एकदा ऋषी आपल्या ध्यानात अग्निदेवतेचे स्वरूप चिंतन करतात. ते विचारतात, "हा अग्नि कोण आहे? त्याला पूर्णपणे जाणून घेणे कोणालाही शक्य नाही." ज्ञानी आपल्या मनानेच त्याचे आकलन करतात, कारण अग्निचे पहिले आणि शेवटचे शब्द कोणीही नाकारू शकत नाही; तो दृढ इच्छाशक्तीने स्थिर असतो, अढळ असतो. त्याच्याकडे यज्ञ करणारे, वेगवान, सर्वजण येतात. तोच माझ्या सर्व शब्दांना ऐकतो. विविध प्रकारे तो पाठवला जातो, यज्ञसंपादन करतो, निर्दोष असतो, बालकासारखा उत्कटतेने कार्य सुरू करतो. जेव्हा तो नवीन जन्म घेतो, यज्ञस्थळी उपस्थित राहतो, तेव्हा तो जुंपलेल्या घोड्यांसह कार्याला लागतो. तेजस्वी देवता जेव्हा योग्य आसनावर येतात, तेव्हा आनंदाने त्याला स्पर्श करतात. तो अग्नि, जणू काही वनातील वन्य पशु, अरण्यात ठेवला जातो, त्याची त्वचा वेदीवर ठेवली जाते. हा अग्नि ज्ञानी आहे, सत्य जाणणारा आहे, तो कौशल्याने मर्त्यांशी संवाद साधतो. मी त्या त्रिमुखी, सप्तकिरण असलेल्या, निर्दोष अग्निचे स्तवन करतो, जो आपल्या माता-पित्यांच्या कुशीत बसलेला आहे. स्थिर व गतिमान मार्गावर बसून तो आकाशातील सर्व तेजस्वी लोकांना व्यापून टाकतो. तो बलवान वृषभ, सदैव तरुण व उन्नत, सामर्थ्याने पुढे जातो. तो विशाल पृथ्वीच्या शिखरावर पाऊल ठेवतो. त्याच्या स्तनातून तांबड्या धारांचा प्रवाह वाहतो. गायी एकत्रितपणे आपल्या वासराभोवती फिरतात, उत्कृष्ट दूध देणाऱ्या गायी सर्वत्र फिरतात, थकत नाहीत, मार्ग मोजतात, त्यांच्या मोठ्या देहावर सर्व चिन्हे धारण करतात. ज्ञानी, कवी विविध मनांनी अमरत्व जपतात, मार्गदर्शन करतात. सत्य जाणण्याच्या शोधात, त्यांनी नदीचे दर्शन केले; त्यांच्यासाठी सूर्य मानवांमध्ये प्रकट झाला. तो अग्नि, सीमांमध्ये वंदनीय, दर्शनयोग्य आहे. मोठेपणासाठी, संततीच्या आयुष्यासाठी त्याचे आवाहन करावे. कारण सूर्य अनेक ठिकाणी प्रकट झाला, गर्भातून सर्वाधिक दिसणारा, हे उदार अग्ने. "हे अग्ने, तेजस्वी देवतांनी तुला कसे यज्ञसामग्रीने संतुष्ट केले? जेव्हा देवता, कुटुंबात व संततीत, सत्यगान पाळतात, तेव्हा ते आनंदित होतात." "हे तरुण, हे बलवान, स्वयंसिद्ध अग्ने, या माझ्या वचनाकडे लक्ष दे. तुझ्या पूजा करणारा, तुझ्या पाठोपाठ पाणी पितो, तुझी स्तुती करतो, मी तुझे रूप पूजतो." "हे अग्ने, जे रक्षक माझ्या कुटुंबातील नाहीत, त्यांनी अंधकार पाहून आपल्याला वाचवले. तू सर्वज्ञानी, धर्मात्म्यांचे रक्षण केलेस; द्वेषी, शत्रू अपयशी ठरले." "जो कोणी, अग्ने, आमच्या विरोधात उभा राहतो—तो दोषी असो वा शत्रू—त्याच्यावर तुझी