कथा अशी सुरू होते : एकदा, ऋषी आपल्या यज्ञस्थळी बसले होते आणि त्यांनी देवांना साकडे घातले. त्यांनी प्रथम इंद्राला विनंती केली – “हे उदार इंद्रा, आमच्यावर संकट आणणाऱ्या शत्रूंच्या टोळ्यांना दूर लाव. शत्रूंच्या दुर्गम किल्ल्यात, त्या शत्रूंच्या जागी, त्यांच्या मोठ्या बळावर तू आपली शक्ती दाखव. ज्या शत्रूंना, त्यांच्या त्रेपन्न उड्यांसकट, तू आपल्या प्रचंड सामर्थ्याने दूर फेकलेस, हेच तुझे संकल्प, हेच तुझे संकल्प असतात जेव्हा तू आघात करतोस. तांबूस अस्त्र, दैत्य, जादूटोणा करणाऱ्या स्त्रिया – हे सर्व नष्ट कर, इंद्रा. सर्व असुरांचे सैन्य दूर कर.” “हे इंद्रा, तू बिनशस्त्र असूनही अढळ राहा, आमचे ऐक. तुझ्या तेजामुळे आकाश उजळले, पृथ्वीला भीती वाटली नाही. तुझ्या प्रचंड अस्त्रांनी तू शक्तिशाली आहेस, तुझ्या भयंकर शस्त्रांनी तू पुढे जातोस. तू असुरांचा संहार करणारा, अजिंक्य वीर, आपल्या एकोणवीस सामर्थ्यांनी तू सर्वांवर विजय मिळवतोस.” यानंतर ऋषी म्हणाले, “जो सोमाचा यज्ञ करतो, त्याला निवासस्थान मिळते; जो अर्पण करतो, तो देवांचा द्वेष दूर करतो. अर्पण करणारा बलाची इच्छा करतो, हजारपट फळ मिळवतो. अर्पण करणाऱ्याला इंद्र विपुल संपत्ती देतो.” यानंतर त्यांनी वायूला आमंत्रण दिले – “हे वायू, आपल्या घोड्यांच्या रथाने आमच्याकडे ये, सोमपानाच्या पहिल्या घोटासाठी ये. तुझ्या शुद्ध विचारांनी, जाणिवांनी, तुझ्या रथाने यज्ञासाठी ये. तुझ्यासाठी आम्ही सोम रस दाबला आहे, तो तुझ्या आनंदासाठी, तुझ्या सामर्थ्यासाठी आहे. तुझ्या वेगवान घोड्यांना, तांबूस व लाल रंगाच्या, रथाला जोख. प्रिये पुरंधीला जागृत कर, जसा प्रियकर आपल्या प्रेयसीला जागवत असतो. दोन जगांना उजळ कर, हे प्रभाते घेऊन येणाऱ्या.” “हे वायू, तुझ्यासाठी शुभ्र, नवीन प्रभाते आपल्या सुंदर वस्त्रे पसरतात. तुझ्यासाठी गायी सर्व संपत्ती देतात. मरुतगण आकाशातून, स्वर्गातून येतात. तुझ्यासाठी तेजस्वी, शुद्ध, वेगवान लोक सोमरसाच्या आनंदात पोषण शोधतात. तुझ्या उपासकाला भाग्याची इच्छा असते. तू सर्व प्राण्यांचे रक्षण करतोस.” “हे वायू, या सर्वांमध्ये, तू सोमपानाचा पहिला अधिकारी आहेस. वेगवान सैन्यात, निवडक लोकांमध्ये, सर्व गायी तुला तुपाची समृद्धी देतात.” यानंतर पुन्हा ऋषी म्हणतात, “हे वायू, हजारो व शेकडो घोड्यांच्या रथांनी आमच्या यज्ञस्थळी ये. देवांनी तुझ्यासाठी स्वतःला जोखले आहे. मधुर सोमरस तुझ्या आनंदासाठी तयार केला आहे. दगडांनी शुद्ध केलेला सोमरस तुझ्यासाठी भांड्यात ओतला आहे. जीवनाचा हा भाग, सोम, देवांमध्ये तुझ्यासाठी बोलावला आहे. आपल्या रथांचे पथक घेऊन आनंदाने ये.” “तुझ्या शेकडो