ધ્રુવા એવ વઃ પિતરો યુગેયુગે ક્ષેમકામાસઃ સદસો ન યુઞ્જતે । અજુર્યાસો હરિષાચો હરિદ્રવ આ દ્યાં રવેણ પૃથિવીમશુશ્રવુઃ
તમારા પિતાઓ, સુખની ઈચ્છાથી, દરેક યુગમાં તમને જોડે છે, જેમ બેઠક પર બેસાડે છે. એ કદી ન બગડતા, સુવર્ણવર્ણી, સુવર્ણગતિ ધરાવતા પિતાઓએ આકાશ અને ધરતીને પોતાની ધ્વનિથી ગુંજાવી છે.
તદિદ્વદન્ત્યદ્રયો વિમોચને યામન્નઞ્જસ્પા ઇવ ઘેદુપબ્દિભિઃ । વપન્તો બીજમિવ ધાન્યાકૃતઃ પૃઞ્ચન્તિ સોમં ન મિનન્તિ બપ્સતઃ
પથ્થરો છૂટતા સમયે એમ બોલે છે, જેમ ઘોડા જૂથ સાથે હણફાળે છે. એ બીજ વાવતાં ધાન્યની જેમ સોમરસ વહાવે છે, કદી ઓછા પડતા નથી, હંમેશા ઉત્સુક રહે છે.
સુતે અધ્વરે અધિ વાચમક્રતા ક્રીળયો ન માતરં તુદન્તઃ । વિ ષૂ મુઞ્ચા સુષુવુષો મનીષાં વિ વર્તન્તામદ્રયશ્ચાયમાનાઃ
પિછાણ સમયે, યજ્ઞમાં, પથ્થરો વાણી ઉચ્ચારે છે, જેમ રમતાં દીકરા માતાને વાગે છે. હે પથ્થરો, રસ કાઢનારા જ્ઞાનીને મુક્ત કરો; ઉત્સુક થઈને આગળ વધો.
હયે જાયે મનસા તિષ્ઠ ઘોરે વચાંસિ મિશ્રા કૃણવાવહૈ નુ । ન નૌ મન્ત્રા અનુદિતાસ એતે મયસ્કરન્પરતરે ચનાહન્
હે પત્ની, મનથી સ્થિર રહો; ચાલો, આપણે ભયમાં પણ સાથે મળીને વચન રચીએ. આપણા મંત્રો વ્યર્થ ગયા નથી; એ આપણને સુખ આપે છે, ભલે દૂર સુધી જવું પડે.
કિમેતા વાચા કૃણવા તવાહં પ્રાક્રમિષમુષસામગ્રિયેવ । પુરૂરવઃ પુનરસ્તં પરેહિ દુરાપના વાત ઇવાહમસ્મિ
આપણે બોલેલા શબ્દોનો હું શું કરું? હું ઉષાની પહેલી કિરણ જેવી વિદાય લઈશ. હે પુરૂરવ, ફરીથી તારા ઘેર જા; હું પવન જેવી અપ્રાપ્ય છું.
ઇષુર્ન શ્રિય ઇષુધેરસના ગોષાઃ શતસા ન રંહિઃ । અવીરે ક્રતૌ વિ દવિદ્યુતન્નોરા ન માયું ચિતયન્ત ધુનયઃ
મારી દોડ તૂણામાંથી નીકળેલા તીરમાં જેવી છે, કે સો ગાયોની દોડ જેવી છે. બળહીન મનુષ્યમાં નિશ્ચય છુટી જાય છે, જેમ ધારા પાણી વહાવે છે, અને જ્ઞાની પણ એનું માપ પકડે નહીં.
સા વસુ દધતી શ્વશુરાય વય ઉષો યદિ વષ્ટ્યન્તિગૃહાત્ । અસ્તં નનક્ષે યસ્મિઞ્ચાકન્દિવા નક્તં શ્નથિતા વૈતસેન
જે સ્ત્રી ધન લઈને શ્વશુરના ઘેર જાય છે, જો ઉષા નજીકના ઘરથી આવવાની ઈચ્છે. હું એ સ્થાન પર પહોંચી ગઈ છું, જ્યાં રસ્તો વળે છે, અને રાત્રે વૈતસ દોરથી બંધાઈ છું.
ત્રિઃ સ્મ માહ્નઃ શ્નથયો વૈતસેનોત સ્મ મેઽવ્યત્યૈ પૃણાસિ । પુરૂરવોઽનુ તે કેતમાયં રાજા મે વીર તન્વસ્તદાસીઃ
દિવસમાં ત્રણ વાર વૈતસ દોરે મને બાંધ્યું છે, અને તું, અવિચલ, મને તરસથી ભર્યું છે. હે પુરૂરવ, તારા સંકેત પછી, આ રાજા, મારો વીર, એ જ મારું શરીર હતું.
