या ऋग्वेदाच्या पवित्र मंत्रांतून एक दिव्य कथा उलगडते, जी दानशूरतेच्या, सत्याच्या, देवांच्या आणि ऋषींच्या अद्भुत कार्यांची आहे. दान करणारे कधीही नष्ट होत नाहीत, त्यांचे कधीही अपकार होत नाही किंवा त्यांना शोक भासत नाही. दानशूरांना सर्व जग, सगळे तेज, मिळते. प्रारंभापासूनच दानशूरांनी सुगंधित गर्भ मिळवला, सुंदर अलंकारिक वधू मिळवल्या, अंतःकरणातील मधुर पेय मिळवले आणि अनाहूत येणाऱ्या पाहुण्यांनाही त्यांनी जिंकले. दानशूरांसाठी वेगवान घोडे सजवले जातात, कुमारिका स्वतःला अलंकृत करतात. दानशूरांचे घर कमळाच्या तलावासारखे शोभिवंत, दिव्य निवासासारखे असते. बोज नावाच्या दानशूराचे घोडे त्याला रथात बसवून नेतात; त्याचा तेजस्वी रथ दानामुळे पुढे सरकतो. देव त्याचे युद्धात रक्षण करतात आणि तो शत्रूंवर विजय मिळवतो. यानंतर एक अद्भुत संवाद उलगडतो. सरमा नावाची दिव्य दूत दूरदेशी गेली, वाट सोडून रसा या जलप्रवाह पार केली. पाणी आणि अंधार ओलांडून ती पाण्यांच्या पलीकडे गेली. पणी नावाच्या असुरांनी तिला विचारले—"तू येथे का आलीस? तुझा हेतू काय? तू हे जल कसे ओलांडलेस?" सरमा म्हणाली, "मी इंद्राची दूत आहे. पणींनी लपवलेला महान खजिना शोधण्यासाठी मी आली आहे. भीतीमुळे मी हे जल ओलांडले." पणींनी तिला विचारले, "इंद्र कसा आहे? त्याचे रूप कसे आहे? तू त्याचा संदेस घेऊन आली आहेस. आपण मैत्री करूया, मग तो आमच्यासाठी गोपालक होईल." सरमा उत्तर देते, "मी त्याला प्रत्यक्ष ओळखत नाही, पण तो भयंकर आहे. खोल वाहणाऱ्या नद्या त्याला लपवू शकत नाहीत. पणींनो, इंद्राच्या प्रहाराने तुम्ही पराभूत व्हाल." पणी म्हणतात, "या गायी आकाशाच्या टोकाशी फिरतात. त्या कोण सोडवणार? आमची शस्त्रे तीक्ष्ण आहेत." सरमा उत्तर देते, "तुमची वाणी अयोग्य आहे. तुमची देह दुर्बल होवोत, तुमचा मार्ग अडथळ्यांचा होवो. बृहस्पती आम्हा दोघांचे रक्षण करो." मग पणी खजिन्याचे स्थान दाखवतात—"हा खजिना दगडाखाली आहे, गायी, घोडे, धनसंपत्तीने भरलेला. पणी त्याचे रक्षण करतात. तू त्यांच्या पावलांवर येऊन पोहोचली आहेस." तेथे सोमपान करून पुष्ट झालेले आयस्य, अंगिरस, नवग्व ऋषी आले. त्यांनी गोधन वाटले आणि पणींना स्पष्ट सांगितले. पणी सरमाला म्हणतो, "तू येथे आलीस, मी तुला बहीण करावे असे वाटले, परत जाऊ नकोस, गायी वाटू नको." सरमा म्हणते, "माझे नातेबंध मी ओळखत नाही, इंद्र आणि अंगिरस जाणतात. पणींनी गायी लपवल्या, पण इंद्राने योग्य मार्ग शोधला." पणी दूर लपले, पण सत्याच्या मार्गाने गायी बाहेर आल्या. बृहस्पती, सोम, दगड आणि ऋषींनी त्या लपवलेल्या पणींना शोधले. यापुढे, मूळ पाप करणाऱ्यांनी—सलिल, मातरिश्वान आणि विहिरी खणणारे—पहिल्यांदा संवाद केला. जलवाहक, तेजस्वी, बलशाली, आनंददायक—ही दिव्य जलं सत्यातून उत्पन्न झाली. सोमराजाने प्रथम ब्राह्मणपत्नी परत आणली, जरी