ഏതാവാനസ്യ മഹിമാതോ ജ്യായാഁശ്ച പൂരുഷഃ । പാദോഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി ത്രിപാദസ്യാമൃതം ദിവി
അവന്റെ മഹത്വം ഇത്രയൊക്കെയാണ്, എന്നാൽ പുരുഷൻ ഇതിലും വലിയവൻ. സകല ജീവികളും അവന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രം; മൂന്നു ഭാഗം അമൃതസ്വരൂപമായി സ്വർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ത്രിപാദൂര്ധ്വ ഉദൈത്പുരുഷഃ പാദോഽസ്യേഹാഭവത്പുനഃ । തതോ വിഷ്വങ്വ്യക്രാമത്സാശനാനശനേ അഭി
പുരുഷന്റെ മൂന്നു ഭാഗം മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നു; ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും ഇവിടെ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അവൻ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും, ഭക്ഷിക്കുന്നതിലും ഭക്ഷിക്കാത്തതിലും, വ്യാപിച്ചു.
തസ്മാദ്വിരാളജായത വിരാജോ അധി പൂരുഷഃ । സ ജാതോ അത്യരിച്യത പശ്ചാദ്ഭൂമിമഥോ പുരഃ
അവനിൽ നിന്ന് വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാടിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ. ജനിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ഭൂമിയുടെ പിന്നിലും മുന്നിലുമായി വ്യാപിച്ചു.
യത്പുരുഷേണ ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമതന്വത । വസന്തോ അസ്യാസീദാജ്യം ഗ്രീഷ്മ ഇധ്മഃ ശരദ്ധവിഃ
ദേവന്മാർ പുരുഷനെ ഹോമം ആക്കി യജ്ഞം നടത്തി. വസന്തം അവന്റെ നെയ്യായി, ഗ്രീഷ്മം ഇന്ധനമായി, ശരത് ഹോമദാനമായി.
തം യജ്ഞം ബര്ഹിഷി പ്രൌക്ഷന്പുരുഷം ജാതമഗ്രതഃ । തേന ദേവാ അയജന്ത സാധ്യാ ഋഷയശ്ച യേ
ആ യജ്ഞം, ആദിയിൽ ജനിച്ച പുരുഷനെ, ദർഭയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. അതിനാൽ ദേവന്മാരും സാദ്ധ്യന്മാരും പുരാതന ഋഷിമാരും യജ്ഞം നടത്തി.
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുതഃ സമ്ഭൃതം പൃഷദാജ്യമ് । പശൂന് താഁശ്ചക്രേ വായവ്യാനാരണ്യാന്ഗ്രാമ്യാശ്ച യേ
ആ സമ്പൂർണ്ണ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് നെയ്യും തൈരും ചേർന്ന ഹോമദ്രവ്യം സമ്പാദിച്ചു. അവൻ വായുവിൽ ജീവിക്കുന്നവരും, കാട്ടുമൃഗങ്ങളും, ഗ്രാമത്തിലെ മൃഗങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുത ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ । ഛന്ദാംസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാദ്യജുസ്തസ്മാദജായത
ആ സമ്പൂർണ്ണ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഋക്, സാമ ഗീതങ്ങൾ ജനിച്ചു. ഛന്ദസ്സുകളും അതിൽ നിന്ന് ഉണ്ടായി; യജുസ് അതിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
തസ്മാദശ്വാ അജായന്ത യേ കേ ചോഭയാദതഃ । ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത്തസ്മാജ്ജാതാ അജാവയഃ
അതിനാൽ കുതിരകളും ഇരട്ടപ്പല്ലുള്ള എല്ലാ മൃഗങ്ങളും ജനിച്ചു. പശുക്കൾ അതിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ആടുകളും ചെമ്മരികളും ഉണ്ടായി.