યા સુજૂર્ણિઃ શ્રેણિઃ સુમ્નઆપિર્હ્રદેચક્ષુર્ન ગ્રન્થિની ચરણ્યુઃ । તા અઞ્જયોઽરુણયો ન સસ્રુઃ શ્રિયે ગાવો ન ધેનવોઽનવન્ત
જે સારી રીતે જોડાયેલી, શુભેચ્છાથી ભરેલી, હૃદયની નજર જેવી, ગાંઠ વગર, ઝડપી રેખા છે—એ તેજસ્વી, લાલ રંગનીઓ મહિમા માટે દોડી છે, ગાયોની જેમ, દૂધ આપતી ગાયોની જેમ.
સમસ્મિઞ્જાયમાન આસત ગ્ના ઉતેમવર્ધન્નદ્યઃ સ્વગૂર્તાઃ । મહે યત્ત્વા પુરૂરવો રણાયાવર્ધયન્દસ્યુહત્યાય દેવાઃ
મારા જન્મ સમયે દેવીઓ એકસાથે બેઠી હતી, અને સ્તુતિ પામેલી નદીઓ વધતી ગઈ. જ્યારે દેવોએ તને, હે પુરૂરવ, મહાન યુદ્ધ માટે, દુશ્મનના વિનાશ માટે તૈયાર કર્યો.
સચા યદાસુ જહતીષ્વત્કમમાનુષીષુ માનુષો નિષેવે । અપ સ્મ મત્તરસન્તી ન ભુજ્યુસ્તા અત્રસન્રથસ્પૃશો નાશ્વાઃ
જ્યારે મેં એમની સાથે મનુષ્યોમાં ઇચ્છા છોડી, અને મનુષ્ય તરીકે મનુષ્યમાં રહી સેવા કરી, ત્યારે, નશામાં, એ મને માણી શક્યા નહીં; જે રથને સ્પર્શતા, એ ઘોડા અદૃશ્ય થઈ ગયા.
યદાસુ મર્તો અમૃતાસુ નિસ્પૃક્સં ક્ષોણીભિઃ ક્રતુભિર્ન પૃઙ્ક્તે । તા આતયો ન તન્વઃ શુમ્ભત સ્વા અશ્વાસો ન ક્રીળયો દન્દશાનાઃ
જ્યારે કોઈ મનુષ્ય અમર સ્ત્રીઓ વચ્ચે નિરસ બની જાય છે અને પૃથ્વી પર રહેતા લોકો સાથે તેમના વિધિ-વિધાનો ભાગ નથી લેતો, ત્યારે એ રૂપો એમની પોતાની સુંદરતાથી ઝગમગે છે — જેમ રમતાં ઘોડા, જેમ ઉછળતાં કોડિયા, પોતાની મોજમાં શોભે છે.
વિદ્યુન્ન યા પતન્તી દવિદ્યોદ્ભરન્તી મે અપ્યા કામ્યાનિ । જનિષ્ટો અપો નર્યઃ સુજાતઃ પ્રોર્વશી તિરત દીર્ઘમાયુઃ
જેમ વીજળી વીજાય છે પણ ગર્જના વિના પડે છે, એમ એ મારી ઇચ્છિત વસ્તુઓ લઈ ગઈ. એ ઉત્તમ સ્ત્રી જળોમાં જન્મી હતી — હે ઉર્વશી, એ પુરુષને લાંબી આયુષ્ય આપ.
જજ્ઞિષ ઇત્થા ગોપીથ્યાય હિ દધાથ તત્પુરૂરવો મ ઓજઃ । અશાસં ત્વા વિદુષી સસ્મિન્નહન્ન મ આશૃણોઃ કિમભુગ્વદાસિ
તું ગોપાળકના કાર્ય માટે આવી હતી; એ માટે, હે પુરૂરવા, તું તારી શક્તિ મૂકી. હું તને ઇચ્છતી હતી, જ્ઞાની, પણ તું મારી સાથે રહ્યો નહીં; તું સાંભળ્યું નહીં — તને શું ગમ્યું હતું?
કદા સૂનુઃ પિતરં જાત ઇચ્છાચ્ચક્રન્નાશ્રુ વર્તયદ્વિજાનન્ । કો દમ્પતી સમનસા વિ યૂયોદધ યદગ્નિઃ શ્વશુરેષુ દીદયત્
ક્યારે પુત્ર, જે હમણાં જન્મ્યો છે, પિતાને શોધે છે, સત્ય જાણીને, આંખોમાંથી આંસુ લાવે છે? કોણ એવા પતિ-પત્નીને જુદા પાડે શકે છે, જે એક મનના છે, જ્યારે અગ્નિ સાસરિયામાં પ્રગટે છે?
