सर्वात आदिम काळात, या विश्वात मृत्यू नव्हता, अमरत्वही नव्हते. रात्र किंवा दिवस यांचीही कोणतीच खूण नव्हती. ते एकच अस्तित्व, स्वतःच्या प्रेरणेने, वाऱ्याविना श्वास घेत होते; त्या एकाच्या पलीकडे काहीच नव्हते. सर्वत्र अंधारच अंधार पसरलेला होता; सगळीकडे केवळ पाणी होते, त्यात कोणतीच सीमा किंवा ओळख नव्हती. त्या रिकाम्या आणि शून्यतेने झाकलेल्या सृष्टीत, उष्णतेच्या सामर्थ्यामुळे, ते एक अस्तित्व प्रकट झाले. त्या आदिम क्षणी, इच्छा उत्पन्न झाली — तीच मनाची पहिली बीज होती. ऋषींनी आपल्या अंतःकरणातील तपश्चर्येने, अस्तित्वाचे आणि अनस्तित्वाचे बंध शोधून काढले. त्यांनी विचार केला — ही ओळ कुठेपर्यंत जाते? खाली आणि वर काय आहे? बीजधारक शक्ती आणि सामर्थ्य होते; खाली स्वावलंबन, वर प्रेरणा होती. खरे सांगणारा कोण आहे? कोण सांगू शकतो की, ही सृष्टी कुठून आली? हे जग निर्माण झाल्यावरच देव प्रकट झाले — मग या सृष्टीचा उगम कोण जाणतो? ही सृष्टी कुठून आली, ती घडली की नाही, हे जो सर्वोच्च स्वर्गातील निरीक्षक आहे, तोच खरे जाणतो — कदाचित तोही जाणत नसेल. या विश्वरचनेला एक महान यज्ञासारखे विणले गेले आहे, जणू शंभर दिव्य कृत्यांनी त्याची विस्तारलेली रचना आहे. पूर्वजांनी हा यज्ञ विणला; ते त्याच्या आजूबाजूला बसून म्हणतात, "चला, चला पुढे जाऊ या." एक मानव त्याला ताणतो, एक कापतो, एक स्वर्गात विणतो. या तेजस्वी किरणांनी यज्ञस्थळी प्रवेश केला; त्यांनी स्तोत्रे आणि सर्व समर्पणमार्ग निर्माण केले. मापन काय होते? आदर्श काय होता? पाया काय? तुप काय? वेदीच्या काठ्या कोणत्या? छंद कोणता? आवृत्ती आणि स्तोत्र कोणते, जेव्हा सर्व देवांनी देवासाठी यज्ञ केला? अग्नीपासून गायत्री छंद निर्माण झाला; सवितारपासून उष्णिक्, सोमापासून ऋचांसह अनुष्टुभ्, बृहस्पतीपासून बृहतीने वाणी प्रकट झाली. मित्र आणि वरुण यांच्या तेजाने विराज् निर्माण झाला; दिवसाचा भाग इंद्राचा होता, त्याच्याजवळ त्रिष्टुभ् छंद होता. जगती सर्व देवांमध्ये सामावली; त्याने ऋषी आणि मानवांना समर्थ केले. त्याच्यामुळे ऋषी आणि मानव समर्थ झाले, जेव्हा हा यज्ञ जन्माला आला, आमचे आद्य पूर्वज. काहींनी त्या गोष्टी मनाने, डोळ्यांनी पाहिल्या; त्या प्राचीनांनी हा यज्ञ केला. स्तुती, छंद, मापन यांनी ते व्यापले गेले; सात दिव्य ऋषी मोजमापाने यज्ञात सामील झाले. पूर्वजांच्या मार्गाने चालत, ज्ञानी लोकांनी त्याला जणू रथाच्या लगामासारखे पकडले. इंद्रा, पूर्व-पश्चिम, वर-खाली — सर्व दिशांतून आमच्या शत्रूंचा नाश कर. त्यांना दूर लोट, जेणेकरून तुझ्या विशाल संरक्षणात आम्ही आनंदी राहू. इंद्रा, ज्या लोकांकडे ज्वारी आहे, किंवा ज्वारीच खाऊन आहेत, त्यांना दूर ठेव. जे यज्ञात आले नाहीत, स्तुती केली नाही, त्यांच्यासाठी अन्न तयार कर. इथे ऋतूंच्या प्रमाणे कोणतीही वाटचाल नाही, ना कीर्ती मेळाव्यांत मिळते. ज्ञानी लोक गायींसाठी, मित्रतेसाठी इंद्राला शोधतात; घोड्यांसाठी, बलशाली इंद्राला आळवतात. अश्विनीद्वय, तुम्ही असुर नमुचीसह सोमपान केले. सौंदर्याच्या अधिपतींनो, तुम्ही इंद्राला कार्यक्षम बनवले. पालकांसारखे, अश्विनीद्वय, तुम्ही इंद्राचे संरक्षण केले, तुमच्या ज्ञान व सामर्थ्याने, जेव्हा तुम्ही सोमपान केले. सरस्वती, तू उदार आहेस, नेहमीच जवळ आहेस. इंद्रा, तू सशक्त, सर्वज्ञ, तुझ्या सहाय्याने कृपावंत हो. तू द्वेष दूर कर, आम्हाला निर्भय कर; आम्ही वीरशक्तीचे स्वामी होऊ. योग्य देवतेच्या कृपेने आम्हाला आनंद व सद्भाव मिळो. इंद्र, धाग्याचा आणि स्वतःच्या शक्तीचा अधिपती, आमच्यापासून द्वेष दूर करो, अगदी दूरवरूनही. पूज्य देवतेचे स्तवन होते, बलवानाची पूजा होते, पृथ्वी समृद्धीने सुशोभित होते. अश्विनीद्वयांच्या कृपेमुळे पूज्य देवता वृद्धिंगत होवो. मित्र-वरुण, तुमच्या कल्याणकारी मार्गदर्शनाने तुमचे राज्य सुदृढ राहो; आम्ही