एका दिव्य आणि अद्भुत अनुभूतीने मी भरून गेलो आहे—माझ्यातील सामर्थ्य आणि तेज जागृत झाले आहे; कदाचित हे सोमाच्या प्रभावामुळेच असेल. मी देवांसाठी अर्पण घेऊन, अलंकारांनी सजलेला, माझ्या घरी जातो; कदाचित हेही सोमाचा परिणाम असावा. या सृष्टीतील सर्वात महान असं एक तत्व आहे—त्याच्यापासून ती प्रखर, तेजस्वी, वीर शक्ती जन्माला आली. तो नुकताच जन्मलेला असला, तरी ताबडतोब शत्रूंवर विजय मिळवतो, आणि सर्व शक्ती त्याच्यात आनंद मानतात. तो दिवसेंदिवस वाढत जातो, त्याच्यात अपार बल आहे, आणि तो सेवकासाठी शत्रूंमध्ये भीती निर्माण करतो. तो रक्षण आणि पोषण करतो, आणि आनंदाच्या सभांमध्ये सर्वजण त्याला वंदन करतात. सर्वजण तुझ्या ज्ञानाची निवड करतात; या शक्ती पुन्हा पुन्हा जागृत होतात. तू मधुरांमध्येही सर्वात मधुर आहेस, आनंद मुक्त कर, मधुरांसोबत मधुरतेने स्पर्धा कर. म्हणूनच ऋषी तुझी प्रत्येक आनंदात विजय मिळवणारा म्हणून स्तुती करतात. तू बळकट, धैर्यशील आणि दृढ राहा; दुष्ट शक्ती तुला हरवू शकणार नाहीत. तुझ्यासोबत आम्ही युद्धात विजय मिळवतो, अनेक पराक्रम पाहतो. मी तुझ्या शस्त्रांना शब्दांनी प्रेरित करतो, प्रार्थनेने तुझ्या शक्तीला दृढ करतो. मी त्या बहुरूपी, महान, अजिंक्य, सहाय्यक देवाची स्तुती करतो—त्याच्या सामर्थ्याने तो सात वरदान दाखवतो, अनेक रूपे प्रकट करतो. तू उच्च आणि नीच स्थानांची स्थापना केलीस, ज्याच्या आश्रयाखाली आम्ही घरात राहतो. तू मातांचा, हालचाल करणाऱ्यांचा आधार आहेस; तू अनेक वेगवान गोष्टी पुढे नेतोस. हे सर्व स्तोत्र, बुद्धिमान आणि तेजस्वी बृहद्दिवा यांनी इंद्रासाठी अर्पण केले आहेत—तो प्रकाश देणारा, स्वतःचे राज्य करणारा, सर्वांना रक्षण करणारा, दूरच्या प्रदेशांचे द्वार उघडणारा आहे. अथर्वणाचा वंशज बृहद्दिवा याने इंद्राची स्वतःच्या आत्म्याप्रमाणे स्तुती केली. मातरिश्वानच्या कन्या, भगिनी, कुठलीही वैरभावना न ठेवता येतात आणि तुझ्या सामर्थ्याने तुला प्रेरणा आणि बळ देतात. सृष्टीच्या प्रारंभात ‘हिरण्यगर्भ’ प्रकट झाला—तोच सर्वांचा एकमेव स्वामी, जन्मानेच अधिपती ठरला. त्याने पृथ्वी आणि आकाशाची स्थापना केली—अशा कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? जो प्राण आणि बल देतो, ज्याचे आज्ञापालन सर्व देव करतात, ज्याच्या छायेत अमरत्व आणि मृत्यू आहे—त्या कोणत्या देवतेला आपण अर्पण करावे? तोच आपल्या महानतेने सर्व श्वास घेणाऱ्या आणि डोळे झपकणाऱ्या प्राण्यांचा एकमेव राजा आहे—द्विपद आणि चतुष्पद सर्वावर तोच राज्य करतो. त्याची महती हिमशिखरे आणि महासागर ज्या नदींसह जाहीर करतात, त्याच्या बाहूंच्या दिशांनी दिशांचं विस्तार आहे. त्यानेच विशाल आकाश आणि स्थिर पृथ्वी निर्माण केली, आकाशाचे घुमट स्थिर केले, आणि मध्यप्रदेश मोजला. त्याच्या सामर्थ्याने दोन विशाल जग त्याला भीतीने पाहतात, ज्या ठिकाणी सूर्य उदय होतो आणि प्रकाशमान होतो. जेव्हा प्रचंड जलराशीतून विश्वबीज घेऊन अग्नी प्रकट झाला, तेव्हा त्या पाण्यांतूनच देवांचा एक देव उत्पन्न झाला. त्याने त्या पाण्यांत सृजनशक्ती पाहिली, यज्ञाची उत्पत्ती केली; तोच देवांना वरील देव आहे. तो पृथ्वीचा सर्जक, ज्याने स्वर्गात सत्य धर्म स्थापन केला, जो तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली जलांचा निर्माता आहे—तो आपल्याला हानी पोहोचवू नये. हे प्रजापती, तुझ्याशिवाय कोणीच ही सृष्टी व्यापू शकत नाही; आमच्या इच्छांची पूर्तता होवो, आम्ही धनसंपन्न होवो. आता मी अग्नीची स्तुती करतो—तो तेजस्वी, अद्भुत