യത്പുരുഷം വ്യദധുഃ കതിധാ വ്യകല്പയന് । മുഖം കിമസ്യ കൌ ബാഹൂ കാ ഊരൂ പാദാ ഉച്യേതേ
പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, എത്ര ഭാഗങ്ങളാക്കി അവനെ ക്രമീകരിച്ചു? അവന്റെ വായെന്ത്, കൈകൾ ആരാണ്, തുണ്ടുകൾ ഏതൊക്കെയാണ്, കാലുകൾ ആരാണ് എന്നു പറയുന്നു?
ബ്രാഹ്മണോഽസ്യ മുഖമാസീദ്ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ । ഊരൂ തദസ്യ യദ്വൈശ്യഃ പദ്ഭ്യാം ശൂദ്രോ അജായത
അവന്റെ വായിൽ നിന്നു ബ്രാഹ്മണൻ ജനിച്ചു, കൈകളിൽ നിന്നു രാജവംശക്കാരൻ ഉണ്ടായി. അവന്റെ തൊണ്ടയിൽ നിന്നു വൈശ്യൻ, കാലുകളിൽ നിന്നു ശൂദ്രൻ പിറന്നു.
ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതശ്ചക്ഷോഃ സൂര്യോ അജായത । മുഖാദിന്ദ്രശ്ചാഗ്നിശ്ച പ്രാണാദ്വായുരജായത
അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു, കണ്ണിൽ നിന്നു സൂര്യൻ ഉദിച്ചുവന്നു. വായിൽ നിന്നു ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വായുവും ജനിച്ചു.
നാഭ്യാ ആസീദന്തരിക്ഷം ശീര്ഷ്ണോ ദ്യൌഃ സമവര്തത । പദ്ഭ്യാം ഭൂമിര്ദിശഃ ശ്രോത്രാത്തഥാ ലോകാഁ അകല്പയന്
അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നു അന്തരീക്ഷം ഉണ്ടായി, തലയിൽ നിന്നു ആകാശം രൂപം കൊണ്ടു. കാലുകളിൽ നിന്നു ഭൂമി, ചെവികളിൽ നിന്നു ദിശകൾ—ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.
സപ്താസ്യാസന്പരിധയസ്ത്രിഃ സപ്ത സമിധഃ കൃതാഃ । ദേവാ യദ്യജ്ഞം തന്വാനാ അബധ്നന്പുരുഷം പശുമ്
ഏഴു ചുറ്റുമുള്ള മരക്കൊല്ലുകളും, മൂന്നു ഏഴു സമിദുകളും ഒരുക്കപ്പെട്ടു. ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ പുരുഷനെ യജ്ഞപശുവായി ബന്ധിച്ചു.
യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാസ്താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യാസന് । തേ ഹ നാകം മഹിമാനഃ സചന്ത യത്ര പൂര്വേ സാധ്യാഃ സന്തി ദേവാഃ
ദേവന്മാർ യജ്ഞത്തോടെ യജ്ഞം നടത്തി; അതായിരുന്നു ആദി ധർമ്മങ്ങൾ. അവർ ആകാശത്തിലെ മഹത്വം നേടി, അവിടെയാണ് പുരാതന സാദ്ധ്യദേവന്മാർ വസിക്കുന്നത്.
സം ജാഗൃവദ്ഭിര്ജരമാണ ഇധ്യതേ ദമേ ദമൂനാ ഇഷയന്നിളസ്പദേ । വിശ്വസ്യ ഹോതാ ഹവിഷോ വരേണ്യോ വിഭുര്വിഭാവാ സുഷഖാ സഖീയതേ
വീട്ടിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നവരാൽ അഗ്നി ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രായം ചെന്നാലും കുടുംബത്തെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നു, തന്റെ വാസസ്ഥലത്ത്. അവൻ സർവ്വഹോതാവും ഹവിക്ക് യോഗ്യനുമായവൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, പ്രകാശമുള്ളവൻ, നല്ല സുഹൃത്ത്, എല്ലാവരും അവനെ സ്നേഹിക്കുന്നു.
