आश्विन जोड्यांची कथा ऋग्वेदातील या मंत्रांमध्ये अत्यंत सुंदर आणि करुणामय स्वरूपात उलगडते. या दिव्य अश्विनांनी अनेक भक्तांना संकटातून तारले, त्यांचे जीवन बदलले आणि त्यांना अभय, आरोग्य, संपत्ती आणि प्रकाश दिला. एकदा तुग्र नावाच्या ऋषीने आपल्या पुत्रासाठी आश्विनांना आळवले. त्याचा पुत्र भुज्यू समुद्राच्या प्रचंड लाटांमध्ये अडकून गेला होता. त्या वेळी, आश्विनांनी आपल्या वेगवान आणि बलवान घोड्यांच्या रथावर त्याला समुद्रातून सुरक्षित बाहेर काढले आणि पुन्हा तरुण बनवले. अजा, तुग्राचा पुत्र, समुद्रात टाकला गेला असताना, त्यानेही आश्विनांना हाक दिली. त्यांच्या विचाराच्या वेगासारख्या धावणाऱ्या रथावर त्यांनी अजाला वाचवले. एकदा, अजा संकटात असताना, त्यांच्याजवळ एक बटेर होती आणि ती लांडग्याच्या तावडीतून सुटली. आश्विनांनी त्या विषारी, पर्वतावर जन्मलेल्या शत्रूचा पराभव केला आणि विजय मिळवला. त्यांनी वृक्या याला शंभर मेंढ्या दिल्या आणि आपल्या दयाळू वडिलांच्या सहाय्याने मोठा अंधकार दूर केला. ऋज्राश्व या अंध भक्ताला त्यांनी दृष्टी दिली आणि त्याला प्रकाश दाखवला. ऋज्राश्वाने जेव्हा त्यांना पुन्हा पुकारले, तेव्हा एका लांडगिणीनेही त्यांना हाक दिली. ऋज्राश्व, ज्याला शंभर एक मेंढ्या मिळाल्या, त्याने प्रेमाने आश्विनांना स्मरण केले. त्यांच्या महान सहाय्यामुळे थकवा दूर होतो, आनंद येतो. एका गृहिणीने जेव्हा त्यांना आळवले, तेव्हा त्यांनी तत्काळ मदतीला धाव घेतली. एक गाय हरवली होती, तिला त्यांनी पुन्हा शोधून तिच्या दुधाचा लाभ त्या माणसाला मिळवून दिला जो शय्येवर होता. त्यांनी आपल्या सामर्थ्याने विमदाला त्याची पत्नी परत मिळवून दिली. लांडग्याच्या साथीने त्यांनी ज्वारी कुटली आणि एका भक्तासाठी गायीचे दूध काढले. बकुरासोबत त्यांनी दस्यूंचा पराभव केला आणि आर्यांसाठी विशाल प्रकाश निर्माण केला. अथर्वा दध्यंचसाठी त्यांनी घोड्याचे डोके पुन्हा जोडले. दध्यंचाने त्यांना मधुर गुपित सांगितले, जेव्हा त्यांनी त्याला आपले मधुर रहस्य उघड केले. बुद्धिमान नेहमीच त्यांची कृपा मागत असे; त्यांनी सर्व विचार सुरक्षित ठेवले. आश्विनांनी वध्रिमतीला सुवर्णहस्त पुत्र दिला. तीनदा त्यांनी अंधारात आणि विकृत अवस्थेत असणाऱ्याला जीवन दिले. ही सर्व प्राचीन वीरकृत्ये आहेत, जी पूर्वीच्या ऋषींनी गायलेली आहेत. आम्हीही, बलवान पुत्रांसह, यज्ञकर्म करताना त्यांच्या सभेत त्यांची स्तुती करावी, अशी प्रार्थना करतो. आश्विनांचे रथ गरुडासारखा वेगवान, मनापेक्षा जलद, स्वतःच चालणारा, तीन घोड्यांनी जुंपलेला आणि वाऱ्याच्या वेगावर धावणारा आहे. त्यांच्या या दिव्य रथाने ते आमच्याजवळ यावेत, गायींचे दूध वाढवावे, घोड्यांना समृद्ध करावे आणि वीरांना सामर्थ्य द्यावे. स्तुतिपाठ करणाऱ्याच्या गाण्यावर त्यांनी लक्ष द्यावे. त्यांचा