એતે વદન્તિ શતવત્સહસ્રવદભિ ક્રન્દન્તિ હરિતેભિરાસભિઃ । વિષ્ટ્વી ગ્રાવાણઃ સુકૃતઃ સુકૃત્યયા હોતુશ્ચિત્પૂર્વે હવિરદ્યમાશત
આ પથ્થરો બોલે છે, જાણે સો વર્ષ, હજાર વર્ષથી બોલે છે; તેઓ લીલા પીઠ સાથે એકસાથે ગુંજે છે. સારી રીતે ઘડાયેલા પથ્થરો, પોતાની કળાથી, પ્રથમ હોતાએ પણ તાજું હવન દબાવ્યું છે.
એતે વદન્ત્યવિદન્નના મધુ ન્યૂઙ્ખયન્તે અધિ પક્વ આમિષિ । વૃક્ષસ્ય શાખામરુણસ્ય બપ્સતસ્તે સૂભર્વા વૃષભાઃ પ્રેમરાવિષુઃ
આ બોલે છે, ભલે તેમને મધનું જ્ઞાન નથી; તેઓ પાકેલા માંસ પર દબાવે છે. લાલચટક વૃક્ષની ડાળ પર આરામ કરે છે, આ બળવાન વાછરડા સોમ માટે તરસે છે અને ગર્જના કરે છે.
બૃહદ્વદન્તિ મદિરેણ મન્દિનેન્દ્રં ક્રોશન્તોઽવિદન્નના મધુ । સંરભ્યા ધીરાઃ સ્વસૃભિરનર્તિષુરાઘોષયન્તઃ પૃથિવીમુપબ્દિભિઃ
મધુરા રસથી મસ્ત થઈને, તેઓ ઉંચે અવાજે બોલે છે, ઇન્દ્રને બોલાવે છે, ભલે તેમને મધનું જ્ઞાન નથી. જાગૃત, બુદ્ધિશાળી લોકો બહેનો સાથે, પૃથ્વી પર ગુંજતા ગતિ કરે છે.
સુપર્ણા વાચમક્રતોપ દ્યવ્યાખરે કૃષ્ણા ઇષિરા અનર્તિષુઃ । ન્યઙ્નિ યન્ત્યુપરસ્ય નિષ્કૃતં પુરૂ રેતો દધિરે સૂર્યશ્વિતઃ
સુંદર પાંખો ધરાવનારીઓએ મીઠી વાણી ઉચ્ચારી છે; ઉપર કાળી, જોરદાર વળગેલીઓએ પોતાના માર્ગે ગુંજારું કર્યું છે. એ નીચેની જગ્યાએ જાય છે; અનેક ધારા, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, બીજને વહન કરે છે.
ઉગ્રા ઇવ પ્રવહન્તઃ સમાયમુઃ સાકં યુક્તા વૃષણો બિભ્રતો ધુરઃ । યચ્છ્વસન્તો જગ્રસાના અરાવિષુઃ શૃણ્વ એષાં પ્રોથથો અર્વતામિવ
મજબૂત પથ્થરો જેમ દોડે છે, તેમ એકસાથે જોડાય છે, અને બળવાન પથ્થરો જૂઆ ઉપાડે છે. શ્વાસ લેતાં, કામમાં ઉત્સુક રહીને, એ ગર્જના કરે છે; એમની ધ્વનિ ઘોડાની હણફાળ જેવી સાંભળાય છે.
દશાવનિભ્યો દશકક્ષ્યેભ્યો દશયોક્ત્રેભ્યો દશયોજનેભ્યઃ । દશાભીશુભ્યો અર્ચતાજરેભ્યો દશ ધુરો દશ યુક્તા વહદ્ભ્યઃ
દસ પથ્થરો તળિયે, દસ બાજુઓએ, દસ જૂઆઓ પર, દસ અંતર પર છે; દસ ચાબુકો, કદી ન જૂના થતા, ગુંજી ઉઠે, દસ જૂઆઓ અને દસ જોડાયેલા પથ્થરો ભાર વહે છે.
તે અદ્રયો દશયન્ત્રાસ આશવસ્તેષામાધાનં પર્યેતિ હર્યતમ્ । ત ઊ સુતસ્ય સોમ્યસ્યાન્ધસોઽંશોઃ પીયૂષં પ્રથમસ્ય ભેજિરે
આ પથ્થરો દસ પટ્ટાવાળા અને ઝડપી છે; એમનું ગોઠવણ આનંદદાયક છે. એ સૌ પ્રથમ સુવાસિત સોમરસનો રસ પી જાય છે, દ્રવનું સાર ગ્રહણ કરે છે.
