एकदा, यज्ञाच्या वेळी, देवांसाठी सोम पिणारे जेव्हा पात्राचा योग्य सन्मान करत नाहीत, तेव्हा त्वष्टा म्हणाला, “चला, आपण त्यांचा नाश करूया.” काहीजण नवीन नावे ठेवतात, काहीजण त्या पात्रांना तरुणींच्या नावाने स्पर्श करतात. अशा वेळी, इंद्राने आपली दोन सुंदर घोडी जुंपल्या, अश्विनांनी आपली रथ सिद्ध केली, बृहस्पती सर्वरूपधारी देवांजवळ आले आणि ऋभू, विभ्वान, वाज हे सर्व कुशल देव यज्ञातील भाग वाटण्यासाठी आले. या ऋभूंनी आपल्या बुद्धीने जुन्या कातड्यापासून गाय तयार केली आणि तिला पुन्हा तरुण बनवले. सौधन्व वंशजांनी घोड्यापासून घोडा निर्माण केला, रथ जुंपून, देवांकडे आले. “हे पाणी प्या,” असं त्यांनी सांगितलं, “किंवा हा पिळलेला सोम प्या.” सौधन्वांनो, जर तुम्हाला हेच हवे असेल, तर तिसऱ्या पिळणीत आनंद मानावा. कोणी म्हणाले, “पाणी जास्त असावे,” तर दुसरे म्हणाले, “अग्नी जास्त असावा.” आणखी कोणी म्हणाले, “हे पात्र अनेकांना विभागले जावे.” योग्य बोलून त्यांनी पात्रे भरली. कोणी गायच्या मांडीतून पाणी नेले, कोणी मांस कापले आणि ते कुत्र्याला दिले, तर कोणी एकटा शेण साफ केले. पालकांनी आपल्या मुलांसाठी काय केले? जेव्हा त्यांनी बाहेर नेले, तेव्हा आमच्यासाठी गवत निर्माण केले; जेव्हा परत आणले, तेव्हा आपल्या कौशल्याने पाणी दिले. गूढ घरात जे आहे, ते आज ऋभूंनो, तुम्ही मागू नका. जेव्हा तुम्ही जगभर फिरलात, तेव्हा त्या पालकांनी कुठे आसन घेतले किंवा कुठे गेले? ज्याने संपूर्ण हात घेतला, त्याला शाप दिला गेला; ज्याने बोलले, त्याच्याशी बोला. ऋभू झोपेत विचारतात, “हे गूढ असणाऱ्या, आम्हाला जागे कोणी केले?” मेंढा कुत्र्याला म्हणतो, “आज एक वर्षानंतर हे प्रकट झाले.” दिवसा मरुत जातात, पृथ्वीवर अग्नी, हा वारा आकाशात फिरतो; वरुण पाण्यांसोबत, समुद्रांसोबत, हे बलवान पुत्रांनो, तुमची इच्छा करतो. आता आम्ही या वीर्यवान, अश्वजन्म घोड्याच्या पराक्रमाचे वर्णन सभेत करत असताना, मित्र, वरुण, अर्यमान, इंद्र, ऋभुक्षिन् किंवा मरुत आमच्यावर दोष ठेवू नये. जेव्हा यज्ञासाठी निवडलेला अश्व, उघड्यावरून, आच्छादन घालून, देवांसाठी नेला जातो, तेव्हा इंद्र आणि पूषण यांचा प्रिय मार्ग त्याला मिळो. पूषणचा भाग म्हणून एक शेळी, वेगवान घोड्याच्या पुढे, सर्व देवांसाठी नेली जाते; तिला त्वष्टा सौश्रवासाठी प्रेरित करतो. योग्य वेळी, जेव्हा पुरुष यज्ञघोड्याला देवांसाठी तीन वेळा प्रदक्षिणा घालतात, तेव्हा पूषणचा पहिला भाग, ही शेळी, देवांना यज्ञाची सूचना देते. होतृ, अध्वर्यु, अग्नी प्रज्वलित करणारा, शिलाखंड धारण करणारा आणि बुद्धिमान स्तोत्रकर्ता—हे सर्व या सुव्यवस्थित यज्ञाने आपली घरे भरतात. यूप तयार करणारे, यूप वाहणारे, घोड्याच्या यूपाची रचना करणारे, आणि वेगवान अश्वासाठी भोजन तयार करणारे—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो. माझे प्रेरित विचार देवांसमोर योग्य ठिकाणी असो, जसे इच्छा जवळ येते, जसे ज्ञानी आणि ऋषी त्यात आनंद मानतात; आम्ही या घोड्याला देवांच्या पोषणासाठी प्रिय साथी बनवले आहे. घोड्याचा लगाम, बांधण्याची दोरी, डोक्याची दोरी, वासर, किंवा तोंडात ठेवलेले गवत—हे सर्व देवांसाठी असो. घोड्याच्या मांसाला माशा स्पर्श करतात, किंवा सुऱ्याने किंवा कुऱ्हाडीने जे कापले जाते, किंवा कापणाऱ्याच्या हातावर, नखाखाली जे राहते—हे सर्व देवांसाठी असो. पोटातून जे काही काढायचे, कच्च्या मांसाचा जो वास आहे, तो कुशल कापणारे तयार करतात आणि ते नीट शिजवून यज्ञाला अर्पण करतात. अग्नीवर शिजवलेले जे काही तुकडे थुंकावरून गळून