एका दिव्य अनुभूतीने भारावलेल्या ऋषीचे मन वाऱ्याप्रमाणे हलले, त्याचे विचार उन्मत्त, मद्यपानाने प्रभावित झाल्यासारखे भासत होते—कदाचित हे सोमाच्या प्रभावामुळे असावे. त्याचे मन जणू वेगवान घोड्यांनी रथ ओढावा तसे उंच झेप घेत होते—हेही सोमाचाच परिणाम असावा. त्याचे विचार त्याच्याकडे अगदी जसे गाय आपल्या वासराकडे प्रेमाने धावून येते तसे आले—हेही सोमाच्या प्रभावानेच घडले असावे. तो ऋषी स्वतःभोवती, जसे एखादा कुशल कारागीर आपल्या कामाभोवती फिरत असतो तसे, ज्ञानाच्या शोधात भटकत होता—हेही सोमाच्याच प्रभावाने. त्याला पाचही जनांनीही रोखता आले नाही, दोन्ही जग किंवा दुसरे कोणतेही पंख त्याला थांबवू शकत नाहीत—हेही सोमाच्याच प्रभावाचे लक्षण होते. तो आपली महानता आकाशापलीकडे नेतो, पृथ्वीपेक्षाही मोठा होतो—हेही सोमामुळेच. तो म्हणतो, "मी ही पृथ्वी जिथे हवी तिथे ठेवू शकतो, तिला कोरडी करू शकतो किंवा हलवू शकतो"—हेही सोमाच्याच प्रभावाचे फलित. त्याच्या एका पंखाने तो आकाशात पोहोचतो, दुसरा पंख खाली निर्माण करतो—हेही सोमामुळे. तो स्वतःला सामर्थ्यशाली, उन्नत, शक्तीने भारलेला जाणतो—हेही सोमाच्याच प्रभावाने. सज्ज होऊन, देवांसाठी अर्पण वाहून तो आपल्या घरी परततो—हेही सोमामुळेच. पुढे तो सांगतो—सृष्टीतील सर्वांत महान तो आहे, ज्याच्यापासून प्रखर, तेजस्वी, पराक्रमी योद्धा जन्मास आला. तो नवा जन्म घेताच शत्रूवर मात करतो आणि सर्व शक्ती त्याच्यात रममाण होतात. तो दिवसेंदिवस सामर्थ्यवान होतो, शत्रूंना भीती दाखवतो, सेवकाचे रक्षण करतो, पोषण करतो आणि आनंदाच्या सभांमध्ये लोक त्याला वंदन करतात. सर्व लोक त्याचेच ज्ञान निवडतात; या शक्ती वारंवार वाढतात. मधुरतेमधील मधुर हा, आनंद मुक्त करतो; मधासारख्या गोडांशी स्पर्धा करतो. म्हणूनच ऋषी त्याचे स्तवन करतात—तो सर्व संपत्ती जिंकणारा आहे. तो बलवान, धैर्यवान, स्थिर असो; वाईट शक्ती त्याला कधीही हरवू शकत नाहीत. त्याच्या सोबत आम्ही युद्धात विजयी होतो, अनेक युद्धकृती पाहतो. मी त्याच्या शस्त्रांना वाणीने प्रवृत्त करतो, प्रार्थनेने त्याच्या शक्तीला बळ देतो. मी त्या अनेक रूपांच्या, बलशाली, अजिंक्य, सहाय्यकांचा स्तवन करतो—त्याच्या सामर्थ्याने तो सात वरदान दाखवतो, अनेक रूपे प्रकट करतो. त्याने वरचे आणि खालचे ठिकाण निश्चित केले, जिथे आम्ही निवांतपणे राहतो. तो मातृशक्तींची स्थापना करतो, गतीमान गोष्टींना प्रवाह देतो. बृहद्दिवाचा हा स्तोत्र, ज्ञानी आणि तेजस्वी, इंद्रासाठी गायलं गेलं—तो उजेड देणारा, वंशाचा अधिपती, स्वयंसत्ता असलेला, सर्व दूरस्थ स्थळे उघडणारा, आम्हाला संरक्षण देणारा आहे. अथर्वणाचा वंशज बृहद्दिवाने, इंद्राचे आपल्या आत्म्याप्रमाणे वर्णन केले. मातरिश्वनच्या कन्या, शत्रुत्व न ठेवता, त्याच्याजवळ येतात आणि त्याच्या सामर्थ्याने त्याला प्रेरित आणि बळकट करतात. सृष्टीच्या प्रारंभी, हिरण्यगर्भ प्रकट झाला—तोच सर्वांचा एकमेव अधिपती, सर्व जगाचा स्वामी म्हणून जन्मलेला. त्याने पृथ्वी आणि आकाशाची स्थापना केली—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? तोच जीव आणि बल देणारा, ज्याचे सर्व देव अनुपालन करतात, ज्याच्या आज्ञेचे पालन होते; ज्याच्या छायेत अमरत्व, ज्याच्या छायेत मृत्यू—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याच्या