તે સોમાદો હરી ઇન્દ્રસ્ય નિંસતેઽંશું દુહન્તો અધ્યાસતે ગવિ । તેભિર્દુગ્ધં પપિવાન્સોમ્યં મધ્વિન્દ્રો વર્ધતે પ્રથતે વૃષાયતે
સોમમાંથી, ઇન્દ્રના બે વાઘા નજીક આવે છે, રસ કાઢે છે અને ગાય પર બેસે છે. એ પથ્થરો દ્વારા ઇન્દ્રે મધુર સોમપાન કર્યું છે અને એથી તે વધે છે, ફેલાય છે અને બળવાન બને છે.
વૃષા વો અંશુર્ન કિલા રિષાથનેળાવન્તઃ સદમિત્સ્થનાશિતાઃ । રૈવત્યેવ મહસા ચારવ સ્થન યસ્ય ગ્રાવાણો અજુષધ્વમધ્વરમ્
તમારો ભાગ બળવાન છે, કદી ઓછો પડતો નથી, હંમેશા હાજર રહે છે. રૈવતની તેજસ્વી મહિમા જેવી મજબૂતીથી ઊભા રહો, હે પથ્થરો, જેમણે યજ્ઞમાં આનંદ અનુભવ્યો છે.
તૃદિલા અતૃદિલાસો અદ્રયોઽશ્રમણા અશૃથિતા અમૃત્યવઃ । અનાતુરા અજરા સ્થામવિષ્ણવઃ સુપીવસો અતૃષિતા અતૃષ્ણજઃ
આ પથ્થરો અડગ, અશ્રમિત, અડોલ અને અમર છે; એ કદી દુઃખી થાતા નથી, કદી વૃદ્ધ થતા નથી, મજબૂત, વિશાળ, પોષિત, અતૃપ્ત અને તૃષ્ણા વિના જન્મેલા છે.
ધ્રુવા એવ વઃ પિતરો યુગેયુગે ક્ષેમકામાસઃ સદસો ન યુઞ્જતે । અજુર્યાસો હરિષાચો હરિદ્રવ આ દ્યાં રવેણ પૃથિવીમશુશ્રવુઃ
તમારા પિતાઓ, સુખની ઈચ્છાથી, દરેક યુગમાં તમને જોડે છે, જેમ બેઠક પર બેસાડે છે. એ કદી ન બગડતા, સુવર્ણવર્ણી, સુવર્ણગતિ ધરાવતા પિતાઓએ આકાશ અને ધરતીને પોતાની ધ્વનિથી ગુંજાવી છે.
તદિદ્વદન્ત્યદ્રયો વિમોચને યામન્નઞ્જસ્પા ઇવ ઘેદુપબ્દિભિઃ । વપન્તો બીજમિવ ધાન્યાકૃતઃ પૃઞ્ચન્તિ સોમં ન મિનન્તિ બપ્સતઃ
પથ્થરો છૂટતા સમયે એમ બોલે છે, જેમ ઘોડા જૂથ સાથે હણફાળે છે. એ બીજ વાવતાં ધાન્યની જેમ સોમરસ વહાવે છે, કદી ઓછા પડતા નથી, હંમેશા ઉત્સુક રહે છે.
સુતે અધ્વરે અધિ વાચમક્રતા ક્રીળયો ન માતરં તુદન્તઃ । વિ ષૂ મુઞ્ચા સુષુવુષો મનીષાં વિ વર્તન્તામદ્રયશ્ચાયમાનાઃ
પિછાણ સમયે, યજ્ઞમાં, પથ્થરો વાણી ઉચ્ચારે છે, જેમ રમતાં દીકરા માતાને વાગે છે. હે પથ્થરો, રસ કાઢનારા જ્ઞાનીને મુક્ત કરો; ઉત્સુક થઈને આગળ વધો.
હયે જાયે મનસા તિષ્ઠ ઘોરે વચાંસિ મિશ્રા કૃણવાવહૈ નુ । ન નૌ મન્ત્રા અનુદિતાસ એતે મયસ્કરન્પરતરે ચનાહન્
હે પત્ની, મનથી સ્થિર રહો; ચાલો, આપણે ભયમાં પણ સાથે મળીને વચન રચીએ. આપણા મંત્રો વ્યર્થ ગયા નથી; એ આપણને સુખ આપે છે, ભલે દૂર સુધી જવું પડે.
કિમેતા વાચા કૃણવા તવાહં પ્રાક્રમિષમુષસામગ્રિયેવ । પુરૂરવઃ પુનરસ્તં પરેહિ દુરાપના વાત ઇવાહમસ્મિ
આપણે બોલેલા શબ્દોનો હું શું કરું? હું ઉષાની પહેલી કિરણ જેવી વિદાય લઈશ. હે પુરૂરવ, ફરીથી તારા ઘેર જા; હું પવન જેવી અપ્રાપ્ય છું.