शक्तिशाली मंत्रशक्ती परतव. आमचे रूप वाईट शब्दांपासून शुद्ध कर." "कोणताही बलवान, ज्ञानी मनुष्य जर दुसऱ्याला कपटाने इजा पोहोचवत असेल, तर, अग्ने, तुझ्या स्तुतिपाठकाचे रक्षण कर. आम्हाला संकट येऊ देऊ नकोस." मातरिश्वानाने जेव्हा अग्निला मंथन करून प्रकट केले, तेव्हा तो सर्वदेवांचा होतार, सर्व जलांमध्ये व्यापून गेला. मानवांनी त्याला आपल्या जमातींमध्ये तेजस्वी, प्रखर, सुंदर ठेवले. "हे अग्ने, मी तुझ्या व माझ्या रक्षणासाठी विचार करतो, तुझे दान कधीही संपत नाही. तुझे सर्व कार्य स्वीकारले जावो, जसे कवी स्तुती वाहतो." "अनंत निवासातही त्याला स्थापन केले गेले. पूजनीयांनी त्याचे स्तवन केले. ते स्तोत्रे वाहतात, इच्छित वस्तू धरतात, जसे रथासाठी उत्सुक घोडे." "तो अद्भुत अग्नि आपल्या जबड्यांनी अनेक गोष्टी भेदतो. तो अरण्यात तेजाने चमकतो. त्याच्या ज्वाळा वाऱ्याबरोबर पसरतात, शस्त्रासारख्या, दिवसांपर्यंत वाढतात." "ना त्याचे प्रतिद्वंदी, ना शत्रू, गर्भात असतानाही त्याला हलवू शकत नाहीत. अंध व अज्ञानी त्याला हानी पोहोचवू शकत नाहीत. शाश्वत रक्षक त्याचे रक्षण करतात." तो अग्नि, महाधनाचा अधिपती, दानशूरांचा, संपत्तीचा मार्ग शोधतो. जेव्हा तो यज्ञाच्या स्थळी येतो, दगड त्याच्याकडे आकर्षित होतात. तो पुरुषांमध्ये वृषभासारखा, दोन्ही लोकांत प्रसिद्ध, जिवंत, स्तुतीने परिपूर्ण आहे. तो पुढे जातो, गर्भात निवास करतो. तो किल्ल्यातून बाहेर पडून तेजाने चमकतो, ज्ञानी जणू मेघासारखा जवळ असतो. सूर्याप्रमाणे, शतगुण सामर्थ्याने तो पुढे सरकतो. द्विजन्मा तेजस्वी अग्नि तीनही तेजःस्थळी उभा राहतो, सर्व जागांमध्ये. तो जलस्थळी सर्वात योग्य होतार आहे. तोच होतार, द्विजन्मा, ज्याने सर्व इच्छित वस्तू कीर्तीकरता स्थापन केल्या. जो मनुष्य त्याला सोमरस अर्पण करतो, त्याला आनंद मिळतो. "अनेकदा मी तुझ्याशी संवाद साधला आहे, अग्ने, कारण तूच आमचा आहेस. तू बलवानांपासून आश्रय देणारा आहेस, आमच्या मोठेपणात ये." "ना गर्जणारा, ना धनाढ्य, ना रागीट तुला जिंकू शकतो. तू तुझ्या शरण आलेल्यांना कधीच सोडत नाहीस, ना देवहीनांना." "तो ज्ञानी, तेजस्वी, स्वर्गातील सर्वात सामर्थ्यशाली मनुष्य, अग्ने, आम्ही तुझ्या कृपेचे अनुयायी होऊ." मित्रासारखा, ज्याला ज्ञानी गवांमध्ये, संपत्ती व जलांत, सभांत निर्माण करतात, तो प्रिय, पूजनीय, जीवांचा आधार आहे. दोन जगं, सामर्थ्य व स्वरात थरथर कापतात, त्याला प्रतिसाद देतात. जेव्हा सोमरस अर्पण करणारा भक्त तुम्हा दोघांना—मित्र व वरुण—बारंबार पुकारतो, तेव्हा