एका काळी, ऋषींनी देवतांना उद्देशून स्तुतिपाठ केला. त्यांनी देवांची महती सांगताना म्हटले, “तुमची महानता अथांग गाभ्यातील स्थैर्यासारखी आहे, पावलातील दृढतेसारखी, संकटे ओलांडणाऱ्यांसारखी. ऐकणाऱ्याला जशी कानाची आवश्यकता, तशीच आम्हाला तुमची आठवण. आम्हाला सुंदर भाग मिळावा, अशी कृपा करा.” ते पुढे म्हणाले, “तुम्ही मधाच्या घटासारखे परिपूर्ण आहात, खोल दरीतील गायीप्रमाणे समृद्ध आहात, कष्टाच्या घामाने ओलावलेले सीमेसारखे आणि सुपीक भूमीमधून मिळणाऱ्या पोषणासारखे एकरूप आहात.” त्यांनी प्रार्थना केली, “आम्ही तुमच्या स्तुतीने समृद्ध होऊ, आम्हाला बक्षीस मिळो. हे रथारूढ देवते, आमच्या स्तोत्राने आमच्याकडे या. आमची कीर्ती मधासारखी गोड होवो आणि अश्विनीकडून आम्हाला इच्छित फळ मिळो.” मग ऋषींनी दानाचे महत्त्व गायलं. “या दात्यांची कृपा महान आणि प्रकट झाली आहे; त्यांनी सर्व जीवांना अंधकारातून मुक्त केलं. पूर्वजांनी दिलेलं तेज आलं आणि दानाचा विशाल मार्ग उघडला. दान करणारे आकाशात उंच उभे आहेत—घोडे, सोनं देणारे अमरत्व मिळवतात, वस्त्र देणाऱ्यांचे आयुष्य वाढतं.” “दान करणे हे देवतांसाठी योग्य असं दिव्य कृत्य आहे. जे पात्र आहेत त्यांना दान थांबवू नये. जे भक्तिभावाने दान देतात, ते अनेकांना कल्याण देतात. सभेत दान करणारा प्रथम ओळखला जातो; तोच पुरुषांचा स्वामी आहे.” “तोच ऋषी, तोच पुरोहित, तोच यज्ञगायक, तोच स्तोत्रपठक—जो प्रथम दानाने संतुष्ट होतो, तो तेजस्वी रूप जाणतो. दानाने घोडा, गाय, चंद्र, सोनं मिळतं. जे स्वतःसाठी अन्न शोधतात, त्यांच्यासाठी दानच संरक्षण बनतं.” “दान करणारे कधीही नष्ट होत नाहीत, त्यांना हानी पोहोचत नाही, शोक येत नाही. सर्व जग, सर्व तेजस्वी गोष्टी दात्यांना मिळतात. दान करणाऱ्यांना सुरुवातीला सुगंधित गर्भ, सुंदर वधू, आतला मधुर पेय, अनाहूत पाहुणे मिळतात. त्यांच्या घरात वेगवान घोडे सजवतात, कन्या स्वतःला अलंकृत करतात. त्यांचे निवास कमळाच्या तलावासारखे सुंदर असतात.” “भोजाच्या घोड्यांनी त्याला वाहून नेलं, त्याचा रथ दानामुळे तेजस्वी चालतो. देव भोजाचे युद्धात रक्षण करतात आणि सभेत तो शत्रूंवर विजय मिळवतो.” यानंतर ऋग्वेदातील एक कथा सांगितली जाते—सरमा आणि पणी यांची. पणींनी विचारलं, “हे सरमे, तू दूर कशासाठी गेलीस? मार्ग सोडून अज्ञात ठिकाणी का भटकलीस? तुझा हेतू काय, आणि तू रसा नद्यांचा प्रवाह कसा ओलांडलास?” सरमा म्हणाली, “मी इंद्राची दूत म्हणून आली आहे. पणींनी लपवलेला महान खजिना मिळवण्याची माझी इच्छा आहे. भीतीमुळे मी रसा नदी ओलांडली.” पणींनी विचारलं, “इंद्र कसा आहे? त्याच्यासाठी तू दूत म्हणून आलीस. आपण मैत्री करूया, मग तो आमच्यासाठी गोधनाचा स्वामी होईल.” सरमा म्हणाली, “मला तो भीतीदायक इंद्र माहित नाही, पण तो कुठेही लपलेला नाही. इंद्राच्या प्रहाराने तुम्ही पराभूत व्हाल.” पणी म्हणाले, “या गायी आकाशाच्या टोकांना फिरतात. त्या कोण सोडवेल? आमची शस्त्रे तीक्ष्ण आहेत.” सरमा म्हणाली, “पणी, तुमचे शब्द अयोग्य आहेत. तुमची काया दुर्बल होवो, मार्ग अडथळ्यांनी भरलेला