तुमच्यासाठी यज्ञ करतो. तुमच्या कृपेसाठी, मैत्रीने आम्ही सुरक्षित राहो. आम्ही तुमच्या कृपेची इच्छा करतो, प्रिय वस्तू शोधतो, तेव्हा स्तुत्य देवता, राज्य करताना, आम्हाला पोषण देणारे द्यावे; त्याच्या दानाला कोणी अडथळा आणू नये. तो दुसरा बलवान प्रभू जन्माला आला; वरुणा, तू सर्वांचा राजा आहेस. रथाचे शिरोभाग स्थिर आहे, पाप नष्ट करणारा आहे. या शुद्ध, तेजस्वी स्थळी पाप नष्ट होते; मित्रात, पतितांचा नाश होतो. जेव्हा तू कृपा करतोस, शरीरांना, प्रिय, योग्यांना, तू समृद्ध होतोस. तुझी माता अदिती ज्ञानी आहे; स्वर्ग व पृथ्वी तिच्या पोषणाने शुद्ध होतात. प्रियजनांना कृपा दे, सूर्य आपल्या किरणांनी प्रकट होतो. हे प्रभूंनो, तुम्ही जन्मतःच राजे आहात; स्थिर रथावर बसता, अजिंक्य, विजयी. हे ज्ञानी, आमचे स्तवन करणारे, आमचे दुःख दूर करो, आमचे दुःख दूर करो. इंद्रासाठी जयघोष करा, युद्धातील नेता. संघर्षातही, वृत्राचा वध करणारा, आमचा मार्गदर्शक हो; इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. इंद्रा, तू नद्या मुक्त केल्या, नीचांचा नाश केला, हिमवर्षा संपवली. तू शत्रुविना जन्मलास; सर्व संपत्ती देतोस. आम्ही तुला आलिंगन देतो; इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. सर्व शत्रुत्व नाहीसे होवो, शत्रूंचा नाश होवो; आमचे विचार सुरक्षित राहो. जो आम्हाला हानी पोहचवू इच्छितो, त्याचा नाश कर, इंद्रा. तुझ्या दानाने, इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. जो जवळचा आमचा शत्रू आहे, तो लहान होवो, इंद्रा. तू विघ्नहर्ता, विजेता आहेस; इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. जो आम्हावर हल्ला करतो, आपला असो वा परका, त्याची शक्ती कमी कर, इंद्रा, जसे आकाश स्वतःच्या शक्तीने कमी होते. इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. आम्ही, इंद्रा, तुझ्या मैत्रीचा शोध घेतो; आम्ही तिला पकडतो. आम्हाला सत्याच्या मार्गाने ने, सर्व दोष दूर कर. इतरांचे धनुष्य रणभूमीवर तुटो. इंद्रा, आम्हाला ते वरदान दे, जे दुधाळ आहे, भक्तासाठी सर्वोत्तम दान आहे. अखंड गाय हजार धारांनी आम्हाला पोषण करो. इंद्रा, जेव्हा तू आकाश व पृथ्वी व्यापतोस, उषःकालाप्रमाणे, त्या दिव्य मातेला तुझा जन्म झाला, तू महान राजा, लोकांचा शासक; त्या पुण्यवान मातेला तुझा जन्म झाला. आमच्यासाठी, मर्त्यांचे कठीण विघ्न दूर कर; जे दृढ आहे ते सैल कर. जो विरोध करतो, त्याला लहान कर; त्या दिव्य मातेला तुझा जन्म झाला, पुण्यवान मातेला तुझा जन्म झाला. सर्व मोठ्या शत्रुत्व दूर कर, तेजस्वी, शत्रूंचा नाश करणारा. तुझ्या शक्तीने, इंद्रा, सर्व सहाय्याने त्यांना हलव; त्या दिव्य मातेला तुझा जन्म झाला, पुण्यवान मातेला तुझा जन्म झाला. हे इंद्रा, जेव्हा तू सर्व विपत्तींना दूर करतोस, यज्ञ करणाऱ्याला संपत्ती देतोस, तेव्हा हजारो सहाय्यांनी, दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते, दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते. सर्व बाजूंनी शत्रुत्वाचे विचार आमच्यापासून दूर जावोत, जसे घाम गळून पडतो, किंवा कुशाच्या तारा वेगळ्या होतात; वाईट हेतू आमच्यापासून दूर जावो, दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते, दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते. जसे तू, ज्ञानी, लांब अंकुश शस्त्र म्हणून धरतोस, तसेच, उदार, आम्ही प्राचीन मार्गाने जाऊ, यमाने जसा गेला; दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते, दिव्य माता शुभत्व निर्माण करते. अशा प्रकारे, या ऋग्वेदातील दिव्य ऋचांमध्ये, विश्वाच्या आदिम रहस्यापासून, यज्ञाच्या निर्मितीपर्यंत, देवांच्या स्तुतीपासून, शत्रूंच्या नाशापर्यंत, आणि शुभत्वाच्या प्रार्थनेपर्यंत, एक अखंड, पवित्र आणि तेजस्वी कथा आपल्यासमोर उभी राहते.