પ્રતિ બ્રવાણિ વર્તયતે અશ્રુ ચક્રન્ન ક્રન્દદાધ્યે શિવાયૈ । પ્ર તત્તે હિનવા યત્તે અસ્મે પરેહ્યસ્તં નહિ મૂર માપઃ
હું જાહેર કહું છું: એ આંસુ વહાવે છે, એ સાસુને એના સુખ માટે રડાવે છે. તેથી, હું તને મારી પાસેથી દૂર મોકલું છું — બીજે જા; મને સ્પર્શ કરશો નહીં, મૂર્ખ.
સુદેવો અદ્ય પ્રપતેદનાવૃત્પરાવતં પરમાં ગન્તવા ઉ । અધા શયીત નિરૃતેરુપસ્થેઽધૈનં વૃકા રભસાસો અદ્યુઃ
સારો દેવ આજે બંધન વિના દૂર, બહુ દૂર સ્થળે જતો રહે. ત્યાં તે વિનાશની ગોદમાં સુવે; ત્યાં વાઘો ઉત્સાહથી તેને ભક્ષે.
પુરૂરવો મા મૃથા મા પ્ર પપ્તો મા ત્વા વૃકાસો અશિવાસ ઉ ક્ષન્ । ન વૈ સ્ત્રૈણાનિ સખ્યાનિ સન્તિ સાલાવૃકાણાં હૃદયાન્યેતા
હે પુરૂરવા, તું મરતો નહીં, તું દૂર જતો નહીં; દુષ્ટ વાઘો તને નાશ ન કરે. ખરેખર, સ્ત્રીઓમાં મિત્રતા નથી; એમના હૃદય વાઘણ જેવા જ હોય છે.
યદ્વિરૂપાચરં મર્ત્યેષ્વવસં રાત્રીઃ શરદશ્ચતસ્રઃ । ઘૃતસ્ય સ્તોકં સકૃદહ્ન આશ્નાં તાદેવેદં તાતૃપાણા ચરામિ
જે કંઈ અજાણી રીત મેં મનુષ્યોમાં કરી, ચાર વર્ષ અને રાતો અહીં રહી. હું રોજ એક વાર થોડું ઘી જમતી; એથી હવે તૃપ્ત થઈ, હું ચાલું છું.
અન્તરિક્ષપ્રાં રજસો વિમાનીમુપ શિક્ષામ્યુર્વશીં વસિષ્ઠઃ । ઉપ ત્વા રાતિઃ સુકૃતસ્ય તિષ્ઠાન્નિ વર્તસ્વ હૃદયં તપ્યતે મે
મધ્ય આકાશમાં ફરતો વશિષ્ઠ ઉર્વશીને શોધે છે, જે તેજસ્વી છે. સારા કર્મનું ફળ તારી પાસે છે; તું દૂર ન જા — મારું હૃદય દુઃખે છે.
ઇતિ ત્વા દેવા ઇમ આહુરૈળ યથેમેતદ્ભવસિ મૃત્યુબન્ધુઃ । પ્રજા તે દેવાન્હવિષા યજાતિ સ્વર્ગ ઉ ત્વમપિ માદયાસે
દેવતાઓ તને એમ કહે છે, હે ઐલ: જેમ તું છે, તું મૃત્યુનો સગો છે. તારા સંતાનો દેવતાઓને હવન અર્પે છે; તું પણ સ્વર્ગમાં આનંદ પામે છે.
પ્ર તે મહે વિદથે શંસિષં હરી પ્ર તે વન્વે વનુષો હર્યતં મદમ્ । ઘૃતં ન યો હરિભિશ્ચારુ સેચત આ ત્વા વિશન્તુ હરિવર્પસં ગિરઃ
હે મહાન, હું તારી assemblyમાં સ્તુતિ કરું છું; તારા માટે ઉત્સાહી અને શક્તિશાળીનો આનંદ માગું છું. જેમ ઘી સુંદર રીતે હરીઓ દ્વારા ઢોળાય છે, એમ તારી કાંતિથી શોભાયેલી સ્તુતિઓ તારી પાસે પહોંચે.
હરિં હિ યોનિમભિ યે સમસ્વરન્હિન્વન્તો હરી દિવ્યં યથા સદઃ । આ યં પૃણન્તિ હરિભિર્ન ધેનવ ઇન્દ્રાય શૂષં હરિવન્તમર્ચત
હરી એ છે જેને પૂજકોએ બોલાવ્યા, જેમ સ્વર્ગમાં હરીઓને ઢોળે છે. જેમ ગાય દૂધ આપે, એમ હરીઓ તેને ભરે છે — હે ઇન્દ્ર, શક્તિશાળી, હરીઓ સાથે તારી સ્તુતિ કરો.
