणाची इच्छा करत, त्यावर चढले; अश्व प्रथम जुंपला गेला. ते वेगवान, बारीक कंबर असलेले, बलवान, वीर, दिव्य अश्व आहेत; हंसांसारखे एकत्र, ते प्रयत्न करतात जेव्हा दिव्य घोडे निघतात. तुझे शरीर उडण्यासाठी उत्सुक आहे, तुझे मन वाऱ्यासारखे मार्गावर हलते; तुझे शिंगे अनेक ठिकाणी पसरली आहेत, जंगलात जोमाने भटकतात. दिव्य तेजाने चमकणारा, विचारात उजळणारा, श्रेष्ठ अश्व भोजनस्थळी येतो; शेळी त्याच्या नाभीसारखी पुढे जाते, आणि ज्ञानी मागे गात गात येतात. अश्व सर्वोच्च आसनावर, आपल्या आई-वडिलांकडे पोहोचतो; आज देवांसाठी सर्वात प्रिय मार्ग आहे, मग तो भक्तासाठी पुरस्कार देतो. या सुंदर, पांढऱ्या केसांच्या होत्राचा एक मधला भाऊ खातो; तिसरा भाऊ तुपाने पोषित आहे—येथे मी सात पुत्रांसह कुलस्वामी पाहिला. सात जण एकच चाक असलेल्या रथाला जुंपतात; एका अश्वाला सात नावे आहेत, तो रथ ओढतो; चाकाला तीन अड्या आहेत, ते नित्य आणि अखंड आहे, ज्यावर सर्व जग उभे आहे. या रथावर सात जण उभे आहेत; सात चाके, सात अश्व त्याला ओढतात; सात बहिणी एकत्र येतात, जिथे गायींच्या सात नावांचे स्थान आहे. पहिला जन्म घेणारा, हाड नसलेला, हाड वाहणारा—त्याला पाहणारा कोण होता? पृथ्वीचा आत्मा, देवांचा निर्माता—तो कुठे आहे? जाणून, विचारणारा कोण आहे? मी, न जाणता, मनाने विचारतो—देवांच्या पावलांचे ठिकाण कुठे आहे? वासरावर, बैलावर, ज्ञानी सात धागे गुंफतात, त्यांना विणतात. अश्वाचे हे पवित्र वर्णन, यज्ञातील त्याचे दिव्य स्थान, आणि त्याच्या माध्यमातून देवांची कृपा मिळवण्याची ही कथा, ऋग्वेदातील मंत्रांमध्ये अत्यंत श्रद्धेने आणि सौंदर्याने सांगितली आहे.