रथ, सूर्यकन्येने आरूढ केलेला, त्यांच्या आजूबाजूला पंखधारी घोड्यांनी वेगाने नेला जातो. त्यांनी वंदनाला आरोग्य दिले, तुग्रपुत्राला समुद्रातून वाचवले आणि च्यवनाला पुन्हा तरुण केले. अत्रयीला गरज असताना उष्ण, पोषक पेय दिले. अंध कण्वाला त्यांनी पुन्हा दृष्टी दिली. शायूला त्यांनी गायीचे दूध मिळवून दिले, वर्तिकाला संकटातून सोडवले आणि विश्पलेचे पाय पुन्हा जोडले. पेडूला त्यांनी श्वेत, इंद्राच्या मार्गदर्शनाखालील वेगवान घोडा दिला. जोहुत्र नावाच्या वीराला त्यांनी यश आणि विजय मिळवून दिले. त्यांच्या स्तुतिपाठासाठी आम्ही त्यांना पुन्हा पुन्हा आमंत्रित करतो. त्यांचा रथ, हजार लगामांनी बांधलेला, अरण्यांनी भरलेला, संपत्तीने परिपूर्ण, स्तुतिपाठासाठी सदा सज्ज असतो. जेव्हा स्पर्धक विजेतेपदासाठी एकत्र येतात, तेव्हा आश्विनांचा रथ उदयस्थळी दिसतो आणि दानशूराला उत्तम बक्षीस मिळवून देतो. भुज्यू संकटात असताना त्यांनी स्वतःच्या घोड्यांनी त्याला वाचवले आणि दिवोदासासाठी मार्ग मोकळा केला. त्यांनी रेभाला पुरातून वाचवले, हिमामुळे गारठलेल्या माणसाला उब दिली, गायीला शक्ती दिली आणि यजमानाचे आयुष्य वाढवले. वंदनाला त्यांनी जणू काही रथ दुरुस्त केल्यासारखे पुन्हा आरोग्य दिले. अत्यंत दूर असलेल्या, वडिलांच्या आज्ञेने बांधल्या गेलेल्या अश्रुपूर्ण भक्ताकडेही त्यांनी मदतीचा हात दिला. त्यांच्या मदतीचे खरे स्वरूप त्या भक्ताच्या उपस्थितीत दिसून आले. त्यांच्या मधुर मधमाशीने, सोमपान करणाऱ्या उषिजच्या प्रार्थनेने त्यांना बोलावले. त्यांनी दधीच्याचे मन जाणले आणि नंतर त्याचे घोड्याच्या आवाजातले डोके त्यांच्याशी बोलले. पेडूला त्यांनी विजय मिळवून दिला, युद्धात कठीण गोष्टी सोप्या केल्या, आणि लोकांचे रक्षण केले. आश्विनांची कृपा कोण यज्ञाने मिळवू शकतो? कोण त्यांना संतुष्ट करू शकतो? ज्ञानी व्यक्ती विचारतो, अज्ञानी वेगळ्या प्रकारे विचारतो; माणसांतही शंका असते. आम्ही, जाणणारे, त्यांना आळवतो; तेही आमच्या स्तुती ऐकाव्यात. उत्साही युवक त्यांच्याजवळ येतो. आम्ही त्यांना विचारतो, जसे एखाद्याने देवांना यज्ञातील चमत्कारांविषयी विचारावे. त्यांनी आम्हाला वाईटापासून, लांडग्यापासून वाचवावे. भृगुच्या शब्दात जे तेज आहे, त्या तेजाने गायक त्यांची पूजा करतो. संदेशवाहक, न समजणारा, तो संदेश पुढे पोहोचवतो. ताकवानाच्या स्तुतीचे गीत मी ऐकले आहे आणि त्यात मला आनंद मिळतो; त्यांच्या नेत्रांमध्ये सौंदर्याचे सामर्थ्य आहे. ते मोठ्या संपत्तीचे रक्षक आहेत, सदा उपस्थित असतात. त्यांनी आमचे चांगले रक्षण करावे, आम्हाला संकटांपासून वाचवावे. अशा प्रकारे, या मंत्रांमध्ये आश्विन जोड्यांची दयाळू, सामर्थ्यशाली आणि भक्तवत्सल रूपे प्रकट होतात. त्यांच्या कृपेने भक्तांचे जीवन उजळते, संकटे दूर होतात आणि यज्ञाचे फळ मिळते.