व हजारो रथांसह यज्ञात ये, अर्पणासाठी ये. तुझ्यासाठी हा भाग, तेजस्वी, सूर्यसहित, तयार आहे. पुरोहितांनी तेजस्वी लोकांना पुढे आणले आहे. तुझा रथ मदतीसाठी, उत्तम अर्पणासाठी येतो. मधुर सोमरस प्या, पहिला घोट तुझ्यासाठी ठेवला आहे. इंद्रासह, दान घेऊन ये.” “तुम्हा दोघांकडे – इंद्र व वायू – आमची मनोभावना वळली आहे. येथे सोम शुद्ध केला आहे, तो गतिमान घोड्यासारखा आहे. आमच्या आनंदासाठी याचा आस्वाद करा, या यज्ञात या. तुम्ही दोघे, दगडांनी सोम दाबून, आम्हाला बळ व बक्षीस देता.” “तुमच्यासाठी या सोमांना पाण्यात दाबले आहे, पुरोहितांनी वाहून आणले आहेत. हे तेजस्वी सोम, नेहमी नविन, तुपाच्या गाळातून पुढे जातात.” “हे वायू, सदैव वाहणाऱ्या स्त्रोताकडे जा, जिथे दगड नेहमी बोलतात; तिथे, इंद्रा, घरात जा. गोड वाणी ऐकू येते, शुद्ध तूप ओतले जाते, संपूर्ण सैन्य यज्ञाकडे येते; इंद्रा, तुम्ही दोघे यज्ञाकडे या.” “येथे, तुम्ही दोघे हे मधुर अर्पण स्वीकारता; तुमची संतती पिंपळाच्या झाडाजवळ आहे – आम्हालाही संतती लाभो. गायी दुग्ध देतात, जव शिजवतात; वायूसाठी गायी येतात.” “हे वायू, तुझे बलवान, सामर्थ्यशाली, वृषभ, नद्यांमध्ये उडतात, ते वाढतात. वाळवंटातही, थकून न जाता, पर्वतावर राहून, सूर्यकिरणांसारखे, त्यांना हातांनी आवरता येत नाही.” यानंतर ऋषी दोन दयाळू देवांना, मित्र व वरुण यांना, मोठ्या भक्तीने प्रार्थना करतात – “आम्ही तुम्हाला सर्वोच्च, प्राचीन, महान स्तुती अर्पण करतो, यज्ञ, प्रार्थना अर्पण करतो. हे दोन गोड स्वामी, तुपाने परिपूर्ण, यज्ञासाठी योग्य, यांची शक्ती कोणीही जिंकू शकत नाही.” “विस्तीर्ण मार्ग, सत्याचा, त्यांनी आपल्या किरणांनी मोजला आहे. मित्र, अर्यमन् व वरुण यांचे तेजस्वी आसन त्यांनी स्थापन केले. मग ते मोठ्या स्तुतिपाठाचे, सामर्थ्याचे स्थापन करतात.” “ते तेजस्वी, अमर अदितीचे पालन करतात, प्रकाशमान पृथ्वीचे रक्षण करतात. ते दररोज जागृत राहून पहारा देतात. आदित्यगण दानशूर आहेत; मित्र व वरुण लोकांचे मार्गदर्शक आहेत, अर्यमन् देखील.” “सोमरस, सर्वात सुखदायक, मित्र व वरुणासाठी मंगल होवो. सर्व देव मिळून आज त्याचा आस्वाद करो. हे दोन राजे, आमच्या इच्छेनुसार, सत्याच्या मार्गाने कृती करा.” “जो मनुष्य मित्र व वरुणाची उपासना करतो, तो निष्कलंक राहो, त्याचे रक्षण होवो. अर्यमन् त्याचे रक्षण करतो, सरळ मार्गाने. तो स्तुतीने त्यांच्या नियमांची शोभा वाढवतो.” “महाकाशाला, दोन जगांना वंदन असो; मी मित्र, वरुण, इंद्र, अग्नी, तेजस्वी अर्यमन्, भाग यांना स्तुती करतो. आम्ही दीर्घायुषी राहो, संततीसह, सोमाच्या मदतीने एकत्र राहो.” “देवतांच्या