महानतेने तोच सर्व श्वास घेणाऱ्यांचा, डोळा उघडणाऱ्यांचा राजा आहे, तो द्विपाद आणि चतु:पाद जीवांचा अधिपती—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याची महानता हिमालय आणि समुद्र, नद्या जाहीर करतात; त्याचे हात म्हणजे दिशाच—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याच्यामुळे आकाश, पृथ्वी, अंतरीक्ष स्थिर झाले; त्यानेच आकाशातील घुमट ठरवले; त्यानेच मध्यप्रदेश मोजला—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याला दोन विशाल जग, थरथरत, मनाने पाहतात, कारण त्याने त्यांना सामर्थ्याने धरून ठेवले; जिथे सूर्य उगवतो आणि प्रकाश पसरतो—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? जेव्हा महासागर, विश्वबीज घेऊन, अग्नीला जन्म देतात, त्यांच्यातूनच देवांचा एक देव प्रकट झाला—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याने आपल्या महानतेने त्या जलांचे निरीक्षण केले, सर्जनशक्तीची निर्मिती केली, यज्ञाची रचना केली; तोच देवांमध्ये श्रेष्ठ—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? तो पृथ्वीचा सर्जक आम्हाला इजा करू नये, ज्याने आकाशात सत्यधर्माची स्थापना केली, तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली जलांची निर्मिती केली—या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? "प्रजापती, तुझ्याशिवाय कोणीही या सृष्टीचा व्याप घेऊ शकत नाही; तुझ्या इच्छेप्रमाणे आम्ही यज्ञ करतो, ती पूर्ण होवो आणि आम्हाला संपत्तीचा स्वामी कर." आता ऋषी अग्नीचे स्तवन करतो—तो तेजस्वी, अद्भुत सामर्थ्याचा, कल्याणकारी, मंगल, शत्रुत्वहीन, घरातील पाहुणा, सर्वांना लक्षात घेणारा, यज्ञकर्ता, घराचा स्वामी, वीर्याचा दाता आहे. "हे अग्नी, माझ्या वचनांना कृपापूर्वक स्वीकार; तू सर्व मार्गांचा ज्ञाता, सर्व कृत्यांचा जाणकार; तुपाच्या प्रवाहासारखा, यजमानासाठी गाणे पुढे ने; देवांनी तुला धर्मानुसार स्थापित केले आहे." "अमर अग्नी सात गृहांत संचारतो, उपासकाला, सत्कर्म करणाऱ्याला वरदान देतो; वीर्यदायी संपत्ती देणारा, स्वयंस्फूर्त अग्नी, यज्ञाने तुला प्रज्वलित करणाऱ्याला तू स्वीकार." "लोक अग्नीची, यज्ञाची खूण, प्रथम पुरोहित, सात घोड्यांचा स्वामी, दानशूर, तुपाने अभिषिक्त, वीर्यदायी देव—त्याचे श्रवण करतात." "तू प्रथम दूत, श्रेष्ठ, अमरत्वासाठी आह्वान केला की प्रसन्न हो; मरुतगणांनी आपल्या घरी तुझे शुद्धीकरण केले, भृगूंनी स्तोत्रांनी तुझे अलंकरण केले." "तू पोषण देणारा, नेहमी दान करणारा, यज्ञप्रिय, उपासकासाठी प्रिय, तुपाने अभिषिक्त, त्रिकाळ तेजस्वी, ज्ञानासाठी यज्ञाभोवती फिरतोस." "प्रत्येक उषेच्या वेळी लोकांनी तुला पूजले, दूत म्हणून नेमले; देवांनी तुला महानतेसाठी उन्नत केले, तुपाने यज्ञात शुद्ध केले." "वसिष्ठ ऋषींनी तुला बलदायक म्हणून आवाहन केले, सभांमध्ये तुझे स्तवन केले; यजमानांना समृद्धी दे, तू सदैव आम्हाला आशीर्वादाने रक्षण कर." "हा वेण, चित्ताकर्षक, आकाशातील पात्रात प्रकाशाला गती देतो; जिथे जल आणि सूर्य एकत्र येतात, तिथे ऋषी आपल्या विचारांनी त्याचा शोध घेतात, जणू एखाद्या बालकासारखा." अशा प्रकारे, ऋषींच्या दिव्य अनुभूती, देवांची स्तुती, सृष्टीच्या रहस्यांचा शोध आणि यज्ञाची परंपरा यांचा हा एक अखंड, पवित्र प्रवाह आहे.