एकदा ऋषींच्या तपस्वी आश्रमात दिव्य स्तोत्रांचा गूढ गंध दरवळत होता. त्या पवित्र वातावरणात, एक अद्भुत कथा उलगडत गेली—मित्रावरुण, विष्णु, अश्विनीकुमार, रुद्र, आणि विश्वाच्या जननी-जनकांची. आरंभ झाला एका अनोख्या गाण्याने, जे घोड्याविना, चाबकाविना, गर्जत धावत होते. त्या स्तोत्राची शिखरं उंचावलेली होती, आणि तरुण ऋषी त्यास जपून, मित्रावरुणांच्या निवासस्थानाचे स्तवन करीत होते. त्या स्तोत्रात अजाणतेपणाही होता, पण भक्तीने ते पोसले जात होते. मग प्रार्थना झाली की, या भूमीवर ज्ञानवानांच्या सेवेत असणाऱ्या पोषक गायी विपुलता द्याव्यात. जो मार्ग जाणतो, त्याने अन्नाची प्राप्ती करावी, आणि जो जागृत आहे, त्याने आदितीला विशाल कृपेने जागृत करावे. मित्रावरुणांना भक्तिभावाने आणि यथायोग्य अर्पणांनी वंदन केले गेले. त्यांच्या कृपेने आमचे स्तोत्र युद्धात विजयी होवो, आणि आकाशातील पर्जन्य आम्हाला अनुकूल होवो. मित्रावरुणांची पूजा एकत्रितपणे झाली—स्नेहाने, तूपाने, आणि यजमानांच्या विचारांनी त्यांचे वरदान मागितले गेले. यज्ञकर्मात ऋत्विक जेव्हा त्यांना आळवतो, तेव्हा त्यांची कृपा मिळावी, अशी प्रार्थना झाली. आदिती, पोषण करणारी गाय, सत्यासाठी आणि जनतेसाठी हे अर्पण ओतते. यज्ञात जसे ऋत्विक देवांना सन्मान देतो, तसेच मानवही देतो. मद्य, गायी आणि पाण्यांमध्येही देवता आपले पालन करतात. प्राचीन प्रभू आम्हाला तांबड्या गायीच्या दुधासारखे रक्षण देवो, अशी प्रार्थना झाली. यानंतर ऋषी विष्णूच्या महान कृत्यांची गाथा सांगू लागले. विष्णूने आपल्या तीन विशाल पावलांनी पृथ्वीचे प्रदेश मोजले, आणि वरचे निवासस्थान स्थापन केले. त्याच्या पराक्रमाची स्तुती पर्वतांमध्ये संचारणाऱ्या प्रचंड पशूसारखी झाली, आणि त्याच्या त्या तीन पावलांत सर्व जग वास करते. माझे स्तोत्र त्या व्यापक, बलवान, पर्वताधिपती विष्णूकडे जावो. त्याने आपल्या तीन पावलांनी हे विस्तीर्ण स्थान मोजले. त्याची ती पावले मधुरतेने परिपूर्ण आहेत; तोच पृथ्वी, आकाश आणि सर्व लोकांचे पालन करतो. मी त्याच्या प्रिय मार्गाला जावो, जिथे देवभक्त मानव आनंद करतात. विष्णूचा तोच सर्वोच्च स्थान, मधुरतेचा स्रोत आहे. आम्ही त्या निवासस्थानाकडे जावो, जिथे अनेक शिंगे असलेल्या गायी संचार करतात; तिथेच विष्णूचे तेजस्वी, सर्वोच्च स्थान प्रकट होते. जे पानारी, सोमपायी आहेत, त्यांना रक्षण करणाऱ्या विष्णूची स्तुती केली गेली. जे पर्वतांच्या उतारांवर स्थित आहेत, त्यांनी वेगवानांप्रमाणे महानता प्राप्त केली. इंद्र आणि विष्णू, प्रचंड आणि जलद, मर्त्यांचे रक्षण करतात; ते दुर्बल आणि बलवानांवर विजय मिळवतात. ते बलवानांची शक्ती वाढवतात; मातांनी बीज वहाणाऱ्यापर्यंत पोहोचवले; पुत्राने पित्याच्या नावाचा तळ आणि वरचा भाग ठेवला, तिसरा तेजस्वी स्वर्गात. आम्ही त्याच्या त्या त्रिसप्त शक्तीची स्तुती करतो, ज्याने त्रिपदांनी भूमी व्यापली. त्याच्या दोन पावलांचा मर्त्यांना प्रत्यय येतो, पण तिसरे कुणालाही गाठता येत नाही, आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांनाही नाही. चार आणि नव्वद नावांनी, तो चाकासारखा सतत फिरतो; त्याच्या महान रूपाचे स्तोत्रांनी मोजमाप केले जाते, आणि तो तरुण, तेजस्वी, आवाहनास प्रतिसाद देतो. विष्णू, तू स्नेही मित्रासारखा, तुपाच्या अर्पणांत आनंद मानणारा, तेजस्वी