प्राचीन ऋषींच्या वाणीने गूंजणाऱ्या या ऋग्वेदीय सूक्तांत एक दिव्य कथा उलगडते—उषेची, प्रकाशाची आणि उदारतेची. उषःकालाचा शुभारंभ होताच, मधुर वाणी आणि दानशूर लोक प्रकट होतात. तेजस्वी अग्निहोत्र प्रज्वलित झाले आहेत. जे बहुमूल्य रत्न अंधारात लपले होते, त्या तेजस्वी उषा आता आपल्या प्रकाशाने उघड करतात. एक रात्र मागे सरते, दुसरी उषा येते—या दोन भिन्न रूपे असलेल्या, एकत्र प्रवास करणाऱ्या. एक आपल्या रथाने अंधार दूर करते, तर दुसरी, उषा, तेजाने प्रकट होते. आज जशी, उद्याही तशीच, या उषा वरुणाच्या अखंड नियमाचे पालन करतात. निर्दोषपणे, प्रत्येक उषा तीस योजनांचा वेगाने प्रवास करते आणि आपला मार्ग पूर्ण करते. तिला पहिल्या दिवसाचे नाव ज्ञात आहे; उजळलेली उषा काळोखातून जन्म घेते, शुभ्रतेने चमकते. सत्याची ही कन्या कधीही आपला क्रम मोडत नाही, दररोज अचूकपणे मार्गक्रमण करते. सुशोभित कन्येसारखी, हे देवी, तू देवाकडे येतेस, दर्शनासाठी सज्ज. स्मरणात ठेवून, ही तरुणी पुढे येते, मार्गदर्शक बनते, प्रकाश पसरवते. वधूला आईने जशी सजवली, तशी तू, शोभायमान रूपात, सर्वांना प्रिय दिसतेस. हे शुभ्र उषे, आपला प्रकाश सर्वत्र पसरव—इतर उषा तुझ्या आधी लुप्त होऊ नयेत. घोड्यांनी आणि गायींनी समृद्ध, सर्वकाही देणारी, सूर्याच्या किरणांशी स्पर्धा करणारी, उषा येते आणि पुन्हा जाते—नेहमीच शुभ नाव घेऊन. सत्याच्या मार्गावर किरणे घेऊन, हे उषे, आम्हाला उत्तम संकल्प दे; आज आम्हासाठी तेजाने उजळ—दानशूरांमध्ये आम्हाला संपत्ती लाभो. उषा उगवते आणि अग्निहोत्र प्रज्वलित करते; सूर्य आकाशात चढतो, प्रकाश सर्वत्र पसरतो. येथे, सविता देवाने द्विपद आणि चतुर्पद प्राण्यांसाठी कल्याण निश्चित केले आहे. उषा कधीही दैवी नियम मोडत नाही, मानवांच्या मार्गात अडथळा आणत नाही; येणाऱ्यांमध्ये आणि जाणाऱ्यांमध्ये, उषा नेहमीच सर्वोच्च, चिरंतनतेसारखी प्रकट होते. ही स्वर्गकन्या तेजस्वी, प्रकाशाने सजलेली, पुढे पुढे जाते, चांगल्या मार्गावर चालते, दिशाभूल करत नाही. ती प्रकट होते, जणू निर्मळ स्त्रीचे वक्षस्थळ, प्रिय रूपे प्रकट करते, कुशल पत्नीप्रमाणे; झोपणाऱ्यांना जागे करते, वारंवार येते—सर्वात नियमित, सतत परतणारी. तेजस्वी अर्धभागात, गायींची माता चिन्ह प्रकट करते; ती भरभराट पसरवते, दोन्ही पालकांच्या कुशीत भर घालते. हीच, सर्वाधिक उदार, सर्वांना दिसते; ती नवजात किंवा पतीला कधीही नाकारत नाही. निर्दोष, सुंदर रूपात, ती बालकापासून थोरांपर्यंत कुणापासूनही दूर होत नाही. ती जणू मेघासारखी मनुष्याजवळ येते, संपत्तीच्या शोधात असणाऱ्यासाठी उत्तम वाहिनीप्रमाणे; सजलेली, उत्सुक पत्नी जशी पतीकडे येते, तशी उषा, तेजस्वी गायींच्या कळपासारखी, जलप्रवाह मुक्त करते. लहान बहिण मोठ्या बहिणीकडे जशी घरी येते, तशी ती स्वतःच्या घरात परतते; सूर्याच्या किरणांनी उजळलेली, जणू स्त्रियांचा समुदाय एकत्र जमला आहे. या उषांमध्ये, पूर्वीच्या बहिणींच्या मागे नंतरच्या उषा येतात; या नेहमी नव्या उषा, प्राचीन उषांसारख्या, आज आपल्यासाठी उदयाला याव्यात, संपत्ती आणि शुभ दिवस घेऊन. हे उषे, आपल्या उदारतेने आम्हाला जागृत कर; अजून न जागलेल्यांना जागे कर; दानशूरांसाठी संपत्ती घेऊन उगव, स्तोत्र व सत्य वचनासाठी फलदायक हो. ही तरुणी, घोड्यांनी समृद्ध, कळपातील लाल गायी पुढे लावते; उगवताच तिचा ध्वज फडकतो, आणि प्रत्येक घरात अग्नि प्रकट होतो. पक्षीही आपल्या घरट्यांतून उडतात, आणि मानव, पितरांसह अर्पण घेणारे, उषाकाळी जागतात; हे दिव्य उषे, तू उपासकाला, गृहस्थ माणसाला, महान संपत्ती देतेस. मी तुझे स्तवन आणि गायकांनी केले आहे; हे