സ ദര്ശതശ്രീരതിഥിര്ഗൃഹേഗൃഹേ വനേവനേ ശിശ്രിയേ തക്വവീരിവ । ജനംജനം ജന്യോ നാതി മന്യതേ വിശ ആ ക്ഷേതി വിശ്യോ വിശംവിശമ്
പ്രത്യക്ഷമായ ഭംഗിയോടെ അഗ്നി ഓരോ വീട്ടിലും അതിഥിയായി വസിക്കുന്നു, ഓരോ കാടിലും ഒരു കുസൃതിക്കാരനെപ്പോലെ. അവൻ ആരെയും അവഗണിക്കാറില്ല, ഓരോ ജനതയിലും അവൻ താമസിക്കുന്നു, ഗോത്രത്തിൽ നിന്ന് ഗോത്രത്തിലേക്ക്.
സുദക്ഷോ ദക്ഷൈഃ ക്രതുനാസി സുക്രതുരഗ്നേ കവിഃ കാവ്യേനാസി വിശ്വവിത് । വസുര്വസൂനാം ക്ഷയസി ത്വമേക ഇദ്ദ്യാവാ ച യാനി പൃഥിവീ ച പുഷ്യതഃ
അഗ്നേ, നീ കഴിവിൽ പ്രാവീണ്യവാനാണ്, ബുദ്ധിയിൽ ജ്ഞാനിയുമാണ്, കവി, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ. നീ ഏകദേശം സമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാണ്, ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു.
പ്രജാനന്നഗ്നേ തവ യോനിമൃത്വിയമിളായാസ്പദേ ഘൃതവന്തമാസദഃ । ആ തേ ചികിത്ര ഉഷസാമിവേതയോഽരേപസഃ സൂര്യസ്യേവ രശ്മയഃ
അഗ്നേ, നിന്റെ ഉത്ഭവം അറിയുന്നവർ യജ്ഞത്തിന്റെ ആസനത്തിൽ, നെയ്യാൽ സമൃദ്ധമായ ഹവിസ്ഥലത്ത് ഇരിക്കുന്നു. നിന്റെ പക്കൽ, പ്രകാശമുള്ളവർ ഉഷസ്സുകളെപ്പോലെ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളുപോലെ ശുദ്ധരായി എത്തുന്നു.
തവ ശ്രിയോ വര്ഷ്യസ്യേവ വിദ്യുതശ്ചിത്രാശ്ചികിത്ര ഉഷസാം ന കേതവഃ । യദോഷധീരഭിസൃഷ്ടോ വനാനി ച പരി സ്വയം ചിനുഷേ അന്നമാസ്യേ
അഗ്നേ, നിന്റെ മഹത്വം മഴയുടെ തുള്ളികളെപ്പോലും, നിന്റെ ജ്വാലകൾ ഉഷസ്സിന്റെ അടയാളങ്ങളെപ്പോലും പ്രകാശിക്കുന്നു. നീ ഔഷധികളിലേക്കും കാടുകളിലേക്കും എത്തുമ്പോൾ, ഭക്ഷണം നീയേ തന്നെ ശേഖരിക്കുന്നു.
തമോഷധീര്ദധിരേ ഗര്ഭമൃത്വിയം തമാപോ അഗ്നിം ജനയന്ത മാതരഃ । തമിത്സമാനം വനിനശ്ച വീരുധോഽന്തര്വതീശ്ച സുവതേ ച വിശ്വഹാ
ഔഷധികൾ യജ്ഞത്തിന്റെ ഗർഭം ധരിച്ചു, ജലങ്ങൾ അഗ്നിയെ പുത്രനായി ജനിപ്പിച്ചു. അതേ അഗ്നിയെ മരങ്ങളും ഔഷധികളും ഗർഭിണികളായി എല്ലായിടത്തും പ്രസവിക്കുന്നു.