तुम्ही स्वतःच्या स्वभावाने स्थान घेतले. तुम्ही ज्ञान देता, मार्गासाठी स्तुती होते, आणि तुम्ही, बलवानांनो, गृहाचे रक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहात. तुमच्याकडे, लोक, स्वर्ग व पृथ्वीचे जन्म, बलशाली, मोठ्या कौशल्यासाठी सांगितले पाहिजे. जेव्हा तुम्ही अमरत्व व धर्म पाळता, होतार म्हणून उपासना मार्गदर्शन करता. हे असुरांनो, तुम्ही जाहीर केलेला तो महान, प्रिय, बलवान आधार, धर्मशील व विशाल आहे. तुम्ही मोठ्या आकाशाचे कौशल्य प्रकट केले, जसे एखादी गाय जुव्याला जुंपली जाते, तसे तुम्ही जल प्रवाहित केले. तुमच्या महानतेने, हे बलवानांनो, तुम्ही आवरण दूर केले. धूळ व पाया स्थिर झाले. वरती गूंजतात, सूर्याचा शोध घेतात, जसे उषा आपल्या किरणांनी, कुशल स्त्रियांसारख्या, जवळ येतात. तुमच्याजवळ दीर्घकेशी अमरत्वासाठी येतो, जिथे, हे मित्रा-वरुणा, तुम्ही मार्गासाठी स्तुतीला पात्र आहात. तुमच्या सामर्थ्याने आमचे विचार मुक्त करा, कवींना तुमच्या ज्ञानाने प्रेरणा द्या. जो खरा होतार, यज्ञांनी तुमची सेवा करतो, स्तोत्र तयार करतो, त्याच्याकडे तुम्ही येता, उपासनेचे मार्गदर्शन करता, त्याच्या स्तोत्रांना उत्तम कृपा देता. तुम्ही दोघे, यज्ञ व गायींनी प्रथम अलंकृत, धर्मशील, जसे मन हालचाल करते, तसे. विचारपूर्वक रचलेली स्तोत्रे तुम्हांला वाहतात, आणि अखंड मनाने तुम्ही भरपूर दान देता. तुम्ही दोघे, पुरुषांनो, संपत्ती वाहता, धन देता, सामर्थ्याने बलवानांचे रक्षण करता. दिवस, नद्या, दैवीत्व, व्यापारी कधीही तुमच्या महानतेला हानी पोहोचवत नाहीत. तुम्ही दोघे समृद्ध वस्त्र परिधान करता; तुमचे विचार निर्दोष, निर्मिती सत्य. मित्रावरुणा, तुम्ही सत्याने सर्वकाही धारण करता, असत्य दूर करता. तुमचे हेच ज्ञान, हे मित्रावरुणा, लोकांमध्ये ओळखले जाते. तुमचे सत्य सल्ले, ऋषीने स्तुत्य, बलशाली आहेत. त्रिधारी वार, चतुष्कोणी कठोर, दैवी नियम प्रथम स्थापन झाले. पावलांमध्ये पहिला निघून जातो; हे मित्रावरुणा, तुम्हांपैकी कोणाला हे ठाऊक आहे? गर्भ धारण करतो, आपली असलेली, सत्य धारण करतो, असत्य दूर करतो. आम्ही पाहतो, तरुण स्त्रियांचा प्रियकर सर्वत्र फिरतो, पण जवळ येत नाही; जो वस्त्र परिधान करतो, विस्तृत पसरतो, पडत नाही, तो मित्रावरुणाचा प्रिय निवास आहे. अशा प्रकारे, ऋषी अग्निच्या आणि मित्रावरुणाच्या तेजस्वी, गूढ व सर्वव्यापी स्वरूपाचे स्तवन करतात, त्याच्या कृपेची याचना करतात, आणि त्यांच्या उपस्थितीने सर्व जग सुखी, सुरक्षित व समृद्ध होईल, अशी प्रार्थना करतात.