એતાવાનસ્ય મહિમાતો જ્યાયાઁશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ
એની મહિમા એટલી મોટી છે, પણ પુરુષ તો એથી પણ વિશાળ છે. બધા જીવ માત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા અમર સ્વરૂપે સ્વર્ગમાં છે.
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ પાદોઽસ્યેહાભવત્પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્વ્યક્રામત્સાશનાનશને અભિ
પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. ત્યારબાદ એ બધે, ખાવાવાળામાં અને ના ખાવાવાળામાં વ્યાપી ગયો.
તસ્માદ્વિરાળજાયત વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ
એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો અને વિરાટમાંથી પુરુષ. એ જન્મ્યા પછી, પૃથ્વીથી આગળ અને પાછળ બંને તરફ વિસ્તરી ગયો.
યત્પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવનરૂપે યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે વસંત ઘી, ઉનાળું લાકડું અને શરદ ઋતુ હવન સામગ્રી બની.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્પુરુષં જાતમગ્રતઃ । તેન દેવા અયજન્ત સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે
એ યજ્ઞને, જે આરંભે જન્મેલો પુરુષ હતો, દેવોએ પવિત્ર કૂશ પર સ્થાપિત કર્યો. એ યજ્ઞથી દેવો, સાધ્ય અને પ્રાચીન ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂન્ તાઁશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યાન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે
એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી દહીં અને ઘી ભેગું થયું. એથી વાયુમંડળનાં, જંગલનાં અને ગામનાં પ્રાણીઓ સર્જાયા.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત
એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી ઋચાઓ અને સામગાન જન્મ્યાં. છંદો પણ એમાંથી જન્મ્યાં અને એમાંથી યજુર પણ પ્રગટ્યું.
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ
એમાંથી ઘોડા અને બે પાંખવાળા બધા પ્રાણી જન્મ્યાં. એમાંથી ગાયો, બકરાં અને ધોળાં પણ ઉત્પન્ન થયા.
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઉચ્યેતે
જ્યારે દેવોએ પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા ભાગ કર્યા? એનું મોઢું શું હતું, હાથ કયા હતા, જાંઘો કઈ હતી અને પગ કયા કહેવાય છે?
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીદ્બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો અજાયત
બ્રાહ્મણો એના મોઢામાંથી ઉત્પન્ન થયા, રાજવર્ગ એના હાથોમાંથી બન્યા, એના જાંઘોમાંથી વૈશ્ય જન્મ્યા અને એના પગમાંથી શૂદ્ર પેદા થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત । મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ પ્રાણાદ્વાયુરજાયત
ચંદ્ર એના મનમાંથી જન્મ્યો, સૂર્ય એના આંખમાંથી ઉત્પન્ન થયો; એના મોઢામાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ આવ્યા અને એના શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયો.
નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષં શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાઁ અકલ્પયન્
એના નાભિમાંથી આકાશ પેદા થયું, એના માથામાંથી સ્વર્ગ રચાયું; એના પગમાંથી ધરતી અને એના કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ, આમ જગતની રચના થઈ.
સપ્તાસ્યાસન્પરિધયસ્ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાના અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્
એના સાત મોઢા આસપાસ લાકડાં ગોઠવાયા, ત્રણ વખત સાત સમિદ્ધો તૈયાર કરવામાં આવી; દેવોએ યજ્ઞ કરતા પુરુષને યજ્ઞના પશુ તરીકે બાંધ્યો.
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
દેવોએ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞ કર્યો; આ જ પ્રથમ ધર્મકર્મો હતા. તેઓ સ્વર્ગના મહિમા સુધી પહોંચી ગયા, જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય દેવતાઓ વસે છે.
સં જાગૃવદ્ભિર્જરમાણ ઇધ્યતે દમે દમૂના ઇષયન્નિળસ્પદે । વિશ્વસ્ય હોતા હવિષો વરેણ્યો વિભુર્વિભાવા સુષખા સખીયતે
જે જાગૃત છે, તેઓ ઘરમાં, પોતાના સ્થાન પર, વૃદ્ધ પણ, અગ્નિને પ્રગટાવે છે; એ સર્વહોતૃ, શ્રેષ્ઠ હવન લાયક, સર્વવ્યાપી, તેજસ્વી અને સારો મિત્ર છે.