सहाय्याने, आम्ही इंद्राच्या बळाने यशस्वी होवो, मरुतांसह तेजस्वी होवो. अग्नी, मित्र, वरुण आम्हाला आधार देवोत; आम्ही व आमची संतती, हे उदार देवहो, ते मिळवो.” यानंतर ऋषी पुन्हा मित्र व वरुण यांना आमंत्रण देतात – “हे गवांमागे जाणारे, दगडांसह आनंदाने या; हे सोमरस उत्सुक आहेत. हे राजांनो, आकाशाला भिडणारे, आमच्याकडे या. या तेजस्वी सोमरस, गायींच्या दुधासह, तुमच्यासाठी आहेत.” “ही थेंब, दही मिसळून दाबलेले सोम, तुमच्यासाठी येतात. प्रभाते, सूर्यकिरणांसह, तुम्हाला जागृत करतात. दाबलेला सोम मित्र व वरुणासाठी पिण्यासाठी आहे, धर्मशीलांसाठी आहे.” “ती गाय जणू, तुमचा सकाळचा सोम, दगडांनी दुध काढतात, सोम काढतात. आमच्याकडे या, सोमपानासाठी या. हा दाबलेला सोम मित्र व वरुणासाठी आहे, मनुष्यांनी दाबलेला.” यानंतर ऋषी पूषणाची महती गातात – “पूषणाचे महानत्व प्रसिद्ध आहे, त्याचे सामर्थ्य कमी होत नाही. मी त्याची कृपा, सहाय्य मागतो, सर्वांचे मन वळवणारा देव. मी तुझ्या स्तुती करतो, पूषणा, रथासारखा वेगवान; आम्हाला संकटांतून सुखरूप ने. तुझ्या मैत्रीत, बुद्धिमानांनी आधार मिळवला आहे. तुझ्या सदैव नवीन संगतीसाठी आम्ही संपत्ती मागतो. सर्व स्पर्धांमध्ये आमचा साथीदार हो.” “अजाश्व, तुझ्या प्रसिद्ध दानासाठी आम्ही तुझ्याकडे येतो, उत्कृष्ट स्तोत्रांनी तुझी स्तुती करतो. पूषणा, मी तुला दुर्लक्षित करीत नाही, तुझ्या मैत्रीत नकार देत नाही.” यानंतर, ऋषी म्हणतात, “आम्ही अग्नीला पुढे ठेवतो, त्याच्या रक्षणाची निवड करतो, इंद्र व वायूला निवडतो. तुम्ही दोघे प्रभातेच्या केंद्रस्थानी फिरता, नवे दान देता, तेव्हा आमच्या प्रार्थना देवांकडे पोहोचू दे.” “मित्र व वरुण, जेव्हा तुम्ही आपल्या इच्छेने, खोटेपणा रोखता, तेव्हा तुमच्या निवासात आम्ही सुवर्ण तेज पाहतो, आपल्या मनाने, इंद्रियांनी, सोमाच्या इंद्रियांनी.” “अश्विनीकडेसुद्धा भक्त स्तोत्रे गातात, अर्पण करतात. तुमचे सर्व वैभव व संपत्ती पसरले आहे; तुमचे सुवर्ण घोडे, सुवर्ण रथावर, तुम्हाला ओलांडतात.” “तुम्ही दोघे आकाशात वेगाने फिरता; रथजोडी घोडे स्वर्गमार्गावर धावतात. सुवर्ण रथावर उभे राहता; प्रवाशांप्रमाणे मार्गदर्शन करता.” “तुमच्या सामर्थ्याने, अश्विन, आम्हाला दिवस-रात्र कृपा मिळू दे. तुमचे दान कधीही आमच्यापासून दूर जाऊ नये, आमचा हिस्सा कधीही हिरावला जाऊ नये.” “हे बलाढ्य इंद्रा, दगडांनी दाबलेले, उसळणारे हे सोमरस तुझ्यासाठी आहेत. हे तुझ्या आनंदासाठी, बक्षीसासाठी आहेत. स्तोत्रांनी गौरविलेला, आमच्याकडे ये.” ही कथा ऋषींच्या भक्ती, देवतांची महती, आणि यज्ञाच्या मंगल वातावरणात श्रद्धेने गुंफलेली आहे.