एकदा ऋषी आणि यज्ञकर्ते, आपल्या कल्याणासाठी आणि रक्षणासाठी, सर्व देवतांना नम्रतेने आळवत होते. त्यांनी प्रार्थना केली — “वरुण, मित्र, अर्यमन् आणि आदित्य, आम्हाला शत्रूंपासून वाचवण्यासाठी तुमचे विस्तीर्ण संरक्षण द्या. आम्ही संकटातून मुक्त होऊ दे.” देवांना आठवण करून दिली, “जसे तुम्ही कधी काळी गोठ्यात बांधलेल्या गायीला मुक्त केले, तसेच आम्हालाही या क्लेशांतून सोडवा. अग्निदेव, आमचे दुर्भाग्य दूर करा, जसे नाविक नदी पार करून नेतो.” इतक्यात, रात्र, आपल्या सर्व तारकांनी सजलेली, तेजाने प्रकट झाली. तिने आपली सर्व शोभा व्यापली. ही अमर आणि सर्वव्यापी देवी, डोंगरदऱ्यांत आणि समतल भूमीवर उतरली आणि आपल्या प्रकाशाने अंधार दूर केला. रात्रदेवी पुढे सरकली आणि तिच्या बहिणी उषेला पाठवून दिले. आता अंधार नाहीसा झाला, तो हासत नाही. “आज ज्या रात्रीच्या मार्गावर आपण चाललो आहोत, तीच आम्हाला पक्ष्यांसारखी झाडात निवारा देवो,” अशी प्रार्थना झाली. गावे शांत झाली, पाखरे आणि पशुपक्षी विसावले, भुकेल्या गरुडांनीही विश्रांती घेतली. “रात्रदेवी, आमच्या मार्गावरून लांडगा, हिंस्र पशू आणि चोर दूर हाकल. मग तूच आमची बलवान रक्षक हो.” अंधार जवळ आलेला, स्पष्ट आणि काळा आहे — “हे रात्रदेवी, कर्जासारखा तो दूर कर.” जसे गायी गोठ्यात परततात, तसे आम्ही तुझ्याकडे आलो आहोत. आकाशकन्ये रात्र, असा स्तुतीगीत निवड, जे कधीही पराभूत होणार नाही. यानंतर, अग्निदेवाला पुन्हा आळवले, “माझे तेज सभांमध्ये वसूदे. आम्ही, तुझे उपासक, शरीराने समृद्ध होऊ दे. चारही दिशा आम्हाला वंदन करो; तुझ्या देखरेखीखाली आम्ही विजय मिळवू.” सर्व देव, इंद्र, मरुतगण, विष्णु, अग्नि, आमच्यासोबत असोत. आकाश आमच्यासाठी खुलं असो, वारा आमच्या इच्छेप्रमाणे वाहो. “देवतांनी, यज्ञात जसा धन दिला, तसा आम्हालाही धन लाभो. आशीर्वाद आणि देवस्तुती आमच्यासोबत असो. प्राचीन ऋत्विज आमच्यावर कृपा करो. आम्ही अनिष्टांपासून सुरक्षित, बलवान होऊ दे.” सर्व देव, आमच्या यज्ञासाठी योग्य अर्पण आम्हाला मिळू दे. आमचा संकल्प सत्य होऊ दे; कोणतेही पाप आमच्यापर्यंत येऊ नये. देवता आणि देवता, आम्हाला बलवान बनवा. आमच्या संततीने किंवा शरीराने आम्ही नष्ट होऊ नये. सोमराजा, शत्रूंपासून आम्हाला हानी होऊ देऊ नकोस. अग्निदेव, तू चुकवू न शकणारा रक्षक, दुसऱ्यांचा क्रोध परावर्तित कर. आमच्या चारही बाजूंनी रक्षण कर. जे आमच्याविरुद्ध कट रचतात, त्यांचा विचारही निष्फळ होऊ दे. सृष्टीचा अधिपती, सर्वांचा रचयिता, जगाचा स्वामी, हा देव, संकटांपासून वाचवणारा — अश्विनीकुमार, बृहस्पती आणि इतर सर्व देव, या यज्ञाचे आणि यजमानाचे रक्षण करो. “हे सर्वशक्तिमान, या सभेत आम्हाला विस्तीर्ण निवारा लाभो. हे इंद्र, घोड्यांना प्रिय असणाऱ्या, आमच्या संततीसाठी कृपावंत हो. आम्हाला हानी करू नकोस, दूर नेऊ नकोस.” “जे आमचे शत्रू आहेत, ते दूर जावोत. इंद्र आणि अग्निसह आम्ही त्यांना दूर करतो. वसुगण, रुद्र, आदित्य, त्यांच्या वरून स्पर्श करो, आणि कट करणाऱ्या मुख्याला दुर्बल बनवा.” मग ऋषी विचार करतात — “तेव्हा अस्तित्वही नव्हते, अनस्तित्वही नव्हते; वायुमंडळ नव्हते, त्यापलीकडे आकाशही नव्हते. काय झाकले होते? कुठे? कोणाच्या संरक्षणाखाली? खोल, अथांग पाणी होते का?” मरण नव्हते, अमरत्वही नव्हते, रात्र किंवा दिवसही नव्हते. एकच अस्तित्व, वाऱ्याविना, स्वतःच्या इच्छेने