ઇષુર્ન શ્રિય ઇષુધેરસના ગોષાઃ શતસા ન રંહિઃ । અવીરે ક્રતૌ વિ દવિદ્યુતન્નોરા ન માયું ચિતયન્ત ધુનયઃ
મારી દોડ તૂણામાંથી નીકળેલા તીરમાં જેવી છે, કે સો ગાયોની દોડ જેવી છે. બળહીન મનુષ્યમાં નિશ્ચય છુટી જાય છે, જેમ ધારા પાણી વહાવે છે, અને જ્ઞાની પણ એનું માપ પકડે નહીં.
સા વસુ દધતી શ્વશુરાય વય ઉષો યદિ વષ્ટ્યન્તિગૃહાત્ । અસ્તં નનક્ષે યસ્મિઞ્ચાકન્દિવા નક્તં શ્નથિતા વૈતસેન
જે સ્ત્રી ધન લઈને શ્વશુરના ઘેર જાય છે, જો ઉષા નજીકના ઘરથી આવવાની ઈચ્છે. હું એ સ્થાન પર પહોંચી ગઈ છું, જ્યાં રસ્તો વળે છે, અને રાત્રે વૈતસ દોરથી બંધાઈ છું.
ત્રિઃ સ્મ માહ્નઃ શ્નથયો વૈતસેનોત સ્મ મેઽવ્યત્યૈ પૃણાસિ । પુરૂરવોઽનુ તે કેતમાયં રાજા મે વીર તન્વસ્તદાસીઃ
દિવસમાં ત્રણ વાર વૈતસ દોરે મને બાંધ્યું છે, અને તું, અવિચલ, મને તરસથી ભર્યું છે. હે પુરૂરવ, તારા સંકેત પછી, આ રાજા, મારો વીર, એ જ મારું શરીર હતું.
યા સુજૂર્ણિઃ શ્રેણિઃ સુમ્નઆપિર્હ્રદેચક્ષુર્ન ગ્રન્થિની ચરણ્યુઃ । તા અઞ્જયોઽરુણયો ન સસ્રુઃ શ્રિયે ગાવો ન ધેનવોઽનવન્ત
જે સારી રીતે જોડાયેલી, શુભેચ્છાથી ભરેલી, હૃદયની નજર જેવી, ગાંઠ વગર, ઝડપી રેખા છે—એ તેજસ્વી, લાલ રંગનીઓ મહિમા માટે દોડી છે, ગાયોની જેમ, દૂધ આપતી ગાયોની જેમ.
સમસ્મિઞ્જાયમાન આસત ગ્ના ઉતેમવર્ધન્નદ્યઃ સ્વગૂર્તાઃ । મહે યત્ત્વા પુરૂરવો રણાયાવર્ધયન્દસ્યુહત્યાય દેવાઃ
મારા જન્મ સમયે દેવીઓ એકસાથે બેઠી હતી, અને સ્તુતિ પામેલી નદીઓ વધતી ગઈ. જ્યારે દેવોએ તને, હે પુરૂરવ, મહાન યુદ્ધ માટે, દુશ્મનના વિનાશ માટે તૈયાર કર્યો.
સચા યદાસુ જહતીષ્વત્કમમાનુષીષુ માનુષો નિષેવે । અપ સ્મ મત્તરસન્તી ન ભુજ્યુસ્તા અત્રસન્રથસ્પૃશો નાશ્વાઃ
જ્યારે મેં એમની સાથે મનુષ્યોમાં ઇચ્છા છોડી, અને મનુષ્ય તરીકે મનુષ્યમાં રહી સેવા કરી, ત્યારે, નશામાં, એ મને માણી શક્યા નહીં; જે રથને સ્પર્શતા, એ ઘોડા અદૃશ્ય થઈ ગયા.
યદાસુ મર્તો અમૃતાસુ નિસ્પૃક્સં ક્ષોણીભિઃ ક્રતુભિર્ન પૃઙ્ક્તે । તા આતયો ન તન્વઃ શુમ્ભત સ્વા અશ્વાસો ન ક્રીળયો દન્દશાનાઃ
જ્યારે કોઈ મનુષ્ય અમર સ્ત્રીઓ વચ્ચે નિરસ બની જાય છે અને પૃથ્વી પર રહેતા લોકો સાથે તેમના વિધિ-વિધાનો ભાગ નથી લેતો, ત્યારે એ રૂપો એમની પોતાની સુંદરતાથી ઝગમગે છે — જેમ રમતાં ઘોડા, જેમ ઉછળતાં કોડિયા, પોતાની મોજમાં શોભે છે.
