കാലങ്ങളിലുടനീളം, രക്ഷയുടെ ആഗ്രഹത്തിൽ, പിതാക്കന്മാർ ഓരോ യുഗത്തിലും അക്ഷയവും സ്വർണ്ണവർണ്ണവും സ്വർണ്ണസഞ്ചാരവും ഉള്ള ആ ദൈവികശക്തികളെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ആക്കി ആഹ്വാനിച്ചു. അവരുടെ ആ ഗർജ്ജനത്തിൽ ആകാശവും ഭൂമിയും മുഴുവനും മുഴങ്ങാൻ തുടങ്ങി. അങ്ങനെ, ആ കല്ലുകൾ വിട്ടുവിടുന്ന സമയത്ത് കുതിരകൾ കയറിടുമ്പോൾ മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ അവയും മുഴങ്ങി. അവ ശുദ്ധമായ സോമരസം ഉത്സാഹത്തോടെ, ഒരിക്കലും ക്ഷീണിക്കാതെ, വിത്ത് വിതറുന്നതുപോലെ ഒഴുക്കി ചൊരിഞ്ഞു. യാഗത്തിലും സോമപാനത്തിലും, ആ കല്ലുകൾ അമ്മയെ കളിയാടുന്ന മക്കൾപോലെ ശബ്ദം ഉണർത്തി. ജ്ഞാനികൾ സോമം പിഴിഞ്ഞപ്പോൾ, കല്ലുകൾ അവരെ വിട്ടുവിടട്ടെ, തങ്ങളുടെ കർമ്മത്തിൽ ഉത്സാഹത്തോടെ മുന്നേറട്ടെ എന്ന് ആഹ്വാനം ചെയ്തു. അതിനുശേഷം, പുരൂരവസും ഉർവശിയും തമ്മിൽ വ്യാകുലമായ സംഭാഷണം തുടങ്ങി. “ഭാര്യേ, മനസ്സിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തുക. ഈ ഭയാനക സാഹചര്യത്തിലും നാം ഒരുമിച്ച് വാക്കുകൾ ചേര്ത്തു പറയാം. ഞങ്ങളുടെ ഈ മന്ത്രങ്ങൾ വൃഥയല്ല; അതിവരെ സന്തോഷം നൽകുന്നു,” എന്ന് പുരൂരവസ് പറഞ്ഞു. ഉർവശി മറുപടി നൽകി: “നിന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യും? ഞാൻ പ്രഭയുടെ ആദ്യപ്രകാശംപോലെ പോകുന്നു. പുരൂരവസ്, നീ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുക; എനിക്കെത്താൻ കഴിയില്ല, ഞാൻ കാറ്റുപോലെയാണ്.” ഉർവശി തന്റെ വേഗതയെ അമ്പുപോലെയും നൂറുകാളകളുടെ ഓട്ടംപോലെയും വിവരിച്ചു. ശക്തിയില്ലാത്ത പുരുഷന്റെ മനസ്സു വഷളാവുന്നു, ജലസ്രോതസ്സുകൾ വെള്ളം പിരിച്ചുവിടുന്നതുപോലെ. അവളെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ, ഉർവശി പറഞ്ഞു: “പ്രഭയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ, സമ്പത്തുമായി ഞാൻ അച്ഛന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോകുന്നു. ഞാൻ രാത്രിയിൽ വൈതസപാശത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു.” മൂന്ന് പ്രാവശ്യം വൈതസപാശം അവളെ ബന്ധിച്ചു; പുരൂരവസ് അതിനാൽ ആകുലനായി. അവൾ പറഞ്ഞുവന്നു: “ആ ബന്ധം ഹൃദയത്തിലെ ദർശനപോലെ, കെട്ടിയില്ലാത്തതും വേഗത്തിലുള്ളതുമാണ്. ആ പ്രകാശമുള്ളവ, ഗൗവുകളെപ്പോലെ, മഹത്വത്തിനായി മുന്നോട്ട് പോയി.” ഉർവശിയുടെ ജനനസമയത്ത് ദേവതകൾ ഒന്നിച്ചിരുന്നുവെന്നും, ജലങ്ങൾ പുകഴ്ചകൊണ്ട് വർദ്ധിച്ചുവെന്നും അവൾ പറഞ്ഞു. ദേവന്മാർ പുരൂരവസിനെ യുദ്ധത്തിനും ശത്രുനാശത്തിനും വലിയവനാക്കി. “മാനവരിൽ ഇച്ഛയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഞാൻ ഒരു മനുഷ്യയായി മനുഷ്യരോടൊപ്പം ജീവിച്ചു. എന്നാൽ, അവർ ലഹരിയിൽ ആസ്വദിച്ചില്ല; ആരും രഥത്തെയും കുതിരകളെയും സ്പർശിച്ചില്ല, അവരൊക്കെ അപ്രത്യക്ഷമായി,” അവൾ പറഞ്ഞു. അനാസക്തനായ മനുഷ്യൻ അമരസ്ത്രികളോടൊപ്പം ആചാരങ്ങളിൽ പങ്കുചേരാതെ ജീവിക്കുമ്പോൾ, ആ രൂപങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു; കളിയാടുന്ന കുതിരകളെപ്പോലും അലസമായ കാളകുട്ടികളെപ്പോലും. ഉർവശി പെട്ടെന്നൊരു മിന്നലായി വീണു, അവളുടെ പ്രിയമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ അകറ്റി. ജലങ്ങളിൽ ജനിച്ച മഹിള, ഉർവശി, പുരുഷന്റെ ആയുര് ദീർഘിപ്പിക്കണമെന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. “നീ കാവൽക്കാരന്റെ കർമ്മത്തിനായി ജനിച്ചവളാണ്, പുരൂരവസ് അതിനായി തന്റെ ശക്തി ഉപയോഗിച്ചു. ഞാൻ നിന്നെ ആഗ്രഹിച്ചു, എന്നാൽ നീ എന്നെ വിട്ടുപോയി; നീ കേട്ടില്ല—നിനക്ക് എന്താണ് ആസ്വദിച്ചത്?” എന്നായിരുന്നു പുരൂരവസിന്റെ ചോദ്യം. പുതുതായി ജനിച്ച മകൻ അച്ഛനെ അന്വേഷിക്കുന്നപ്പോൾ, സത്യം അറിഞ്ഞ് കണ്ണീരൊഴുക്കുന്നു. മനസ്സൊന്നായ ഭർത്താവിനെയും ഭാര്യയെയും ആരാണ് വേർപെടുത്തുക, അഗ്നി ബന്ധുക്കളിൽ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ? ഉർവശി പറഞ്ഞു: “ഞാൻ പറയുന്നു: അവൾ അമ്മാമ്മയെ നല്ലതിനായി കരയിപ്പിക്കും. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടയയ്ക്കുന്നു—മറ്റൊരിടത്തേക്ക് പോ, എന്നെ സ്പർശിക്കരുത്.” ദൈവം അന്നേ ദിവസം അകലെക്കു പോവട്ടെ, അവിടെ അവൻ നാശത്തിന്റെ മടിയിൽ കിടക്കട്ടെ, അത്യാഗ്രഹത്തോടെ ബലാൽക്കാർ അവനെ തിന്നട്ടെ. പുരൂരവസ്, നീ മരിക്കരുത്, നീ പോകരുത്; ക്രൂരമായ ബലാൽക്കാർ നിന്നെ നശിപ്പിക്കരുത്. സ്ത്രീകളിൽ സ്നേഹം ഇല്ല; അവർ വൃക്കകളെപ്പോലെയാണ്. “മനുഷ്യരിൽ ഞാൻ അന്യമായ പെരുമാറ്റം പുലർത്തി, നാലു ശരത്കാലവും രാത്രികളും അവിടെ വസിച്ചു. ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ clarified butter മാത്രം കഴിച്ചു; അതിൽ തൃപ്തനായി ഞാൻ പോകുന്നു.” വസിഷ്ഠൻ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, പ്രകാശമുള്ള ഉർവശിയെ അന്വേഷിക്കുന്നു. നല്ല കർമ്മഫലം അടുത്ത് നിൽക്കുന്നു; നീ തിരിഞ്ഞുനോക്കരുത്—എന്റെ ഹൃദയം കത്തുന്നു. ദേവന്മാർ അങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഏ ഇല, നീ മരണത്തിന്റെ ബന്ധുവാണ്. നിന്റെ സന്തതികൾ ദേവന്മാർക്ക് ഹോമം അർപ്പിക്കും; നീയും സ്വർഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കൂ.” ഇപ്പോൾ, മഹാബലൻ ഇന്ദ്രനെ വന്ദിച്ച് മഹാസഭയിൽ സ്തുതികൾ അർപ്പിച്ചു. ഉത്സാഹമുള്ളവർക്കും ശക്തന്മാർക്കുമുള്ള ആനന്ദം ഇന്ദ്രനിൽ തേടി. ഹരികൾ ചൊരിയുന്ന സ്നേഹപൂർവം, അതുപോലെ, സ്വർണ്ണവപുസ്സുള്ള സ്തുതികൾ ഇന്ദ്രനെ തേടിപ്പോകട്ടെ. ഹരിയെ ആഹ്വാനിച്ചവരും സ്വർഗത്തിൽ സോമം ചൊരിയുന്നവരും അവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഹരികൾ, പാൽകാളകൾപോലെ, സോമം നിറയ്ക്കുന്നു; ശക്തനായ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ഹരികൾക്കായി സ്തുതി അർപ്പിക്കണം. ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധം കശായവർണ്ണവും ഇരുമ്പ് വൈജ്രവുമാണ്; ഹരി അവന്റെ കൈകളിൽ. മഹത്വവും സൗന്ദര്യവും അവനിൽ തിളങ്ങുന്നു; ഹരിയുടെ രൂപങ്ങൾ അവനിൽ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആകാശത്തിൽ ദീപംപോലെ കശായവർണ്ണത്തിന്റെ അടയാളം തെളിയുന്നു; വൈജ്രം കശായവർണ്ണം പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആയിരം മൂർച്ചയുള്ള ഇരുമ്പുനാക്കുള്ള സർപ്പത്തെ അവൻ വീശി വീഴ്ത്തി; ഹരിയുടെ ശക്തി അവൻ ധരിച്ചു. ഇന്ദ്രനെ പണ്ടത്തെ ഉപാസകർ പോലെ ഇന്നും കശായവർണ്ണനായവനായി പുകഴ്ത്തുന്നു. അവന്റെ എല്ലാ ശക്തിയും കശായവർണ്ണം; അവന്റെ അനുഗ്രഹം അതിലും മനോഹരമാണ്. ആ കശായവർണ്ണ കുതിരകൾ ഇന്ദ്രനെ സോമപാനയാഗത്തിലേക്ക് വഹിക്കുന്നു. അവനുവേണ്ടി അനേകം കശായവർണ്ണ സോമം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ആഗ്രഹത്തിനായി കശായവർണ്ണം ചൊരിയുന്നു; സ്ഥിരതയുള്ളവർക്കായി കശായവർണ്ണ കുതിരകൾ കെട്ടുന്നു. കശായവർണ്ണ കുതിരകളിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്നവൻ തൻ്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുന്നു. കശായവർണ്ണമൂക്കിലും കേശത്തിലും ഇരുമ്പ് കവർച്ചയിൽ ശക്തനായവൻ, കുതിരകളിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്നവൻ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അതിജയിക്കുന്നു. രണ്ടു