ती दूर नेली गेली होती. वरुण, मित्र यांच्यानंतर अग्नीने तिला हात धरून परत आणले. ब्राह्मणपत्नीसाठी हातावरच वचन द्यावे, असे ठरवले. ती दूताला दिली जाऊ नये, यामुळे क्षत्रियांचे राज्य सुरक्षित राहते. प्राचीन देव आणि सप्तर्षींनी तिच्याबद्दल चर्चा केली. ती ब्राह्मणपत्नी दिव्य आणि कठीण स्थान धारण करते. विद्यार्थी वैर टाळतो, देवांचा भाग होतो. त्याने बृहस्पतीने ती पत्नी शोधली, जशी देव यज्ञकुंड शोधतात. देवांनी आणि माणसांनी ब्राह्मणपत्नी परत आणली. सत्यधर्मी राजांनी तिला परत दिले. तिला निर्दोष करून, देवांसह पृथ्वीचे अन्न त्यांनी गायन करत उपभोगले. पुढे, अग्नि—ज्याला जातवेद म्हणतात—मानवाच्या घरी प्रज्वलित होतो आणि देवांसाठी यज्ञ करतो. मित्र, वरुण यांना तो आमंत्रित करतो. तनूनपात, जो मधुर वाणीने सत्याचा मार्ग चालतो, त्याला यज्ञ यशस्वी करावा असे सांगितले जाते. अग्नी, वसुंसह, देवांचा पुरोहित म्हणून यज्ञात येतो. पूर्व दिशेला कुशाचा आसन अंथरावे, देवांसाठी प्रशस्त जागा तयार करावी. सुवर्णासारखी आसने, वधूंप्रमाणे सजवलेली, देवांसाठी मोकळी असावीत. दिव्य द्वारं, सर्वांना सामावून घेणारी, सहज उघडी असावीत. यज्ञ जागवणारा अग्नी जवळ यावा; उषा आणि रात्र एकत्र आसनावर बसाव्यात; दिव्य कुमारिका तेजस्वी अलंकारांनी शोभावल्या असाव्यात. दिव्य ऋत्विज, वाणीने यज्ञ मोजतात, कवींना प्रेरणा देतात आणि प्राचीन प्रकाश पूर्व दिशेस दाखवतात. भारती, इळा आणि सरस्वती—या तीन देव्या—यज्ञात येऊन, धर्मावर लक्ष ठेवून, सुखदायक आसनावर बसाव्यात. या जगाला सुंदर रूप देणाऱ्या त्वष्टृ देवतेला यज्ञ अर्पण करावा. देवतांना योग्य क्रमाने अर्पण पाठवावे, वनराजाला, अग्नीला मध-तुपाने हविर्दान द्यावे. अग्नी, एकाच वेळी जन्म घेऊन, यज्ञाची मापे आखतो आणि देवांचा नेता बनतो. सत्य वाणीने, 'स्वाहा' उच्चारात, देवांना हविर्दान मिळो. मग, विचारशील लोक आपले विचार एकत्र करतात, सत्यकर्मांनी इंद्राला प्रसन्न करतात. सत्याची प्रेरणा तेजाने प्रकट होते; घराचा वृषभ, गायींसह येतो, गर्जनेने जागा व्यापतो. इंद्र आपल्या कीर्तीने सर्व जाणतो; तो विजयी, सूर्याचा मार्ग दाखवणारा, गोपालक, प्राचीन, अजिंक्य आहे. इंद्र अंगिरसांच्या स्तुतीने महानत्वाने समुद्राचे नियम स्थापतो, अनेक प्रदेश विस्तारतो, सत्याचा आधार उचलतो. तो आकाश आणि पृथ्वीचे मापन जाणतो, सुष्णाचा नाश करतो, सूर्याने आकाश विस्तारतो, आपल्या स्तंभाने आधार देतो. इंद्रने वज्राने वृत्राचा वध केला, दुष्ट जादू मोडली. त्याच्या सामर्थ्याने तो बलवान झाला. यदूंचे ध्वज उषा आणि सूर्याच्या प्रकाशात उजळतात; आकाशात तारा दिसते, पण ती कुठून आली, कुठे गेली, हे कुणालाही ठाऊक नाही. अशा प्रकारे या मंत्रांतून दान, सत्य, देवांची कृपा, ऋषींची कृती, आणि यज्ञाची दिव्यता यांचे सुंदर दर्शन घडते.