સ દર્શતશ્રીરતિથિર્ગૃહેગૃહે વનેવને શિશ્રિયે તક્વવીરિવ । જનંજનં જન્યો નાતિ મન્યતે વિશ આ ક્ષેતિ વિશ્યો વિશંવિશમ્
એ સ્પષ્ટ તેજથી શોભાયમાન, દરેક ઘરમાં મહેમાન બની રહે છે, દરેક વનમાં કુશળ કારગર જેવો વસે છે; એ કોઈને તુચ્છ માનતો નથી, દરેક જાતિમાં, દરેક લોકોમાં રહે છે.
સુદક્ષો દક્ષૈઃ ક્રતુનાસિ સુક્રતુરગ્ને કવિઃ કાવ્યેનાસિ વિશ્વવિત્ । વસુર્વસૂનાં ક્ષયસિ ત્વમેક ઇદ્દ્યાવા ચ યાનિ પૃથિવી ચ પુષ્યતઃ
હે અગ્નિ, તું બુદ્ધિથી બુદ્ધિમાન છે, કૌશલ્યથી કુશળ છે, કવિ છે, સર્વજ્ઞ છે; તું એકલો ધનની સંપત્તિ ધરાવનારો છે, તું આકાશ અને ધરતીને પોષે છે.
પ્રજાનન્નગ્ને તવ યોનિમૃત્વિયમિળાયાસ્પદે ઘૃતવન્તમાસદઃ । આ તે ચિકિત્ર ઉષસામિવેતયોઽરેપસઃ સૂર્યસ્યેવ રશ્મયઃ
હે અગ્નિ, તારા જન્મને જાણીને, યજ્ઞસ્થાનમાં, ઘીથી ભરેલા હવનસ્થળે, લોકો બેઠા છે; તારી પાસે ઉજળા લોકો, ઉષા જેવી, શુદ્ધ સૂર્યકિરણો જેવી, આવે છે.
તવ શ્રિયો વર્ષ્યસ્યેવ વિદ્યુતશ્ચિત્રાશ્ચિકિત્ર ઉષસાં ન કેતવઃ । યદોષધીરભિસૃષ્ટો વનાનિ ચ પરિ સ્વયં ચિનુષે અન્નમાસ્યે
હે અગ્નિ, તારી કીર્તિ વરસાદ જેવી છે, તારી તેજસ્વી જ્યોતિઓ ઉષા જેવી છે; જ્યારે તું છોડ અને વનસ્પતિઓ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તું પોતે જ ખોરાક એકત્ર કરે છે.
તમોષધીર્દધિરે ગર્ભમૃત્વિયં તમાપો અગ્નિં જનયન્ત માતરઃ । તમિત્સમાનં વનિનશ્ચ વીરુધોઽન્તર્વતીશ્ચ સુવતે ચ વિશ્વહા
વનસ્પતિઓએ યજ્ઞનું બીજ ધારણ કર્યું, પાણીથી, હે અગ્નિ, તારો જન્મ થયો; એ જ તને વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ, ગર્ભવતી અને ફળદાયી, સર્વત્ર જન્મ આપે છે.
વાતોપધૂત ઇષિતો વશાઁ અનુ તૃષુ યદન્ના વેવિષદ્વિતિષ્ઠસે । આ તે યતન્તે રથ્યો યથા પૃથક્છર્ધાંસ્યગ્ને અજરાણિ ધક્ષતઃ
પવનથી ઉડાડવામાં આવતો, ઇચ્છાથી ચલિત, તું ત્રણ પ્રકારના ખોરાકમાં ફરતો, હે અગ્નિ, ચેતન રહે છે; રથચાલકો તારી માટે પ્રયત્ન કરે છે, તારી અજર જ્યોતિઓ અલગ-અલગ દહન કરે છે.
મેધાકારં વિદથસ્ય પ્રસાધનમગ્નિં હોતારં પરિભૂતમં મતિમ્ । તમિદર્ભે હવિષ્યા સમાનમિત્તમિન્મહે વૃણતે નાન્યં ત્વત્
અગ્નિ જ બુદ્ધિનો સર્જક છે, સભાનો શોભા છે, યજ્ઞકર્તા છે, વિચારને પ્રેરણા આપનાર છે; એ જ એકને, લોકો હવનથી પસંદ કરે છે, મહાનતાની ઇચ્છાથી, તારા સિવાય બીજું કોઈ નથી.
ત્વામિદત્ર વૃણતે ત્વાયવો હોતારમગ્ને વિદથેષુ વેધસઃ । યદ્દેવયન્તો દધતિ પ્રયાંસિ તે હવિષ્મન્તો મનવો વૃક્તબર્હિષઃ
હે અગ્નિ, અહીં વિદ્વાનો તને સભામાં યજ્ઞકર્તા તરીકે પસંદ કરે છે; જ્યારે ઉપાસકો તારા માટે હવન ધરાવે છે, દેવોને સમર્પિત મનુષ્યો, કુશાસન સાથે, તારા માટે.
