ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്വവും പുരുഷസൂക്തത്തിന്റെ ആഴവും അഗ്നിദേവന്റെ ഗുണങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ വേദപാഠങ്ങൾ ഒരു വിശിഷ്ടമായ കഥയായി ഇങ്ങനെ ഒഴുകുന്നു: ഇന്ദ്രനെ നമുക്ക് സ്തുതിക്കാം—മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനും, സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അതിരുകളും വിശാലതകളും അതിജീവിച്ച മഹത്തായവൻ. ജനങ്ങളിൽ ശക്തി നിറച്ച ഇന്ദ്രൻ, നദികളിൽ നിന്നു തനിക്കു മഹിമയും പ്രഭയും വ്യാപിപ്പിച്ചു. സൂര്യനെപ്പോലെ അവൻ വിശാലമായ ലോകങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പറ്റി. രഥസാരഥിയെപ്പോലെ ചക്രങ്ങൾ തിരിച്ചു, ഇരുട്ടും കറുത്ത അന്ധകാരവും തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തകർത്തു, വിഘ്നങ്ങളെ അതിജയിക്കുന്നവനായി. ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും, പുതുമയുള്ള സ്തുതികളോടെ, നമുക്ക് ഒരുമിച്ച് പാടാം. കുസൃതിക്കാരനെപ്പോലെ ഇന്ദ്രൻ താനൊപ്പം എല്ലാ തലമുറകളെയും രൂപപ്പെടുത്തി, സൗഹൃദം തേടിയവൻ, തനിക്കു മാത്രമല്ല, എല്ലാവർക്കും വേണ്ടി. സമുദ്രത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിൽ നിന്നു ഉയർന്നുവരുന്ന അഹങ്കാരരഹിതമായ ഗായനങ്ങൾ ഇന്ദ്രനു സമർപ്പിക്കുന്നു; തന്റെ ശക്തിയിൽ, അക്ഷംപോലെ, ഭൂമിയും ആകാശവും എല്ലായിടത്തും സ്ഥാപിച്ചവൻ. അവന്റെ കോപം തീപോലെ കഠിനവും വേഗവുമാണ്—ശുദ്ധവും ഉഗ്രവുമാണ്. സോമം എല്ലാ കാടുകളെയും കടന്നു, നദികൾ ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്വം അളന്നു. സോമം എത്താത്ത ആകാശമോ, ഭൂമിയോ, മരുഭൂമിയോ, അന്തരീക്ഷമോ, പർവ്വതങ്ങളോ, നദികളോ ഇല്ല; അവന്റെ കോപം ഉണരുമ്പോൾ അവൻ കേൾക്കും, ഉറപ്പുള്ളതൊക്കെ തകർക്കും. ഇന്ദ്രൻ വനത്തിൽ ഒരു ശക്തിപോലെ വൃത്രനെ കൊല്ലുകയും കോട്ടകൾ തകർക്കുകയും നദികൾ തുറക്കുകയും ചെയ്തു; പർവ്വതം പിളർത്തി ഒമ്പതാം പാത്രം മോചിപ്പിച്ചു, തന്റെ കുതിരകളാൽ പശുക്കളെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഇന്ദ്രാ, നീ ഉറപ്പോടെ, ശക്തിയാൽ, വിഘ്നങ്ങൾ ചുളിവാർത്തുന്ന വാളുപോലെ തകർക്കുന്നു; മിത്രനും വരുണനും നിയമം ലംഘിക്കുന്നവരെ, ജനങ്ങളെ, സ്നേഹിതനെ അവരൊന്നും തൊടരുത്. മിത്ര, അര്യമൻ, ഗായകർ, വരുണ—ഇവരെ വിരോധത്തോടെ ദുശ്ചരിതന്മാർ ഹാനി വരുത്തുമ്പോൾ, അവരിൽ ശക്തരായവരെ, ക്രൂരന്മാരെ, ഇന്ദ്രാ, നീ ശിക്ഷിക്കണം. ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അധിപൻ, ഭൂമിയുടെ അധിപൻ, ജലങ്ങളുടെ അധിപൻ, പർവ്വതങ്ങളുടെ അധിപൻ, ബലവാന്മാരുടെ അധിപൻ, ജ്ഞാനികളുടെ അധിപൻ, ഗൃഹത്തിലും സമ്മേളനത്തിലും യാഗത്തിലും അധിപൻ. കിഴക്കുനിന്നും, മഹത്തായവരിൽ നിന്നുമാണ് ഇന്ദ്രൻ വ്യാപിക്കുന്നത്; ദിവസങ്ങളിൽ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ, സമുദ്രത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിൽ, പവനത്തിൽ, സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അതിരുകളിൽ, നദികളിൽ, ദേശങ്ങളിൽ—എവിടെയും അവന്റെ പ്രഭ ചിതറുന്നു. ഉഷസ്സിന്റെ ദൂതനെപ്പോലെ, ഇന്ദ്രാ, നിന്റെ ആയുധം പ്രകാശിക്കുന്നു; അതു എപ്പോഴും ജയകരമായിരിക്കട്ടെ. വിശ്വാസഘാതികളെ പാറ പിളർത്തുന്നതുപോലെ തകർക്കുക, ദഹിക്കുന്ന മിസൈൽ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് എറിഞ്ഞ് ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കൂ. മാസങ്ങൾ അനുക്രമത്തിൽ പോകുന്നു, സസ്യങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു, പർവ്വതങ്ങളും കൂടെ. ഭൂമിയും ആകാശവും ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തിയിൽ അണിനിരക്കുന്നു; ജലങ്ങൾ പുതുതായി ജനിച്ചവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഇന്ദ്രാ, ദുഷ്ടനാശകന്റെ കാലം 언제 വരും? ശത്രുക്കൾ കാളകളെപ്പോലെ ചിതറിപ്പോകുന്ന നാൾ 언제 വരും? നമ്മോട് വിരോധം പുലർത്തുന്നവരെ, കൂട്ടമായി ഒന്നിക്കുന്നവരെ, ഇന്ദ്രാ, പൂർണ്ണമായും തോൽപ്പിക്കണമേ. വിശ്വാസരഹിതർ, അന്ധകാരത്തിലും അന്ധതയിലും കുടുങ്ങി, സത്യപ്രകാശമുള്ളവരാൽ ചുറ്റപ്പെടട്ടെ. ജനങ്ങളുടെ അനേകം യാഗങ്ങളും, കവി സ്തുതികളും, ഇന്ദ്രനു സന്തോഷം നൽകുന്നു. ആകാംക്ഷയോടെ അവർ അവനെ വിളിക്കുന്നു; പുകഴ്ചപാടുന്നവരിലുപരി അവൻ അടുത്തെത്തുന്നു. ഇന്ദ്രാ, നിന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചവരിൽ ഞങ്ങൾ പുതിയ അനുഗ്രഹങ്ങൾ അറിയട്ടെ; നിന്റെ പുകഴ്ച പാടുമ്പോൾ സഹായസമ്പത്ത് അറിയട്ടെ; സ്നേഹിതർ എല്ലാവരും നിന്നെ അറിയട്ടെ. സൗമ്യനും ധന്യനും ആയ ഇന്ദ്രനെ, വിജയത്തിനും ശക്തിക്കും വേണ്ടി, നമുക്ക് വിളിക്കാം; യുദ്ധത്തിൽ ഉഗ്രനും ശ്രദ്ധയോടെ വിളിയേറ്റു കേൾക്കുന്നവൻ, ശത്രുക്കളെ തകർത്തു സമ്പത്ത് നേടട്ടെ. ഇപ്പോൾ, സൃഷ്ടിയുടെ ആഴത്തിലേക്ക് കടക്കാം. ആ മഹാപുരുഷന് ആയിരം തലയും, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും ഉണ്ട്. ഭൂമിയെ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റി, അതിൽപോലും പത്തു വിരൽ നീളത്തിൽ അതിരുകടന്നു. ഈ സർവ്വവിശ്വവും ആ പുരുഷനാണ്—ഭൂതവും ഭവിഷ്യത്തുമെല്ലാം. അവൻ അമൃതത്വത്തിന്റെ അധിപൻ; അന്നത്തിൽ വളർന്നു അതിലുപരി വ്യാപിക്കുന്നു. അവന്റെ മഹത്വം ഇത്രയാണെങ്കിലും, പുരുഷൻ ഇതിലും വലിയവനാണ്. എല്ലാ ജീവികളും അവന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം മാത്രം; മൂന്നു ഭാഗം അമൃതരൂപത്തിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. മൂന്നു ഭാഗം ഉയർന്നു; ഒരു ഭാഗം ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചു, അതിൽനിന്ന് അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും, ഭക്ഷിക്കുന്നതിലും ഭക്ഷിക്കാത്തതിലും വ്യാപിച്ചു. പുരുഷനിൽ നിന്ന് വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാട്ടിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുരുഷൻ. ജനിച്ചപ്പോൾ അവൻ ഭൂമിയുടെ മുൻപിലും പിന്നിലും വ്യാപിച്ചു. ദേവതകൾ പുരുഷനെ ഹോമമായി ഉപയോഗിച്ച് യാഗം നടത്തി; വസന്തം അജ്യവും, വേനൽകാലം ഇന്ധനവും, ശരത്കാലം ഹവിസുമായിരുന്നു. ആ യാഗം, ആദിയിൽ ജനിച്ച പുരുഷനെ, ദേവതകളും സാദ്ധ്യരും പ്രാചീനമുനികളും കുസശത്തിൽ ഇരുത്തി അഭിഷേകം ചെയ്തു; അതിനൊപ്പമാണ് അവർ യാഗം നടത്തിയത്. ആ യാഗത്തിൽ നിന്നാണ് മുഴുവൻ ഹവിസും, തൈരും ചേർത്ത അജ്യവും സമ്പാദിച്ചത്. ആ ഹവിസിൽ നിന്ന് ആകാശത്തിലെ, കാട്ടിലെ, ഗ്രാമത്തിലെ മൃഗങ്ങൾ ഉണ്ടായി. അതിൽ നിന്നാണ് ഋഗ്, സാമം തുടങ്ങിയ വേദങ്ങൾ ജനിച്ചത്; ഛന്ദസ്സുകളും യജുസും അതിൽ നിന്നു. അതിൽ നിന്ന് കുതിരകളും ഇരട്ടപ്പല്ലുള്ള എല്ലാ മൃഗങ്ങളും, പശുക്കളും, ആടുകളും ചെമ്മരികളും ജനിച്ചു. പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, എത്ര ഭാഗങ്ങളാക്കി അവനെ വിഭജിച്ചു? അവന്റെ വായ് എന്തായിരുന്നു, ഭുജങ്ങൾ എന്തായിരുന്നു, ഉരുക്കൾ എന്തായിരുന്നു, കാലുകൾ എന്തായിരുന്നു? അവന്റെ വായ് ബ്രാഹ്മണനായിത്തീർന്നു, ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രിയൻ, ഉരുക്കുകളിൽ നിന്ന് വൈശ്യൻ, കാലുകളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു. അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ, കണിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ, വായിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് വായുവും