व व्यापक आहेस. म्हणून, ज्ञानीजनही तुला स्तुती व यज्ञ अर्पितात. जो तुला, प्राचीन व नित्यनूतन सर्जक, यथायोग्य अर्पण देतो, तो खरोखर कीर्ती प्राप्त करतो. गायक तुला, सत्याचा गर्भ म्हणून, गाण्याने पोसतात; तुझे नाव जाणून, ते त्याची घोषणा करतात. आम्ही तुझ्या महान कृपेचा शोध घेतो. राजा वरुण, अश्विनीकुमार, व मरुतगण तुझ्या सामर्थ्यात सहभागी आहेत. विष्णू मित्र, सर्वोच्च कौशल्याने, थकवा न येता, सर्वत्र व्यापतो. विष्णूने इंद्रासाठी दैवी भाग दिला, आर्यमा तीन आसनांत स्थापित केला, आणि भक्ताला धर्माचा भाग दिला. त्या वेळी, अग्नी प्रज्वलित झाला, सूर्य उगवला, आणि तेजस्वी उषा प्रकाशमान झाली. अश्विनीकुमारांनी आपली रथयात्रा सुरू केली, आणि सविता देवाने सर्व प्राणी आपापल्या स्थानी ठेवले. अश्विनीकुमार, जेव्हा तुम्ही रथ योजता, तेव्हा आम्हावर तुप व मधुरतेचा वर्षाव करा. आमचे स्तोत्र तुम्हाला युद्धात प्रेरणा देवो, आणि आम्ही वीरांच्या कृपेने संपत्ती मिळवू. तुमचा मधुरतेने भरलेला, बलवान घोड्यांनी ओढलेला रथ आमच्याजवळ येवो. तीन जुवांची जोड असलेला, उदार, सर्व कल्याण आमच्याकडे घेऊन येवो. अश्विनीकुमार, आम्हाला मधुर चाबकाने पोषण द्या, गोड अन्न द्या, सुरक्षित पार घ्या, संकटे दूर करा, द्वेष घालवा, आणि सतत आमचे सोबती व्हा. तुम्ही सर्व प्राण्यांत गर्भस्थ केला, सर्व जगात आहात; तुम्ही अग्नी, वनस्पती, वृक्ष प्रज्वलित केले. तुम्ही औषधींसह चिकित्सक आहात, रथांसह रथिक; जे मन व अर्पणाने तुम्ही पूजतात, त्यांच्यासाठी सामर्थ्य स्थापन करता. मग ऋषी रुद्रांना आवाहन करतात—हे उदार, संपन्न रुद्रगण, आमच्या आह्वानास आपली कृपा द्या. जेव्हा औचथ्य तुम्हाला बोलावतो, तेव्हा तुम्ही वेगाने मदतीला येता. जे गोधनाच्या स्थळी आदराने येतात, त्या धनदात्यांना, आमच्या स्तुत्यांना, तुम्ही उत्तम दान द्या. तुमचा रथ जेव्हा तुग्रपुत्रासाठी योजला जातो, तेव्हा तो पाण्यांच्या मध्यभागी असतो. मी तुमच्या रक्षणात आसरा शोधतो, जसा वीर शत्रूपासून पळतो. औचथ्याचे स्तोत्र तुम्हांपर्यंत पोहोचो; तीन पंखांचा पक्षी मला शोषू नये, दहा मिळवू इच्छिणारा मत्सरू मला इजा करू नये, जाळ्यात अडकलेला पृथ्वीला नष्ट करू नये. नद्या, या मातृवत, मला गिळू नयेत, दासांनी घट्ट बांधले तरही. जेव्हा दासाचा शिर Traitana ने फोडला, त्याचे छाती व खांदे मोडले. दीर्घतमस, ममता पुत्र, दहाव्या चक्रात सेवा करतो; तो पाण्यांतील तपस्वी, प्रेरितांचा रथिक होतो. मग ऋषी पृथ्वी व आकाशाची स्तुती करतात, जे यज्ञ व सत्याने बलवान झाले. हे देवपुत्र, देवांसह, बुद्धीने महान सामर्थ्य साधतात. पित्याच्या मनाचा विचार केला, शत्रुत्व नसलेला, आणि मातेसाठी महान आत्मशक्तीची प्रार्थना केली. ते दोघे, बीजाने समृद्ध, पालक, पृथ्वीला विशाल करतात, अपत्यांसाठी अमर मार्ग निर्माण करतात. त्या दोन्ही मातांनी, कौशल्यवान, प्राचीन ज्ञान असलेली संतती जन्माला घातली. स्थिर व चल धर्मात, ते पुत्राचा सत्य मार्ग अखंड राखतात. ते जादूगार, चांगले समज असलेले, एकाच गर्भाचे, जोड, एकत्र राहणारे; सतत नवे, तेजस्वी बुद्धीने, आकाशात, समुद्राच्या अंतराळात, तेजाचा धागा विणतात. अशा प्रकारे, ऋषींच्या त्या दिव्य आश्रमात, देव-ऋषी, विश्वाचे रहस्य आणि देवत्व गाथांमधून उजागर होत गेले, आणि भक्तांच्या हृदयात श्रद्धेचे तेज दाटत गेले.