સો અસ્ય વજ્રો હરિતો ય આયસો હરિર્નિકામો હરિરા ગભસ્ત્યોઃ । દ્યુમ્ની સુશિપ્રો હરિમન્યુસાયક ઇન્દ્રે નિ રૂપા હરિતા મિમિક્ષિરે
એનું શસ્ત્ર પીળું, લોખંડનું વજ્ર છે; હરી, મૌજમાં, હરી એના હાથમાં છે. તેજસ્વી, સુંદર ગાલવાળો, હરીનો ક્રોધ ધરાવતો, ઇન્દ્રમાં હરીઓના રૂપો રચાયા છે.
દિવિ ન કેતુરધિ ધાયિ હર્યતો વિવ્યચદ્વજ્રો હરિતો ન રંહ્યા । તુદદહિં હરિશિપ્રો ય આયસઃ સહસ્રશોકા અભવદ્ધરિમ્ભરઃ
આકાશમાં ચિહ્ન જેમ પ્રકાશે છે, તેમ પીળા વાળાવાળાનો નિશાન છે; વજ્ર પણ પીળા જેવો તેજ આપે છે. એણે લોખંડના જડબાવાળા અહિ (અસુર)ને હજાર કાંટાવાળા વજ્રથી મારો; એ હરીની શક્તિ ધરાવે છે.
ત્વંત્વમહર્યથા ઉપસ્તુતઃ પૂર્વેભિરિન્દ્ર હરિકેશ યજ્વભિઃ । ત્વં હર્યસિ તવ વિશ્વમુક્થ્યમસામિ રાધો હરિજાત હર્યતમ્
તું, હે ઇન્દ્ર, પીળા વાળાવાળો, અગાઉના યજમાનોએ પણ તારી પ્રશંસા કરી છે. તું પીળો છે, તારી બધી શક્તિ પીળી છે; તારો પ્રસાદ પણ હરીમાંથી જન્મેલો, સૌથી મોહક છે.
તા વજ્રિણં મન્દિનં સ્તોમ્યં મદ ઇન્દ્રં રથે વહતો હર્યતા હરી । પુરૂણ્યસ્મૈ સવનાનિ હર્યત ઇન્દ્રાય સોમા હરયો દધન્વિરે
એ બે પીળા ઘોડા રથમાં જોતાં, વજ્રધારી, આનંદી, પ્રશંસનીય ઇન્દ્રને સોમપાન માટે લાવે છે. તેના માટે અનેક પીળા પાન તૈયાર થયા છે; ઇન્દ્ર માટે હરીઓએ સોમ ઢોળ્યો છે.
અરં કામાય હરયો દધન્વિરે સ્થિરાય હિન્વન્હરયો હરી તુરા । અર્વદ્ભિર્યો હરિભિર્જોષમીયતે સો અસ્ય કામં હરિવન્તમાનશે
ઇચ્છા માટે હરીઓએ પાન ઢોળ્યા છે; સ્થિર માટે, ઝડપી પીળા ઘોડા જોડાયા છે. જે હરીઓથી પ્રસન્ન થાય છે, ઘોડાઓથી ખુશ થાય છે, એ પોતાની ઇચ્છા, હરી જેવો આનંદ, પામે છે.
હરિશ્મશારુર્હરિકેશ આયસસ્તુરસ્પેયે યો હરિપા અવર્ધત । અર્વદ્ભિર્યો હરિભિર્વાજિનીવસુરતિ વિશ્વા દુરિતા પારિષદ્ધરી
પીળા દાઢી, પીળા વાળ, લોખંડની કવચવાળો, જે હરીની રક્ષા હેઠળ મજબૂત થયો — જે ઘોડાઓથી, વીરોથી પ્રસન્ન થાય છે, એ હરીઓ સાથે બધાં દુઃખો પર વિજય મેળવે છે.
સ્રુવેવ યસ્ય હરિણી વિપેતતુઃ શિપ્રે વાજાય હરિણી દવિધ્વતઃ । પ્ર યત્કૃતે ચમસે મર્મૃજદ્ધરી પીત્વા મદસ્ય હર્યતસ્યાન્ધસઃ
જેમ બે કડછીઓ અલગ થઈ જાય છે, તેમ તારી પીળા ગૌઓ પણ વિભાજિત થઈ ગઈ છે; એ ઝડપી દોડતી ગૌઓ ઇનામ માટે બે ભાગે વહેંચાઈ ગઈ છે. જ્યારે તારા માટે યજ્ઞપાત્રમાં એ પીળા ગૌઓને ધોઈને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ આનંદદાયક અને મદભર્યા સોમને પી જાય છે.