ജനിച്ചു. അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് അന്തരീക്ഷം, തലയിൽ നിന്ന് ആകാശം, കാലുകളിൽ നിന്ന് ഭൂമി, ചെവിയിൽ നിന്ന് ദിശകൾ—ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഏഴായിരുന്നു അവന്റെ ചുറ്റുമുള്ള കഷ്ഠങ്ങൾ, മൂന്നു ഏഴു ദാരുക്കൾ അണിനിരത്തി; ദേവതകൾ യാഗം നടത്തുമ്പോൾ പുരുഷനെ യജ്ഞപശുവായി ബന്ധിച്ചു. യാഗത്താൽ ദേവതകൾ വീണ്ടും യാഗം ചെയ്തു; ഇവയായിരുന്നു ആദ്യഹോമങ്ങൾ. അവർ സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഉയരങ്ങൾ കൈവരിച്ചു, അവിടെ പ്രാചീന സാദ്ധ്യദേവതകൾ വസിക്കുന്നു. ഇനി അഗ്നിദേവനിലേക്ക് തിരിയാം. അഗ്നി, ജാഗരൂകരായവരാൽ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വീട് പ്രചോദിപ്പിച്ച്, സ്വന്തം ആലയത്തിൽ, എല്ലായിടത്തും പര്യടനം ചെയ്യുന്ന പുരോഹിതൻ, അർഹനായ ഹോതാവ്, പ്രഭയുള്ളവൻ, നല്ല സ്നേഹിതൻ, എല്ലാവരിലും സൗഹൃദം പുലർത്തുന്നു. ദൃശ്യമായ മഹിമയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, ഓരോ വീടിലും അതിഥിയായി വസിക്കുന്നു; കാട്ടിലുമൊക്കെ, കുശലനായ ശില്പിയെപ്പോലെ. ഒരാളെയും അവൻ അവഗണിക്കില്ല; എല്ലാ ജനതയിലും, ഗോത്രത്തിൽ നിന്ന് ഗോത്രത്തിലേക്ക്, അവൻ വസിക്കുന്നു. അഗ്നേ, നീ ജ്ഞാനത്താൽ ജ്ഞാനിയുമാണ്, കഴിവിൽ നിപുണനും, ദാർശനികബുദ്ധിയോടെ, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ; ധനത്തിന്റെ അധിപൻ നീയൊന്നാണ്, സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും പുഷ്പിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നേ, നിന്റെ ഉദ്ഭവം, യാഗത്തിന്റെ സീറ്റ്, ഹവിസിന്റെ സ്ഥലം, ധാരാളം നെയ്യുള്ള പീഠം—ഇവയെല്ലാം അവർ അറിയുന്നു; ദേവതകൾ ഉഷസ്സുകൾപോലെ, സൂര്യപ്രഭയെപ്പോലെ ശുദ്ധരായി, നിന്നിലേക്കെത്തുന്നു. നിന്റെ മഹിമകൾ മഴയപ്പെയ്യലിനെപ്പോലെയാണ്; നിന്റെ ജ്വലനങ്ങൾ ഉഷസ്സിന്റെ പ്രകാശംപോലെ. നീ പുറപ്പെട്ട് സസ്യങ്ങളിലും കാടുകളിലും എത്തുമ്പോൾ, ഭക്ഷ്യങ്ങൾ നിന്റെ വായിലേക്കു സ്വയം എത്തുന്നു. സസ്യങ്ങൾ യാഗത്തിന്റെ ഗർഭം ധരിച്ചു, ജലങ്ങൾ അഗ്നിയെ ജനിപ്പിച്ചു, തങ്ങളുടെ പുത്രനായി; അതേ അഗ്നിയെ മരങ്ങളും സസ്യങ്ങളും എല്ലായിടത്തും ഗർഭിണികളായി പ്രസവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രന്റെ പരമ മഹത്വവും, പുരുഷസൂക്തത്തിലെ സർവ്വസൃഷ്ടിയുടെ ആഴവും, അഗ്നിദേവന്റെ വിശ്വവ്യാപകതയും, വേദങ്ങൾ അതിന്റെ ശുദ്ധതയിലും ഭക്തിയിലും പാടുന്നു.