श्वास घेत होते. त्याशिवाय दुसरे काही नव्हते. सुरुवातीला अंधाराने अंधार झाकला होता. सर्वत्र पाणीच पाणी, कोणतीही खूण नव्हती. शून्य आणि रिकामपणाने झाकलेले, उष्णतेच्या सामर्थ्याने, ते एक प्रकट झाले. सुरुवातीला इच्छा उत्पन्न झाली, तीच मनाचे पहिले बीज. ऋषींनी आपल्या अंतःकरणाने विचाराने शोध घेतला, अस्तित्वाचा संबंध अनस्तित्वात शोधला. त्यांची रेषा वरखाली ताणली गेली — खाली आणि वर होते का? बीजधारक होते, शक्तीही होत्या; खाली स्वयंसिद्धता, वर प्रेरणा होती. कोण जाणतो, कोण सांगू शकतो, ही सृष्टी कुठून आली? देवताही सृष्टीनंतर आली — मग कोण जाणतो, कुठून ही उत्पत्ती झाली? ही सृष्टी, कुठून आली, कशी निर्माण झाली, की अजून झालीच नाही — जो उच्च आकाशात याचे निरीक्षण करतो, तोच कदाचित जाणतो, किंवा कदाचित त्यालाही ठाऊक नाही. यानंतर, यज्ञाची कथा पुढे येते. “तो यज्ञ, सर्व बाजूंनी सूतांनी विणलेला, शंभर दिव्य कृत्यांनी वाढवलेला — पूर्वजांनी तो विणला. ते त्याच्याजवळ बसून म्हणतात, ‘चला, चला पुढे.’ एकजण त्याला ताणतो, एकजण कापतो, एकजण याच आकाशात विणतो. या किरणांनी आसन गाठले, त्यांनी स्तोत्रे, अर्पणाचे सर्व मार्ग निर्माण केले. यज्ञाचे माप काय? नमुना कोणता? पाया काय? शुद्ध तूप काय? वेष्टनकाठी कोणती? छंद कोणता? पाठ कोणती? स्तोत्र कोणते, जेव्हा सर्व देवांनी देवासाठी यज्ञ केला? अग्नितून गायत्री छंद, सावित्रीपासून उष्णिक, सोमापासून अनुष्टुभ, बृहस्पतीपासून बृहती छंद उदयास आले. मित्र-वरुणांचे तेज म्हणजे विराज; दिवसाचा भाग इंद्राचा, त्रिष्टुभ छंदासह. जगती छंद सर्व देवांत प्रवेशला; त्याने ऋषी आणि मानवांना समर्थ बनवले. त्यामुळेच ऋषी आणि मानव समर्थ झाले, जेव्हा यज्ञाचा जन्म झाला, आपले प्राचीन पूर्वज. काहींनी ते मनाने, काहींनी डोळ्यांनी पाहिले; त्या पूर्वजांनी हा यज्ञ केला. स्तुती, छंदांनी ते वेढले गेले; मापाने, सात दिव्य ऋषी. पूर्वजांच्या मार्गावर चालत, ज्ञानी लोकांनी ते समजून घेतले, जसे सारथी वेसण पकडतो. यानंतर, इंद्राला पुन्हा प्रार्थना केली — “इंद्रा, पूर्व, पश्चिम, वर, खाली — सर्व दिशांमधून आमचे शत्रू दूर कर. ते इतके दूर जावोत, की तुझ्या संरक्षणाखाली आम्ही आनंदाने राहू.” कदाचित, इंद्रा, जसे काही लोक जव, तसाच त्यांना वेगळे कर. जे यज्ञात आले नाहीत, स्तुती केली नाही, त्यांच्यासाठी अन्न तयार कर. ऋषी म्हणतात, “ऋतूनुसार जाणे नाही, की सभा-मंडपात कीर्ती मिळत नाही. ज्ञानी, गोधनासाठी, मित्रत्वासाठी इंद्राला शोधतात; घोड्यांसाठी, बलशाली इंद्राला उद्युक्त करतात.” अश्विनीकुमार, तुम्ही नमुची असुरासोबत सोमपान केले, इंद्राला कार्यक्षम बनवले. जसे पालक पुत्राचे रक्षण करतात, तसेच अश्विनीकुमार, तुम्ही इंद्राचे रक्षण केले. सरस्वती, तू नेहमी उदार आणि समीप असतेस. इंद्रा, तू बलवान, स्वशक्तीचा स्वामी, सर्वज्ञ, कृपावंत हो. तू द्वेष दूर कर, आम्हाला निर्भय कर; आम्ही शौर्याचे स्वामी होऊ. “योग्य देवतेच्या कृपेने आम्हाला सुख आणि सद्भाव लाभो. इंद्रा, द्वेष दूर कर, अगदी दूर असलेला देखील.” अशा प्रकारे, ऋषी आणि यज्ञकर्त्यांनी देवांना आळवले, त्यांच्या कृपेची याचना केली, आणि सृष्टीच्या गूढतेचा, यज्ञाच्या दिव्यता आणि रात्र-दिवसाच्या चक्राचा अनुभव घेतला. त्यांच्या प्रार्थनांनी, सभांनी आणि यज्ञांनी, मानव आणि देव, दोघेही, एकत्रितपणे कल्याणाकडे वाटचाल करू लागले.