या ऋग्वेदातील पवित्र ऋचांचा एक सुंदर, सलग आणि अर्थपूर्ण कथानक असा आहे: अनेक स्तुतींनी युक्त, हजारपट तेजस्वी अशी ही वाणी आहे—ती आकाश आणि पृथ्वीइतकी विशाल आहे. तिचे महत्त्वही हजारपट आहे, आणि जिथपर्यंत ब्रह्म साकारले आहे, तिथपर्यंत वाणीचा विस्तार आहे. या छंदांची एकता कोण जाणतो? कोण त्या वाणीला यज्ञासीन करतो? सत्यातून जन्मलेला आठवा कोण आहे? कोण इंद्राच्या दोन शुभ्र अश्वांना ओळखतो? काही लोक पृथ्वीच्या काठावर संचार करतात, तर काही रथाच्या दांड्याशी उभे असतात. ते आपापसात कार्यांची विभागणी करतात, जणू यम आपल्या घरात स्थापित झाला आहे. तेव्हा एक तेजस्वी, तरुण पक्षी आपल्या मातांकडे अन्नासाठी येतो. जर अविवाहित असतानाही कोणी जन्म देतो आणि पोषण करतो, तर तो त्वरित मोठा होतो आणि आपले कार्य पूर्ण करतो. त्याला अग्नी म्हणतात—तो अन्नदाता आहे, तरुण असतानाच आपल्या ज्वाळांनी लाकडे भक्षण करतो. स्वतःच्या इच्छेने, उत्साही जिभेने, तो वणव्यासारखा पुढे सरसावतो. इंद्रासाठी पिळलेला सोम, जो कठीण आणि दृढ आहे, देवांना प्रिय आहे, समुद्रासारखा भरतो आणि ओसंडतो—तो अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, महान निश्चयाचा, मार्गक्रमण करणारा आहे. त्याच्यासाठी, वयस्क असूनही कधीच थकत नाही, वारे त्याला हलवू शकत नाहीत; तो पराक्रमी वीरांसारखा विजयसाठी झगडतो, त्रितासारखा कधीच अपयशी ठरत नाही, तर यज्ञासाठी सतत यशस्वी होतो. तो अग्नी, कण्वांसारखा, कण्वांचा मित्र, अंतर्बाह्य शत्रूंवर मात करणारा आहे. जो स्तुती करतो त्याचे अग्नी रक्षण करो, नेत्यांचे संरक्षण करो आणि आमच्यावर कृपा करो. तो सर्वात शक्तिशाली, युद्धास योग्य, कुलीन, तीन जमातींत संचार करणारा, जातवेदासोबत असणारा आहे. त्याच्या बळापुढे कोणीही ठाम उभे राहू शकत नाही. असा हा अग्नी, मनुष्यासोबत व दानशूरांसोबत, स्तुतीस पात्र आहे. सत्यनिष्ठ, मित्रवत, आकाशासारखा तेजस्वी, मानवी मर्यादेपलीकडे जाणारा आहे. हे बळशाली, सामर्थ्यशाली, तुझी वृषभासारखी वाणी तुझी स्तुती करते. आम्हीही तुझी स्तुती करू, तू आमचा रक्षणकर्ता हो आणि आमचे आयुष्य दीर्घ, समृद्ध कर. अग्नी, वृष्टिहव्याचे पुत्र, ऋषींनी तुझी स्तुती केली; त्यांचे आणि त्यांच्या नेत्यांचे रक्षण कर. 'वषट्, वषट्' असे उच्चारण करून त्यांनी तुझ्या स्तुतीचा गजर केला. इंद्रा, सोमपान कर—महाबलासाठी, शत्रूवधासाठी, संपत्ती व शक्तीसाठी. गोड, रसाळ सोमपान कर आणि बळवान हो. हे इंद्रा, हा उत्तम, प्रवाही सोमपान कर, आम्हाला कल्याण दे, आनंदी हो, आमच्याजवळ ये आणि उज्ज्वल सौख्य दे. स्वर्गातील सोम, पृथ्वीवर पिळलेला सोम, ज्यामुळे तू विशाल अवकाश निर्माण केलेस, ज्यामुळे तू शत्रूंचा संहार केलास, तो सोम तुझ्या मनाला तृप्त करो. इंद्रा, वृषभासारखा, आपल्या दोन पिवळ्या अश्वांवर बसून, दुहेरी द्वारांनी युक्त, उत्तम पिळलेल्या सोमपानासाठी ये. गायींसाठी, मधुर, प्रवाही सोमासाठी, शत्रूवधासाठी एकत्र बळ मिळो. हे प्रचंड, ज्वलंत अस्त्र असलेल्या माया करणाऱ्यांना भस्मसात कर; त्यांच्या बळकट संरक्षणांना छेद दे. तुझ्या बळाने, इंद्रा, शत्रूंना