सामर्थ्याचा, मंगलमय, सर्वांना प्रिय, शत्रूता नसलेला, संपत्ती देणारा, सर्वांना समजून घेणारा, यज्ञाचा पुजारी, घराचा स्वामी, वीर्याचा दाता आहे. अग्नी, तू माझ्या शब्दांना स्वीकार; तू सर्व मार्गांचा जाणकार, सर्व कर्मांचा ज्ञाता आहेस; तूपाच्या प्रवाहाने यज्ञगान पुढे ने; देवांनी तुला धर्माप्रमाणे स्थापित केले. तो अमर अग्नी सात निवासांत संचारतो, उपासकाला, सत्कर्म करणाऱ्याला वर देतो; वीर्यसंपन्न संपत्ती दे, स्वयंसिद्ध अग्नी, जो तुला अर्पण करतो त्याला स्वीकार. लोक अग्नीला शोधतात—यज्ञाचा चिन्ह, पहिला पुरोहित, सात घोड्यांचा, समृद्ध अर्पणांचा; तूप लावलेला, श्रवणीय अग्नी, वीर्य देणारा, दानशूर देव. तू पहिला दूत आहेस, सर्वोत्तम, अमरत्वासाठी आह्वान केल्यावर प्रसन्न हो; मरुतांनी तुझ्या घरात तुझी शुद्धी केली, भृगूंनी स्तोत्रांनी तुझे अलंकरण केले. तू सतत पोषण करणारा, यज्ञप्रिय, उपासकांसाठी; तुपाने अभिषिक्त, तीन स्तरांमध्ये तेजस्वी, तू यज्ञाभोवती ज्ञानासाठी फिरतोस. प्रत्येक उषःकाळी लोकांनी तुला उपास्य दूत केला, अग्नी; देवांनी तुला महानतेसाठी उन्नत केले, यज्ञात तुपाने शुद्ध केले. वसिष्ठ ऋषींनी तुला सामर्थ्यदायक म्हणून वंदन केले, सभांमध्ये तुझी स्तुती केली; यज्ञ करणाऱ्यांना समृद्धी दे—तू नेहमी आम्हा सर्वांचे कल्याण कर. आता वेंना विषयी—तो चित्ताकर्षक, ज्याचा जन्म कलंकित स्त्रीतून झाला, त्याने आकाशातील पात्रात प्रकाश पेरला; जल आणि सूर्याच्या संगमावर ऋषी त्याला आपल्या विचारांनी शोधतात, जणू एखाद्या बालकासारखा. वेंना समुद्रातून लाटेसारखा उगवतो, आकाशातील तेजस्वीच्या पाठीवर चढतो; सत्याच्या शिखरावर पोहोचून, सर्व वंश एकाच मूळाचा शोध घेतात. प्राचीन मातृका, उत्कंठेने, वासराच्या जवळ उभ्या राहतात, त्याला पोसतात; त्या सत्याच्या शिखराकडे जाऊन, अमृत आणि मधुर प्रवाह शोधतात. ऋषींना त्याचे रूप ज्ञात असते, म्हणून ते त्याला इजा करत नाहीत; ते वृषभाचा गर्जन, मृगाचा रुदन ऐकतात; सत्याच्या मार्गाने प्रवास करून, ते नदीकाठी उभे राहतात—गंधर्वाने अमर नावांचा शोध लावला. अप्सरा आपल्या प्रियकराजवळ येते, कन्या त्याला सर्वोच्च स्वर्गात घेऊन जाते; प्रिय प्रिय ठिकाणी वावरतो, वेंना सुवर्णपंखावर स्थिर होतो. जेव्हा सुवर्णपंखी गरुड आकाशात उडतो, तेव्हा वेंनाची आकांक्षा करणारे हृदयाने त्याला पाहतात—वरुणाचा दूत, पक्षी, वेगवान, यमाच्या लोकात. गंधर्व आकाशात उभा राहतो, त्याच्या उज्ज्वल अस्त्रांचा धारण करतो; सर्वांना दिसेल असे सुगंधी वस्त्र घालतो, आणि प्रिय सुवर्णनावे उत्पन्न करतो. जेव्हा थेंब समुद्राकडे जातो, गिधाडाच्या नजरेने निरीक्षण करतो, तेजस्वी शुद्ध प्रकाशाने चमकतो, तिसऱ्या प्रदेशात प्रिय गोष्टी निर्माण करतो. अग्नी, या आमच्या यज्ञात ये—पंचगुणी, त्रिसूत्री, सप्तसूत्री; तू अर्पण पोहोचवणारा, आम्हाला पुढे ने—सूर्यासारखा, दीर्घ काळाचा अंधकार दूर कर. देवत्वाने, मी अधर्मींपासून दूर जातो, गुप्तपणे जाणतो आणि अमरत्व प्राप्त करतो; जे अशुभ आहे ते मी सोडतो, जरी ते वरवर शुभ वाटले तरी, आणि मैत्री असूनही मी अग्नीमंथनाच्या नाभीकडे जात नाही. इतरांच्या पाहुण्याला पाहून, मी पक्ष्यासारखा वेगाने, सत्याच्या अनेक निवासांची मोजणी करतो; मी पित्याला—महान अधिपतीला, जाहीर करतो की मी योग्य वाट्याला येतो, अयोग्याला नाही. अशा प्रकारे, या ऋग्वेदातील महान स्तोत्रांमध्ये देवांचे, विश्वाचे, अग्नीचे, इंद्राचे, हिरण्यगर्भाचे, वेंनाचे आणि सृष्टीच्या गूढ रहस्यांचे गोड, तेजस्वी आणि भक्तिपूर्ण वर्णन होते.