તવાગ્ને હોત્રં તવ પોત્રમૃત્વિયં તવ નેષ્ટ્રં ત્વમગ્નિદૃતાયતઃ । તવ પ્રશાસ્ત્રં ત્વમધ્વરીયસિ બ્રહ્મા ચાસિ ગૃહપતિશ્ચ નો દમે
હે અગ્નિ, તારો યજ્ઞકર્મ, તારો સહાયકપદ, તારો યજ્ઞકાર્ય, તું આમંત્રક છે, તું જ અગ્નિપ્રગટાવનાર છે; તારી દેખરેખ, તું યજ્ઞપતિ છે, તું બ્રાહ્મણ છે અને ઘરમાં ગૃહપતિ છે.
યસ્તુભ્યમગ્ને અમૃતાય મર્ત્યઃ સમિધા દાશદુત વા હવિષ્કૃતિ । તસ્ય હોતા ભવસિ યાસિ દૂત્યમુપ બ્રૂષે યજસ્યધ્વરીયસિ
જે મનુષ્ય, હે અગ્નિ, અમર તને સમિદ્ધ અથવા હવનથી સેવા આપે છે, તું તેનો યજ્ઞકર્તા બને છે, દૂત બની જાય છે અને યજમાન માટે યજ્ઞમાં બોલી આપે છે.
ઇમા અસ્મૈ મતયો વાચો અસ્મદાઁ ઋચો ગિરઃ સુષ્ટુતયઃ સમગ્મત । વસૂયવો વસવે જાતવેદસે વૃદ્ધાસુ ચિદ્વર્ધનો યાસુ ચાકનત્
આ વિચારો, આ વાણી, આ ઋચાઓ, આ સ્તુતિઓ, બધું તારા માટે એકઠું થયું છે; સંપત્તિની ઇચ્છાથી, સર્વજ્ઞ અગ્નિને, જે વૃદ્ધને પણ વધારતો અને આનંદ આપતો છે.
ઇમાં પ્રત્નાય સુષ્ટુતિં નવીયસીં વોચેયમસ્મા ઉશતે શૃણોતુ નઃ । ભૂયા અન્તરા હૃદ્યસ્ય નિસ્પૃશે જાયેવ પત્ય ઉશતી સુવાસાઃ
આ પ્રાચીન, શ્રેષ્ઠ અને નવીન સ્તુતિ, આપણે એ દયાળુ માટે ગાઈએ; એ અમારું સાંભળે, હંમેશા હૃદયમાં વસે, જેમ પતિના ઘરમાં સજ્જન પત્ની રહે છે.
યસ્મિન્નશ્વાસ ઋષભાસ ઉક્ષણો વશા મેષા અવસૃષ્ટાસ આહુતાઃ । કીલાલપે સોમપૃષ્ઠાય વેધસે હૃદા મતિં જનયે ચારુમગ્નયે
જેમાં ઘોડા, બળદ, વાછરડા, ગાય અને ધેંસ, બધાં મુક્ત કરીને અર્પણ કરવામાં આવે છે— એવા સોમપ્રિય વિદ્વાન અગ્નિ માટે, હું મારા હૃદયથી સુંદર ભાવના ઉત્પન્ન કરું છું.
અહાવ્યગ્ને હવિરાસ્યે તે સ્રુચીવ ઘૃતં ચમ્વીવ સોમઃ । વાજસનિં રયિમસ્મે સુવીરં પ્રશસ્તં ધેહિ યશસં બૃહન્તમ્
હે અગ્નિ, આ હવન તારી માટે છે; ઘી તારી માટે ચમચી જેવું અને સોમ રસ પાત્ર જેવું હોય. અમને બળથી ભરપૂર, વીરોથી સમૃદ્ધ, પ્રસિદ્ધ અને મહાન યશ આપ.
યજ્ઞસ્ય વો રથ્યં વિશ્પતિં વિશાં હોતારમક્તોરતિથિં વિભાવસુમ્ । શોચઞ્છુષ્કાસુ હરિણીષુ જર્ભુરદ્વૃષા કેતુર્યજતો દ્યામશાયત
યજ્ઞના સ્વામી, રથચાલક, પ્રજાના મુખ્ય, હોતૃ, ઉપાસકના અતિથિ, તેજસ્વી અગ્નિ— જે સુકા લાકડાંમાં જ્વલંતો છે, શક્તિશાળી છે, ઉપાસકનો ચિહ્ન છે અને આકાશ સુધી ફેલાય છે— તને અમે પ્રણામ કરીએ છીએ.