पडतात, ते जमिनीवर किंवा गवतावर न पडता, देवांना आणि योग्यांना अर्पण केले जावो. शिजवलेल्या घोड्याकडे पाहणारे, “सुगंधी घोडा आणा” म्हणणारे, आणि घोड्याच्या मांसाचा भाग मागणारे—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो. शिजवताना जे काही गळते, जे पात्र, रस गाळण्याच्या चाळण्या, भांड्यांची झाकणं, हुक, कापणारे—हे सर्व घोड्याभोवती असोत. घोड्याच्या चालण्या, बसण्या, वळण्या, चार पायांनी केलेली कामे, त्याने जे प्याले, जे खाल्ले—हे सर्व देवांमध्ये असो. धुरकट, गर्जणाऱ्या अग्नीने तुला जळू देऊ नये; तेजस्वी सुऱ्याने तुला इजा होऊ नये. शुद्ध, तयार केलेला, वषट् म्हणत अर्पण केलेला यज्ञ, देव घोड्याच्या रूपात स्वीकारतात. जेव्हा घोड्यासाठी आच्छादन पसरवतात, वस्त्रे आणि सोनं ठेवतात, तेव्हा हा प्रिय, वेगवान, चार पायांचा घोडा देवांकडे पाठवला जातो. घोड्या, तुला जे काही चाबकाने किंवा शिंगाने लागले, जसे यज्ञात चमचा अर्पणाला स्पर्शतो, तसे पवित्र मंत्रांनी मी हे सर्व तुझ्यासाठी मुक्त करतो. चौतीस बरगड्या, दैवी बंध, घोड्याचा वाकडा पाठीचा भाग—सर्व अवयव कुशलतेने अखंड राहो, सांधे सैल होवोत, काप व्यवस्थित होवो. त्वष्ट्याने एकदा कापले, दोन मार्गदर्शक, ऋतू—मी तुझ्या अवयवांची ऋतूनुसार तयारी करतो आणि हे भाग अग्नीत अर्पण करतो. तुझ्या आत्म्यासोबत एकरूप होताना, प्रिय उष्णता तुला जळवू नये; सुऱ्याने तुझ्या शरीरावर वार होऊ नये; लोभी, असावध कापणारा तुला इजा करू नये, ना कुऱ्हाड तुझे अवयव तोडू नये, ना एकमेकांवर आदळू नये. तू मरत नाहीस, तुला इजा होत नाही; तू चांगल्या मार्गाने देवांकडे जातोस. तुझ्यासाठी तांबडी आणि चित्तेदार घोड्या जुंपल्या आहेत; गाढवाच्या जुव्यावर घोडा उभा आहे. हा घोडा आम्हाला उत्तम गाई, उत्तम घोडे, पुत्र आणि सर्व पोषण देणारे धन देवो. अदिती आम्हाला निष्कलंकता देवो; अर्पण घेऊन जाणारा घोडा आम्हाला सार्वभौमत्व मिळवून देवो. घोड्याच्या जन्माच्या वेळी पहिली गर्जना समुद्रातून किंवा पाण्यातून उठली, गरुडाच्या पंखांसारखी, हरणाच्या हातांसारखी—घोड्याचे हे स्तुत्य तेज प्रकट झाले. यमाने दिलेला, त्रिताने बळ दिलेला, इंद्राने प्रथम स्वार केलेला, गंधर्वाने लगाम धरलेला, सूर्याने घोडा घडवला, आणि वसूंनी त्याला मुक्त केले. तू यम आहेस, तू आदित्य आहेस, हे अश्वा; तू त्रित आहेस गुप्त व्रताने. तू सोमासोबत एकरूप, वेगळा आहेस; तुझे तीन बंध आकाशात आहेत, असे म्हणतात. तीन बंध आकाशात, तीन पाण्यात, तीन समुद्रात—वरुण, मी आशा करतो, तुझ्यावर कृपा करो, जिथे तुझा सर्वोच्च उगम आहे, असे म्हणतात. हे अश्वा, तुझे नऊ शुद्धीकरण आहेत; तुझे खुरांचे ठसे, तुझ्या बळाची ठिकाणे. येथे मी तुझे चांगले लगाम पाहिले, जे अमरत्वाचे रक्षक राखतात. माझ्या मनाने मी तुझ्या स्वरूपात पोहोचलो, तुला दिवसा उडणाऱ्या पक्ष्यासारखे पाहिले. तुझे डोके चांगल्या मार्गावर, धुळीत फिरणारे, पंखधारी म्हणून पाहिले. येथे मी तुझे सर्वोच्च रूप पाहिले, गायीच्या पायाशी पोषणासाठी धडपडणारे. जेव्हा मनुष्य तुझ्या सुखाचा पाठलाग करतो, तो प्रथम औषधी शोधतो, तो तुलाच शोधतो. रथ तुझ्या मागे जातो, तरुण तुझ्या मागे धावतो, गायी आणि कन्यांचा स्वामी तुझ्या मागे जातो. समूह तुझ्या मैत्रीसाठी धावतात; देवांनी तुझ्या बळाची मोजणी केली आहे. अशा प्रकारे, या ऋग्वेदातील मंत्रांमध्ये, यज्ञातील विधी, देवांच्या कृपा, घोड्याच्या दिव्य उत्पत्तीचे आणि त्याच्या यज्ञातील स्थानाचे वर्णन केले आहे. हे सर्व, श्रद्धेने आणि भक्तीने, देवांच्या सान्निध्यात अर्पण करण्यात येते.