असो. बृहस्पती आम्हा दोघांचे रक्षण करो.” पणींनी सांगितले, “हा खजिना शिळेच्या पायथ्याशी आहे—गायी, घोडे, संपत्तीने भरलेला. पणी सतर्कतेने त्याचे रक्षण करतात, आणि तू त्यांच्या पावलांचा मागोवा घेतलास.” सरमा म्हणाली, “सोमपानाने पोसलेले आयस्य, अंगिरस, नवग्व ऋषी येथे आले आणि या गोधनाचे विभाजन केले. हेच त्यांचे शब्द होते.” पणी म्हणाले, “सरमे, तू दैवी प्रेरणेने आलीस. मी तुला बहीण करेन, परत जाऊ नकोस, गायी वाटू नकोस.” सरमा म्हणाली, “माझे बंधुत्व नाही; इंद्र आणि अंगिरसांना सर्व माहीत आहे. पणींनी गायी लपवल्या, पण इंद्राने योग्य मार्ग शोधला.” पणी दूर लपले, स्वतःला श्रेष्ठ समजले. गायी सत्याच्या मार्गाने बाहेर पडल्या. बृहस्पती, सोम, शिळा आणि प्रेरित ऋषींनी त्या लपलेल्या गायी शोधल्या. यानंतर एक प्राचीन घटना सांगितली जाते. सर्वप्रथम ज्यांनी अपराध केला—सलिला, मातरिश्वान आणि विहिरी खोदणारे—त्यांनीच प्रथम बोलले. जलवाहक, तेजस्वी, आनंददायक, हे दिव्य जल सत्याने जन्मले. राजा सोमाने प्रथम ब्राह्मणपत्नी परत दिली, जरी ती हरण झाली होती. वरुण, मित्राने त्याचे अनुसरण केले आणि अग्नीने तिला हात धरून परत आणले. “फक्त हातानेच प्रतिज्ञा घ्यावी, ब्राह्मणपत्नी दूताला द्यायची नाही,” असं त्यांनी ठरवलं, त्यामुळे क्षत्रियांचे राज्य सुरक्षित राहिले. प्राचीन देव आणि सप्तर्षी तिच्याबद्दल बोलले. ब्राह्मणपत्नी, जवळ आणली, ती अत्यंत कठीण स्थान धारण करते. वेदाध्यायी द्वेष टाळून चालतो, तो देवांचा भाग होतो. त्यानेच बृहस्पतीला ती पत्नी परत मिळवून दिली. देवांनी आणि माणसांनी तिला परत दिलं; सत्यावर उभे राहून राजांनी ब्राह्मणपत्नी परत केली. तिला निर्दोष करून, देवांसह पृथ्वीच्या पोषणाचा आनंद घेत स्तोत्र गातात. नंतर, ऋषींनी अग्नीला आमंत्रित केलं—“हे जातवेद, आज मानवाच्या घरी प्रज्वलित हो, देवांसाठी यज्ञ कर. तू दूत, ऋषी आणि ज्ञानी आहेस; मित्र, वरुण यांना येथे आण.” “तन्मूनपात, सत्य मार्गावर चालणारा, मधुरतेने अभिषिक्त, आमच्या विचारांना समजून घे, यज्ञ स्वीकार आणि देवांमध्ये आमचा यज्ञ यशस्वी कर.” “अग्नी, तू स्तुत्य आणि पूज्य आहेस. वसूंना घेऊन ये. तू देवांचा महान पुरोहित, म्हणूनच आह्वान केल्यावर सर्वात वंदनीय होतोस.” “पवित्र कुश पूर्वेकडे अंथरावेत, वास्तूच्या अग्रभागी, दिवसाच्या प्रारंभाला. देवांसाठी, अदितीसाठी, प्रशस्त आणि सुखद आसन तयार होवो.” “तेजस्वी, विशाल आसने पतीसाठी सजलेल्या स्त्रियांसारखी अंथरावीत. दैवी, महान द्वारं सर्वांना खुली असो.” “यज्ञ जागवणारा जवळ येवो; उषा आणि रात्र एकत्र बसोत; दैवी, तेजस्विनी कन्या आपली शोभा घेऊन बसोत.” “दैवी पुरोहित, प्रथम आणि वाक्पटू, यज्ञ मोजतात, कवींना प्रेरणा देतात आणि पूर्वेकडील प्राचीन तेज दाखवतात.” “भारती, इळा, आणि सरस्वती—या तीन देव्या—आमच्या यज्ञात येवोत, मानवांमध्ये जागरूक असोत, या पवित्र आसनावर बसोत आणि आनंद व खरी दृष्टी देत राहोत.” अशा प्रकारे ऋषींनी देवांचे स्मरण, दानाचे महत्त्व, सत्याचा विजय, आणि यज्ञाच्या दिव्य परंपरेचे गोड, तेजस्वी वर्णन केले.