युद्धात पराभूत कर. आपल्या कीर्तीला आणि शक्तीला, धनुष्यासारखे, शत्रूंपुढे विस्तार. आमच्यासोबत बळ वाढव, अपराजित राहा. हे दानशूर, तुझ्यासाठी हा यज्ञसामग्री सज्ज आहे; आनंदाने स्वीकार. तुझ्यासाठी सोम पिळला आहे, तुझ्यासाठी तो शिजवला आहे—इंद्रा, पान कर, भोजन कर. आम्ही तुझी उत्सुकतेने पूजा करू; यजमानाच्या सर्व इच्छा पूर्ण होवोत. मी इंद्र आणि अग्नीला मधुर वचनांनी आळवतो, जसे प्रवाहात नौका सोडतात. हे देव, जे आम्हाला संपत्ती देतात, ते या यज्ञाने आमच्याभोवती फिरतात. देव भूक किंवा मृत्यू देत नाहीत, आत्म्याही जे जेवतात त्यांच्याजवळ जात नाहीत. पण जो देत नाही, त्याच्याकडे संपत्ती टिकत नाही; जो वाटत नाही, त्याला मदतीचा हात मिळत नाही. जो भुकेल्याला, तहानल्याला, मदतीस आलेल्याला अन्न देतो, त्याचे मन दृढ होते, तो इतरांपेक्षा पुढे सेवा करतो, आणि संकटातही त्याला मदतीचा हात मिळतो. जो आपल्या घरी आलेल्याला अन्न देतो, तो खरा दानशूर आहे; तो उपाशी, दुर्बळांसोबत वावरतो, हाक मारणाऱ्याचा मित्र होतो, अनोळखीशीही मैत्री करतो. जो सोबत्याला, मदतीस आलेल्याला देत नाही, तो मित्र नव्हे; त्याच्यापासून दूर राहावे. त्याच्याकडे घर नसावे; मृत्यूसमयीही दान करणाऱ्याचीच आठवण येते. जो खालच्या, अन्नाच्या गरजेत असणाऱ्याला देतो, त्याने मोठ्यांचा मार्ग पाहावा; कारण, रथाच्या चाकांसारखी संपत्ती एकाकडून दुसऱ्याकडे फिरते. जो अज्ञानाने अन्न मिळवतो, त्याला ते व्यर्थ ठरते—हे सत्य आहे; तो मैत्री टिकवत नाही, सोबत्याला मदत करत नाही; जो एकटा खातो, तो पाप खातो. शेतकरी नांगर तयार करतो, शेताची मशागत करतो; आपल्या कर्माने मार्ग मोकळा करतो. वक्ता बोलेल, पण दाता श्रेष्ठ आहे; देणारा न देणाऱ्यापेक्षा मोठा असतो. एक पाय असलेला दोन पायवाल्याला मागे टाकतो, दोन पायवाला तीन पायवाल्याला मागून गाठतो; चार पायवाला दोन पायवाल्याला सभेत गाठतो आणि रांगा पाहत जागा घेतो. दोन हातही सारखे नसतात, दोन माता सारखे दूध देत नाहीत; जुळ्यांच्याही शक्ती समान नसतात, आणि नातेवाईक असूनही सर्व एकसारखे देत नाहीत. अग्नी, तू पाप करणाऱ्याचा नाश करतोस, मानवांमध्ये तेजस्वी असतोस, आपल्या घरात पवित्र असतोस. तुझ्या स्तुतीसाठी तयार केलेल्या चमच्यांनी तुझ्यासाठी तूप अर्पण केले जाते. जेव्हा अशा प्रकारे तुझी स्तुती केली जाते, तेव्हा तू तेजाने चमकतोस; तुपाने अभिषिक्त होतोस, तुझा मुख मधुर असतो. वयोमानाने वृद्ध होत असूनही, अग्नी, देवतांना वहन करण्यासाठी तू जळतोस; मानव तुला पुकारतात. मानव तुला, अमर अग्नीला, तुपाने पूजतात; तू अटळ, गृहस्वामी आहेस. अग्नी, आपल्या अपराजित ज्वाळांनी राक्षसांचा नाश कर; सत्याचा रक्षक म्हणून प्रकाशमान हो. आपल्या तेजस्वी मुखाने, अग्नी, मायाव्यांना दूर कर; विशाल निवासस्थानी तेजाने उजळ. स्तुतिपाठांनी, यज्ञासाठी सर्वात योग्य असलेल्या तुला, अग्नी, प्रज्वलित केले आहे. माझ्या मनात असा विचार येतो—'मला गाय, घोडा मिळावा'; कदाचित मी सोमपान करू शकेन. अशा प्रकारे, या ऋचांमधून अग्नी, इंद्र, सोम, दान, यज्ञ, मैत्री आणि जीवनमूल्यांचे गूढ आणि तेजस्वी दर्शन होते.