വാതോപധൂത ഇഷിതോ വശാഁ അനു തൃഷു യദന്നാ വേവിഷദ്വിതിഷ്ഠസേ । ആ തേ യതന്തേ രഥ്യോ യഥാ പൃഥക്ഛര്ധാംസ്യഗ്നേ അജരാണി ധക്ഷതഃ
കാറ്റ് തട്ടിയെടുക്കുമ്പോഴും, ആഗ്രഹം ഉണർത്തുമ്പോഴും, അഗ്നേ, നീ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള അന്നങ്ങളിൽ സജീവനായി നിലകൊള്ളുന്നു. രഥസാരഥികൾ സമ്മാനത്തിനായി ശ്രമിക്കുന്നു, നിന്റെ ജ്വാലകൾ പ്രായം കൂടാതെ വേർതിരിഞ്ഞ് കത്തുന്നു.
മേധാകാരം വിദഥസ്യ പ്രസാധനമഗ്നിം ഹോതാരം പരിഭൂതമം മതിമ് । തമിദര്ഭേ ഹവിഷ്യാ സമാനമിത്തമിന്മഹേ വൃണതേ നാന്യം ത്വത്
അഗ്നി ജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും സഭയുടെ അലങ്കാരവും ഹോതാവും ചിന്തയെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്. അവനേ, ഒരേ അഗ്നിയെ, മഹത്വത്തിനായി ഹവിയോടെ തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു, നിന്നെക്കാൾ വേറെ ആരുമില്ല.
ത്വാമിദത്ര വൃണതേ ത്വായവോ ഹോതാരമഗ്നേ വിദഥേഷു വേധസഃ । യദ്ദേവയന്തോ ദധതി പ്രയാംസി തേ ഹവിഷ്മന്തോ മനവോ വൃക്തബര്ഹിഷഃ
ഇവിടെയെല്ലാം, അഗ്നേ, ഹോതാവായി ജ്ഞാനികൾ നിന്നെ തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കായി ഹവിയുമായി, മനുവിന്റെ സന്തതികൾ പവിത്രമായ ദർഭയിലിരുത്തുമ്പോൾ, അവർക്കായി നീ സേവനം ചെയ്യുന്നു.
തവാഗ്നേ ഹോത്രം തവ പോത്രമൃത്വിയം തവ നേഷ്ട്രം ത്വമഗ്നിദൃതായതഃ । തവ പ്രശാസ്ത്രം ത്വമധ്വരീയസി ബ്രഹ്മാ ചാസി ഗൃഹപതിശ്ച നോ ദമേ
അഗ്നേ, നിന്റെ ഹോത്രം, നിന്റെ സഹായം, യജ്ഞത്തിലെ നിന്റെ സ്ഥാനങ്ങൾ, നീ തന്നെയാണ് ക്ഷണിക്കുന്നവനും അഗ്നി തെളിയിക്കുന്നവനും. നിന്റെ മേൽനോട്ടം, നീ യജ്ഞപതിയും ബ്രാഹ്മണനും നമ്മുടെ വീട്ടിലെ ഗൃഹപതിയും ആകുന്നു.
യസ്തുഭ്യമഗ്നേ അമൃതായ മര്ത്യഃ സമിധാ ദാശദുത വാ ഹവിഷ്കൃതി । തസ്യ ഹോതാ ഭവസി യാസി ദൂത്യമുപ ബ്രൂഷേ യജസ്യധ്വരീയസി
അഗ്നേ, ആരെങ്കിലും അമൃതസ്വരൂപനായ നിന്നെക്കായി ഇന്ധനമോ ഹവിയോ അർപ്പിച്ചാൽ, നീ അവന്റെ ഹോതാവായി, ദൂതനായി, യജ്ഞത്തിൽ അവന്റെ വേണ്ടി സംസാരിക്കുന്നു.