उषांनो, तुमचा विस्तार व्हावा; तुमच्या कृपेने, हे देवता, आम्हाला हजारपट, शतपट फल मिळो. प्रातःकाळी, ज्ञानी पुरुष धन प्रकट करतो, ते स्वीकारतो, आणि ठेवतो; त्यामुळे त्याची संतती, आयुष्य वाढते, आणि तो संपत्ती व वीरतेने समृद्ध होतो. इंद्र त्याला उत्तम निवास, पुष्कळ सोने, सुंदर घोडे आणि विपुल संपत्ती देतो, जो उषेला प्रातःकाळी अर्पण करतो, आणि जसा जिंकणारा सापाच्या फासातून मुक्त होतो, तसा तो धन मुक्त करतो. आज, प्रातःकाळी अर्पण घेऊन, तो संपत्तीने भरलेल्या रथासह येतो, जणू पुत्र पित्याजवळ; तो सोमरस पितो, आणि सत्य वचनांनी वीराची शक्ती वाढवतो. नद्या एकत्र वाहतात, आनंद देतात, आणि गायी त्या यज्ञ करणाऱ्याजवळ येतात; जे भरतात आणि ओततात, सर्व प्रसिद्ध, तुपाचे प्रवाह सर्व बाजूंनी येतात. जो देतो, तो आकाशाच्या शिखरावर स्थिर राहतो; जो भरतो, तो देवांमध्ये जातो; त्याच्यासाठी पाणी तुप आणते, नद्या वाहतात, आणि त्याच्यासाठी हा अर्पण नेहमी भरभराटीचा असतो. हे सर्व उत्तम गोष्टी दानशूरास मिळतात; देणाऱ्यांसाठी सूर्य आकाशात चमकतात; दान करणारे अमरत्वाचा भाग होतात, आणि त्यांचे आयुष्य वाढते. दानशूरांना कधीही संकट येऊ नये, त्यांच्या संततीसही हानी होऊ नये, हे श्रेष्ठांनो; इतरांसाठी काही सीमा असो, पण जो देत नाही त्याच्यावर दुःख येवो. माझ्या विचारांनी मी सिंधूच्या अधिपतीसाठी, संपत्तीने युक्त असलेल्या, उदार आणि कीर्तीच्या इच्छेने हजारो मोजणाऱ्यासाठी स्तुती करतो. शंभर सुवर्ण हार, शंभर सज्ज घोडे, आणि कक्षीवन्त या स्वामीच्या शंभर गायी मला मिळाल्या; त्याची कीर्ती स्वर्गात अमर आहे. दहा रथांसह वधू, श्यावाने मला दिल्या, आणि साठ हजार गायी मागे आल्या; कक्षीवन्ताची संपत्ती संध्याकाळी भरभरून आली. दहा रथांचा अधिपती असलेल्या, चाळीस लाल घोडे हजारांच्या अगदी पुढे आहेत; कक्षीवन्ताचे वेगवान घोडे, मद्य ओतणारे, सर्वांना मागे टाकतात. पूर्वीच्या दानानंतर, मला आठ वेळा जुळलेले वस्त्र, गायी मिळाल्या; जवळचे मित्र, कुटुंबीयांसारखे, रथाविना रथी, कीर्तीला पोहोचले. काशीच्या स्त्रीच्या मांड्यावरच्या करधनीसारखी, सुशोभित, यदुरी मला शेकडो आनंददायी, वेगवान वस्तू देते. माझ्याजवळ ये, मला नीट पाहा, माझ्या लहानपणाचा तुच्छ भाव मनात ठेवू नकोस; मी पूर्ण केसाळ आहे, गंधार देशातील मेंढीसारखा. आता, मी अग्नीला होत्रारूप, उदार, सामर्थ्याचा पुत्र, सर्व जन्मांचा ज्ञाता, ऋषी म्हणून ओळखतो; देव, शुद्ध कर्माने, दैवी करुणेने, तुपाच्या प्रवाहाचा पाठलाग करतो, ज्वाळांनी अर्पण करतो. आम्ही तुला, यज्ञासाठी सर्वात योग्य, अग्नि, श्रेष्ठ अंगिरस, ऋषी, आपल्या स्तोत्रांनी, शुद्ध विचारांनी आवाहन करतो; आकाशाचा रक्षक, लोकांचा होत्रारूप, ज्वलंत केश असलेला, बळकट, कुटुंबांचा आधार. तो, तेजाने आणि सामर्थ्याने चमकणारा, शत्रूंचा संहारक होतो, कुऱ्हाडीप्रमाणे, पण शत्रूंचा नाश करणारा नाही; त्याच्या समोर जे लपतात, जणू घनदाट जंगलात, जे काही दृढ आहे, तो जिंकतो आणि वश करतो, युद्धात अजिंक्य राहतो. किल्लेही त्याला शरण जातात; तू मार्ग जाणतोस, वेगवान समिधा यज्ञासाठी वापरतोस; अनेकांना भेदणारा, सुतारासारखा, अग्नि आपल्या ज्वाळांनी कठीण अन्नही कापतो, अगदी कठीणातले कठीण. आम्ही अंधारात तेजाचा ध्यान करतो, जो रात्री दिवसा पेक्षा अधिक स्पष्ट दिसतो, अल्पायुषी दिवसात नाही; त्याला, पुत्रासारखे, आम्ही आश्रय घेतो, भक्त आणि अभक्त दोघांसाठी, अमर अग्नि, संरक्षण देणारा. अशा रीतीने, उषेच्या आगमनाने, दानशूरतेच्या स्तुतिने, आणि अग्निच्या तेजाने ही कथा अखंड प्रकाश, समृद्धी आणि सत्याच्या मार्गावर आपल्याला घेऊन जाते.