കശായവർണ്ണം തൂക്കിയ പാത്രങ്ങൾ പോലെ, വേഗമുള്ളവയെ സമ്മാനത്തിനായി വിഭജിച്ചു. യാഗത്തിനായി കശായവർണ്ണം vessel-ൽ ശുദ്ധീകരിക്കുമ്പോൾ, സോമം കുടിച്ചു ആഹ്ലാദിക്കുന്നു. ഉത്സാഹഭവനത്തിൽ കുതിരം സമ്മാനത്തിനായി കുരു കുതിരയെപ്പോലെ കുരച്ചു. ആ മഹത്തായ, പോഷകമായ, ഉത്സാഹമുള്ളവൻ ശക്തിയോടെ ശക്തി സ്ഥാപിച്ചു. ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും നീ മഹത്വത്തിൽ ഉയരുന്നു; ഓരോ പുതിയതും നീ എന്റെ പ്രിയ സ്തുതിയിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു. ഭക്തർക്കായി, സൂര്യനും, ആഹ്ലാദഭവനത്തെ തുറക്കുക. ജനങ്ങളുടെ കുതിരകൾ നിന്നെ ചാരിയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുവരട്ടെ, കശായവർണ്ണനായ ഇന്ദ്രാ! ഇഷ്ടംപോലെ സോമം കുടിക്ക; പത്ത് ഋത്വികന്മാരോടൊപ്പം യാഗം സ്വീകരിക്കൂ. മുമ്പ് പിഴിഞ്ഞ സോമവും ഇപ്പോൾ പിഴിയുന്നതും നിനക്കായാണ്. ഇന്ദ്രാ, മധുരം നിറഞ്ഞ സോമം ശക്തിയോടെ കുടിക്ക; മഹാബലൻ അതു മുഴുവൻ നിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒഴുക്കട്ടെ. അതിനുശേഷം, ഔഷധികളെപ്പറ്റി മഹത്വം പറഞ്ഞു: ദേവന്മാർക്കുമുമ്പ് മൂന്നു യുഗം മുമ്പ് ജനിച്ച ഔഷധികൾ, അവരുടെ നൂറുകണക്കിന് രൂപങ്ങളും ഏഴു വാസസ്ഥലങ്ങളും അറിയിച്ചിരിക്കുന്നു. “നിങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം അശ്വത്തവൃക്ഷത്തിന് കീഴിലാണ്, താമസം ഇലയിൽ. ഒരു മനുഷ്യനെ ജനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പശുവിൽ നിന്നാണ് ജനനം,” എന്ന് പറഞ്ഞു. നൂറ് വാസസ്ഥലവും ആയിരം രൂപവും ഉള്ള മാതാവായ ഔഷധികൾ, ഈ മനുഷ്യനെ രോഗരഹിതനാക്കട്ടെ എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. പുഷ്പഭരിതവും ഫലവത്തുമായ ഔഷധികൾ സന്തോഷിക്കട്ടെ; വേഗത്തിലുള്ള കുതിരകളെപ്പോലെ, രോഗഭാരം കടക്കാൻ സഹായിക്കട്ടെ. ഔഷധികളെ ദേവതകളായി അമ്മകളായി അഭിസംബോധന ചെയ്തു: “ഞാൻ കുതിര, പശു, വസ്ത്രം, ആത്മാവും നേടട്ടെ.” ഔഷധികൾ രാജാക്കന്മാരെപ്പോലെ ഒത്തുചേരുമ്പോൾ, സജ്ജനൻ രോഗം അകറ്റുന്ന വൈദ്യനായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, കാലങ്ങളിലൂടെ ദേവതകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും സംഭാഷണങ്ങളും യാഗങ്ങളും ഔഷധികളുടെയും മഹത്വവും ഒത്തുചേർന്ന്, സംസ്കൃതിയുടെ മഹാഗാഥയായി മാറുന്നു.