વિદ્યુન્ન યા પતન્તી દવિદ્યોદ્ભરન્તી મે અપ્યા કામ્યાનિ । જનિષ્ટો અપો નર્યઃ સુજાતઃ પ્રોર્વશી તિરત દીર્ઘમાયુઃ
જેમ વીજળી વીજાય છે પણ ગર્જના વિના પડે છે, એમ એ મારી ઇચ્છિત વસ્તુઓ લઈ ગઈ. એ ઉત્તમ સ્ત્રી જળોમાં જન્મી હતી — હે ઉર્વશી, એ પુરુષને લાંબી આયુષ્ય આપ.
જજ્ઞિષ ઇત્થા ગોપીથ્યાય હિ દધાથ તત્પુરૂરવો મ ઓજઃ । અશાસં ત્વા વિદુષી સસ્મિન્નહન્ન મ આશૃણોઃ કિમભુગ્વદાસિ
તું ગોપાળકના કાર્ય માટે આવી હતી; એ માટે, હે પુરૂરવા, તું તારી શક્તિ મૂકી. હું તને ઇચ્છતી હતી, જ્ઞાની, પણ તું મારી સાથે રહ્યો નહીં; તું સાંભળ્યું નહીં — તને શું ગમ્યું હતું?
કદા સૂનુઃ પિતરં જાત ઇચ્છાચ્ચક્રન્નાશ્રુ વર્તયદ્વિજાનન્ । કો દમ્પતી સમનસા વિ યૂયોદધ યદગ્નિઃ શ્વશુરેષુ દીદયત્
ક્યારે પુત્ર, જે હમણાં જન્મ્યો છે, પિતાને શોધે છે, સત્ય જાણીને, આંખોમાંથી આંસુ લાવે છે? કોણ એવા પતિ-પત્નીને જુદા પાડે શકે છે, જે એક મનના છે, જ્યારે અગ્નિ સાસરિયામાં પ્રગટે છે?
પ્રતિ બ્રવાણિ વર્તયતે અશ્રુ ચક્રન્ન ક્રન્દદાધ્યે શિવાયૈ । પ્ર તત્તે હિનવા યત્તે અસ્મે પરેહ્યસ્તં નહિ મૂર માપઃ
હું જાહેર કહું છું: એ આંસુ વહાવે છે, એ સાસુને એના સુખ માટે રડાવે છે. તેથી, હું તને મારી પાસેથી દૂર મોકલું છું — બીજે જા; મને સ્પર્શ કરશો નહીં, મૂર્ખ.
સુદેવો અદ્ય પ્રપતેદનાવૃત્પરાવતં પરમાં ગન્તવા ઉ । અધા શયીત નિરૃતેરુપસ્થેઽધૈનં વૃકા રભસાસો અદ્યુઃ
સારો દેવ આજે બંધન વિના દૂર, બહુ દૂર સ્થળે જતો રહે. ત્યાં તે વિનાશની ગોદમાં સુવે; ત્યાં વાઘો ઉત્સાહથી તેને ભક્ષે.
પુરૂરવો મા મૃથા મા પ્ર પપ્તો મા ત્વા વૃકાસો અશિવાસ ઉ ક્ષન્ । ન વૈ સ્ત્રૈણાનિ સખ્યાનિ સન્તિ સાલાવૃકાણાં હૃદયાન્યેતા
હે પુરૂરવા, તું મરતો નહીં, તું દૂર જતો નહીં; દુષ્ટ વાઘો તને નાશ ન કરે. ખરેખર, સ્ત્રીઓમાં મિત્રતા નથી; એમના હૃદય વાઘણ જેવા જ હોય છે.
યદ્વિરૂપાચરં મર્ત્યેષ્વવસં રાત્રીઃ શરદશ્ચતસ્રઃ । ઘૃતસ્ય સ્તોકં સકૃદહ્ન આશ્નાં તાદેવેદં તાતૃપાણા ચરામિ
જે કંઈ અજાણી રીત મેં મનુષ્યોમાં કરી, ચાર વર્ષ અને રાતો અહીં રહી. હું રોજ એક વાર થોડું ઘી જમતી; એથી હવે તૃપ્ત થઈ, હું ચાલું છું.
અન્તરિક્ષપ્રાં રજસો વિમાનીમુપ શિક્ષામ્યુર્વશીં વસિષ્ઠઃ । ઉપ ત્વા રાતિઃ સુકૃતસ્ય તિષ્ઠાન્નિ વર્તસ્વ હૃદયં તપ્યતે મે
મધ્ય આકાશમાં ફરતો વશિષ્ઠ ઉર્વશીને શોધે છે, જે તેજસ્વી છે. સારા કર્મનું ફળ તારી પાસે છે; તું દૂર ન જા — મારું હૃદય દુઃખે છે.