ഇമാ അസ്മൈ മതയോ വാചോ അസ്മദാഁ ഋചോ ഗിരഃ സുഷ്ടുതയഃ സമഗ്മത । വസൂയവോ വസവേ ജാതവേദസേ വൃദ്ധാസു ചിദ്വര്ധനോ യാസു ചാകനത്
ഇവിടെ നമ്മുടെ ചിന്തകളും വാക്കുകളും ഈ ഋചകളും സ്തുതികളും അഗ്നിക്കായി ഒന്നിച്ചു ചേർന്നിരിക്കുന്നു. സമ്പത്ത് തേടി, സർവ്വജ്ഞനായ അഗ്നിയെ, വളർന്നവരെയും വളർത്തുന്നവനെയും, അവൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ഇമാം പ്രത്നായ സുഷ്ടുതിം നവീയസീം വോചേയമസ്മാ ഉശതേ ശൃണോതു നഃ । ഭൂയാ അന്തരാ ഹൃദ്യസ്യ നിസ്പൃശേ ജായേവ പത്യ ഉശതീ സുവാസാഃ
ഈ പുരാതനവും പുതുമയുള്ളതുമായ ഉത്തമസ്തുതിയെ നാം അവനു വേണ്ടി പറയും; അവൻ ഞങ്ങളെ കേൾക്കട്ടെ, സദാ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ, ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടിൽ അലങ്കരിച്ച ഭാര്യയെപ്പോലെ, അവൻ വസിക്കട്ടെ.
യസ്മിന്നശ്വാസ ഋഷഭാസ ഉക്ഷണോ വശാ മേഷാ അവസൃഷ്ടാസ ആഹുതാഃ । കീലാലപേ സോമപൃഷ്ഠായ വേധസേ ഹൃദാ മതിം ജനയേ ചാരുമഗ്നയേ
കുതിരകളും കാളകളും കന്നുകാലികളും ആടുകളും വിട്ടയച്ചു ഹോമം ചെയ്തവയാകുമ്പോൾ, സോമം ആസ്വദിക്കുന്ന ജ്ഞാനിയാവുന്ന അഗ്നിക്കായി എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്നൊരു മനോഹരമായ ചിന്ത ഞാൻ ഉണർത്തുന്നു.
അഹാവ്യഗ്നേ ഹവിരാസ്യേ തേ സ്രുചീവ ഘൃതം ചമ്വീവ സോമഃ । വാജസനിം രയിമസ്മേ സുവീരം പ്രശസ്തം ധേഹി യശസം ബൃഹന്തമ്
അഗ്നേ, ഈ ഹോമം നിനക്കാണ്; നെയ്യ് കരണ്ടിയുപോലെയും സോമം പാത്രംപോലെയും ആകട്ടെ. ശക്തിയും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ, പ്രശസ്തിയും മഹത്വവും ഉള്ള സമ്പത്ത് ഞങ്ങൾക്ക് നൽകണമേ.
യജ്ഞസ്യ വോ രഥ്യം വിശ്പതിം വിശാം ഹോതാരമക്തോരതിഥിം വിഭാവസുമ് । ശോചഞ്ഛുഷ്കാസു ഹരിണീഷു ജര്ഭുരദ്വൃഷാ കേതുര്യജതോ ദ്യാമശായത
യജ്ഞത്തിന്റെ അധിപനായവനും രഥസാരഥിയുമായവനും ജനങ്ങളുടെ തലവനായവനും ഹോതാവുമായവനും അഗ്നിയേ, വരവേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അതിഥിയായവനും ഉജ്ജ്വലമായവനും, ഉണങ്ങിയ മരങ്ങളിൽ കത്തുന്ന ശക്തനായവനും, യജ്ഞത്തിന്റെ ചിഹ്നമായവനും ആകാശം വ്യാപിക്കുന്നവനും നിന്നെ ഞങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നു.