सावितर देवाच्या उत्तम कृपेची आज आम्ही इच्छाशक्तीतून प्रार्थना करतो. हे दिव्य आकाश आणि पृथ्वी, आम्हाला उत्तम समज आणि संपत्ती द्या—संपत्ती, वस्तू आणि शंभर गोवंशांनी परिपूर्ण अशी. आकाश आणि पृथ्वी, सर्वांना कल्याणकारी, धर्माची स्थापना करणाऱ्या, बुद्धिमान, तुम्ही विस्ताराचा भार वाहता. हे धिषणा, उत्तम वंशाचे, तुम्ही देव आणि देवी, धर्माने शुद्ध सूर्याच्या मार्गाने चालता. विस्तृत, महान आणि सदैव सक्रिय असलेल्या आकाश आणि पृथ्वी, जगांचे पिता आणि माता, दृढ शक्तीने आणि अद्भुततेने, त्यांनी दोन प्रदेशांना, पित्याप्रमाणे, विविध रूपांनी स्थापन केले. त्या दोन पालकांचा पुत्र, अग्नी, शुद्ध करणारा आणि बुद्धिमान, आपल्या शक्तीने जगांना शुद्ध करतो. गाय प्रुष्णी आणि वृषभ, बीजांनी समृद्ध, नेहमी त्याचे उजळ दूध देतात. देवतांमध्ये सर्वात लहान, सहाय्यकांमध्ये, ज्याने दोन जगांची उत्पत्ती केली, सर्वांना कल्याणकारी; त्याने बुद्धिमान कृतीसाठी प्रदेश मोजून, प्राचीन आधारांवर स्तोत्राचा आधार घेतला. हे आकाश आणि पृथ्वी, तुम्ही आम्हाला महान कीर्ती आणि सामर्थ्य द्या, ज्यामुळे तुम्ही नेहमी लोकांचा विस्तार करता. आम्हाला बल आणि उत्साहीपणा द्या. आता अग्नीला विचारले जाते—कोण सर्वात उत्तम, कोण सर्वात तरुण, अजून आलेला नाही? कोण संदेशवाहक म्हणून पाठवला आहे, आम्ही काय सांगावे? आम्ही त्या महान वंशाच्या पात्राला दोष देत नाही; हे अग्नी, भाऊ, आम्ही लाकडाच्या समृद्धीचे स्तवन करूया. देवांनी सांगितले—एक पात्र चार बनवा; त्यामुळे तुम्ही आले. हे सौधान्वन, तुम्ही असे करता, तर देवांसह यज्ञासाठी योग्य बनाल. तुम्ही अग्नीला, संदेशवाहकाला, सांगितले—‘घोडा बनवू, रथ बनवू, गाय बनवू, युवक बनवू’, हे कार्य, भाऊ, आम्ही तुमच्यासाठी केले. असे केल्यानंतर ऋभूंनी विचारले—‘आज कुठे आहे तो संदेशवाहक जो आलेला नाही?’ जेव्हा त्याने चार पात्रांची घोषणा केली, तव्हा त्वष्टृ देवतांमध्ये प्रवेशला. ‘त्यांना मारूया,’ असे त्वष्टृ म्हणाला, कारण देवांसाठी पिणारे पात्राचा सन्मान करत नव्हते; इतर जण नवीन नाव देतात, इतर कन्यांच्या नावांनी स्पर्श करतात. इंद्राने दोन घोडे जोडले, अश्विनांनी आपला रथ तयार केला, बृहस्पती सर्वरूपात आला; ऋभू, विभ्वान, वाज—हे देव, कौशल्यपूर्ण, यज्ञाचा भाग वाटण्यासाठी आले. त्यांनी विचाराने जुन्या कातड्यापासून गाय बनवली, जी वृद्ध होती, तिला पुन्हा तरुण केले; सौधान्वनांनी घोड्यापासून घोडा बनवला, रथ जोडून ते देवांकडे आले. ‘हे पाणी प्या,’ त्यांनी सांगितले, ‘किंवा, हे द्रवित सोम प्या.’ हे सौधान्वन, तुम्ही हे इच्छिता, तर तिसऱ्या द्रवणीत आनंद करा. ‘अधिक पाणी असो,’ एक म्हणाला; ‘अधिक अग्नी असो,’ दुसरा; ‘पात्र अनेकांमध्ये वाटले जावे,’ तिसरा म्हणाला; योग्य बोलून त्यांनी पात्रे भरली. एकजण गायीच्या मांडीपासून पाणी घेऊन गेला; एकजण कुत्र्यासाठी मांस कापतो; एकजण केवळ विष्ठा काढतो; पालकांनी आपल्या मुलांसाठी काय केले? जेव्हा त्यांनी बाहेर काढले, त्यांनी आमच्यासाठी गवत बनवले; जेव्हा त्यांनी परत आणले, पाणी, आपल्या कौशल्याने, हे मनुष्यांनो. जे रहस्यमयाच्या घरात आहे, हे ऋभूंनो, आज तुम्ही त्याचे अनुसरण करू नका. जेव्हा तुम्ही जगांना घेरून फिरलात, त्या पालकांनी कुठे बसले किंवा गेले? ज्याने संपूर्ण हात घेतला, त्याला शाप दिला; ज्याने बोलले, त्याला उत्तर द्या. झोपेत ऋभूंनी विचारले: ‘हे रहस्यमय, आम्हाला जागे कोण केले?’ मेंढ्याने कुत्र्याला, जागवणाऱ्याला सांगितले: ‘हे आज वर्षानंतर प्रकट झाले.’ दिवसा मारुत जातात, पृथ्वीवर अग्नी, वायू मध्यप्रदेशात फिरतो; वरुण पाण्याबरोबर, महासागरांसह—हे सामर्थ्याच्या पुत्रांनो, तुम्हाला इच्छितो. आता आम्ही सभा मध्ये यज्ञासाठी घोड्याच्या वीरत्वाची घोषणा करतो, आणि प्रार्थना करतो—मित्र, वरुण, अर्यमान, इंद्र, ऋभुक्षिण, मारुत, आम्हाला दोष देऊ नयेत. जेव्हा, आच्छादनाच्या वस्त्राने, ते मुक्त घोड्याच्या तोंडातून घेतलेले दान पुढे नेतात, तेव्हा उत्तम मार्गदर्शक, सर्वरूप, इंद्र आणि पुषणाचा प्रिय मार्ग पुढे जातो. ही बकरी, पुषणाचा भाग म्हणून, वेगवान घोड्यापूर्वी सर्व देवांसाठी नेली जाते; जसे प्रिय यज्ञपिठ घोड्यासाठी, त्वष्टृ सौश्रवसासाठी त्याला प्रेरित करतो. योग्य वेळी, जेव्हा पुरुष देवांसाठी यज्ञघोड्याला तीन वेळा फिरवतात, तेव्हा पुषणाचा पहिला भाग येथे जातो, बकरी देवांना यज्ञाची घोषणा करते. होत्र, अध्वर्यु, अग्नी प्रज्वलित करणारा, दगडी धारण करणारा, आणि बुद्धिमान स्तोत्रकर्ता—या सुव्यवस्थित, उत्तम यज्ञाने, तुमचे निवासस्थाने भरून टाका. जे यूप स्तंभ तयार करतात, जे यूप वाहतात, जे घोड्याचा यूप बनवतात, आणि जे वेगवानासाठी पाककृती गोळा करतात—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो. माझी प्रेरित भावना देवांसमोर योग्य ठिकाणी राहो, जसे इच्छा येते, जसे ऋषी आनंदित होतात; आम्ही घोड्याला देवांच्या पोषणासाठी प्रिय साथीदार बनवले आहे. घोड्याचा लगाम, बांधण्याची दोरी, डोके- दोरी, लगाम, किंवा तोंडात ठेवलेले गवत—हे सर्व तुमच्यासाठी देवांमध्ये राहो. घोड्याच्या मांसाला माशी स्पर्शलेले, किंवा छुरीने, कुऱ्हाडाने कापलेले, किंवा कार्व्हरच्या हातावर, नखाखाली असलेले—हे सर्व देवांसाठी तुमच्यासाठी राहो. पोटातून काढायचे जे काही, किंवा कच्च्या मांसाचा वास, कौशल्यपूर्ण कार्व्हर ते तयार करोत, आणि उत्तम शिजवलेला अर्पण तयार करोत. तुमच्या शरीरातून, अग्नीने शिजवलेले, जे काठीवरून टपकते, ते पृथ्वीवर किंवा गवतावर पडू नये; ते देवांना आणि योग्य व्यक्तींना अर्पण करावे. जे शिजवलेला घोडा पाहतात, जे म्हणतात ‘सुगंधित अर्पण आणा’, आणि जे घोड्याच्या मांसाचा भाग शोधतात—त्यांची स्तुती आमच्यापर्यंत पोहोचो. ज्या टपकण्याची पातेलीतून होते, ज्या पात्रे, पातेल्याचे झाकण, हुक, कसाई—हे सर्व घोड्याला वेढून राहो. घोड्याच्या चालणे, बसणे, वळणे, आणि त्याच्या चार पायांनी केलेले कार्य; त्याने जे पिले, जे खाल्ले, जे वापरले—हे सर्व देवांमध्ये तुमच्यासाठी राहो. धुरकट आणि गर्जनारा अग्नी तुला जाळू नये; चमकणारी छुरी तुला स्पर्श करू नये. तयार, शुद्ध, आणि ‘वषट’ उच्चाराने चिन्हांकित अर्पण, देव घोडा म्हणून स्वीकारतात. जेव्हा घोड्यासाठी आच्छादन पसरवतात, वस्त्रे आणि सोन्याचे अर्पण ठेवतात, तेव्हा प्रिय, वेगवान, चार पायांचा घोडा देवांकडे पाठवतात. जे काही तुला, घोड्या, जोराने मारले—शिंग किंवा चाबूकाने; जसे यज्ञात अर्पणाला चमचा स्पर्श करतो, तसे पवित्र उच्चाराने मी हे सर्व तुझ्यासाठी मुक्त करतो. चौतीस बरगड्या, दिव्य बंध, घोड्याचा वाकडा पट्टा येतो; कौशल्याने अंग अखंड ठेव, सांधे सैल कर, कट स्वच्छ कर. घोड्याचा एक कट त्वष्टृने, दोन मार्गदर्शक, आणि ऋतू; मी तुझ्या अंगांचे जे भाग ऋतूनुसार तयार करतो, ते भाग मी अग्नीमध्ये अर्पण करतो. प्रिय उष्णता तुला जाळू नये, जेव्हा तू स्वतःशी एकत्र होत आहेस; छुरी तुझ्या शरीरावर राहू नये; लोभी, असावध कापणारा तुला त्रास देऊ नये, छुरी तुझे अंग मोडू नये, किंवा एकत्र मारू नये. या प्रकारे, ऋग्वेदातील या मंत्रांमध्ये, देव, यज्ञ, वेद, आणि धर्माचा गूढ आणि पवित्र प्रवास साकार होतो—जगाच्या पालकांची कृपा, ऋभूंचे कौशल्य, यज्ञघोड्याचा महिमा, आणि प्रत्येक यज्ञक्रियेतील श्रद्धा, भाव, आणि दिव्यता यांची उजळण या कथेतून प्रकट होते.