પ્રાક્તુભ્ય ઇન્દ્રઃ પ્ર વૃધો અહભ્યઃ પ્રાન્તરિક્ષાત્પ્ર સમુદ્રસ્ય ધાસેઃ । પ્ર વાતસ્ય પ્રથસઃ પ્ર જ્મો અન્તાત્પ્ર સિન્ધુભ્યો રિરિચે પ્ર ક્ષિતિભ્યઃ
ઇન્દ્ર પૂર્વ દિશા, મહાન લોકો, દિવસો, અંતરિક્ષ, સાગરના તળ, પવનના વિસ્તરણ, આકાશના અંત, નદીઓ અને ભૂમિમાંથી પ્રસરીને પ્રકાશિત થયો છે.
પ્ર શોશુચત્યા ઉષસો ન કેતુરસિન્વા તે વર્તતામિન્દ્ર હેતિઃ । અશ્મેવ વિધ્ય દિવ આ સૃજાનસ્તપિષ્ઠેન હેષસા દ્રોઘમિત્રાન્
હે ઇન્દ્ર, તારી શસ્ત્રમાળા ઉષા જેવી તેજસ્વી ઝળહળી રહી છે; એ હંમેશાં તને વિજય અપાવે. તું આકાશમાંથી તારો અગ્નિમય બાણ ફેંકી, દગાબાજ દુશ્મનોને પથ્થર ફોડી નાખે તેમ ચકનાચૂર કરી દે.
અન્વહ માસા અન્વિદ્વનાન્યન્વોષધીરનુ પર્વતાસઃ । અન્વિન્દ્રં રોદસી વાવશાને અન્વાપો અજિહત જાયમાનમ્
મહિના એક પછી એક આવે છે, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો પણ એ જ રીતે અનુસરે છે. પૃથ્વી અને આકાશ બંને તારી શક્તિમાં, હે ઇન્દ્ર, તને અનુસરે છે; અને પાણી જન્મેલા બાળકને આધાર આપે છે.
કર્હિ સ્વિત્સા ત ઇન્દ્ર ચેત્યાસદઘસ્ય યદ્ભિનદો રક્ષ એષત્ । મિત્રક્રુવો યચ્છસને ન ગાવઃ પૃથિવ્યા આપૃગમુયા શયન્તે
હે ઇન્દ્ર, ક્યારે એ ક્ષણ આવશે જ્યારે દુષ્ટનો વિનાશ થશે? ક્યારે ખોટા મિત્ર જેવા દુશ્મનો ગાયોની જેમ ચારેકોર પૃથ્વી પર વિખેરાઈ પડશે?
શત્રૂયન્તો અભિ યે નસ્તતસ્રે મહિ વ્રાધન્ત ઓગણાસ ઇન્દ્ર । અન્ધેનામિત્રાસ્તમસા સચન્તાં સુજ્યોતિષો અક્તવસ્તાઁ અભિ ષ્યુઃ
જે લોકો અમારાં દુશ્મન છે અને મોટી સંખ્યામાં ભેગા થાય છે, હે ઇન્દ્ર, તું તેમને સંપૂર્ણપણે હરાવી દે. જે અમિત્ર છે, અંધકાર અને અજ્ઞાનમાં ડૂબેલા છે, તેઓ સત્યના પ્રકાશથી ઘેરાઈ જાય.
પુરૂણિ હિ ત્વા સવના જનાનાં બ્રહ્માણિ મન્દન્ગૃણતામૃષીણામ્ । ઇમામાઘોષન્નવસા સહૂતિં તિરો વિશ્વાઁ અર્ચતો યાહ્યર્વાઙ્
હે ઇન્દ્ર, લોકોના અનેક યજ્ઞ અને ઋષિઓના સ્તુતિગાન તને આનંદ આપે છે. તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક તને બોલાવે છે; તું બધાની સ્તુતિને પાર કરી, નજીક આવ.
એવા તે વયમિન્દ્ર ભુઞ્જતીનાં વિદ્યામ સુમતીનાં નવાનામ્ । વિદ્યામ વસ્તોરવસા ગૃણન્તો વિશ્વામિત્રા ઉત ત ઇન્દ્ર નૂનમ્
હે ઇન્દ્ર, તારી કૃપાથી લાભ મેળવનારાઓમાં અમે તારી નવી દયાની કૃપા જાણી શકીએ. અમે તારી સ્તુતિ કરતા તારી સહાયથી મળતી સંપત્તિ જાણી શકીએ; અને બધા મિત્રોએ પણ તને હવે ઓળખી લે.
શુનં હુવેમ મઘવાનમિન્દ્રમસ્મિન્ભરે નૃતમં વાજસાતૌ । શૃણ્વન્તમુગ્રમૂતયે સમત્સુ ઘ્નન્તં વૃત્રાણિ સંજિતં ધનાનામ્
ચાલો, આપણે દયાળુ ઇન્દ્રને બોલાવીએ, જે પુરસ્કાર અને શક્તિની સ્પર્ધામાં શ્રેષ્ઠ વીર છે. તે યુદ્ધમાં અમારો અવાજ સાંભળે, દુશ્મનોને હરાવે અને સંપત્તિ જીતે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વાત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્
કોસ્મિક પુરુષના હજાર માથા, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ સર્વત્ર પૃથ્વીને આવરીને, દસ આંગળ જેટલું આગળ વિસ્તરેલો છે.
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ
આ આખું જગત એ પુરુષ જ છે—જે થયું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને અન્નથી વધુ વિકસે છે.
એતાવાનસ્ય મહિમાતો જ્યાયાઁશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ
એની મહિમા એટલી મોટી છે, પણ પુરુષ તો એથી પણ વિશાળ છે. બધા જીવ માત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા અમર સ્વરૂપે સ્વર્ગમાં છે.
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ પાદોઽસ્યેહાભવત્પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્વ્યક્રામત્સાશનાનશને અભિ
પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. ત્યારબાદ એ બધે, ખાવાવાળામાં અને ના ખાવાવાળામાં વ્યાપી ગયો.
તસ્માદ્વિરાળજાયત વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ
એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો અને વિરાટમાંથી પુરુષ. એ જન્મ્યા પછી, પૃથ્વીથી આગળ અને પાછળ બંને તરફ વિસ્તરી ગયો.
યત્પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવનરૂપે યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે વસંત ઘી, ઉનાળું લાકડું અને શરદ ઋતુ હવન સામગ્રી બની.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્પુરુષં જાતમગ્રતઃ । તેન દેવા અયજન્ત સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે
એ યજ્ઞને, જે આરંભે જન્મેલો પુરુષ હતો, દેવોએ પવિત્ર કૂશ પર સ્થાપિત કર્યો. એ યજ્ઞથી દેવો, સાધ્ય અને પ્રાચીન ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂન્ તાઁશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યાન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે
એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી દહીં અને ઘી ભેગું થયું. એથી વાયુમંડળનાં, જંગલનાં અને ગામનાં પ્રાણીઓ સર્જાયા.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત
એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી ઋચાઓ અને સામગાન જન્મ્યાં. છંદો પણ એમાંથી જન્મ્યાં અને એમાંથી યજુર પણ પ્રગટ્યું.
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ
એમાંથી ઘોડા અને બે પાંખવાળા બધા પ્રાણી જન્મ્યાં. એમાંથી ગાયો, બકરાં અને ધોળાં પણ ઉત્પન્ન થયા.
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઉચ્યેતે
જ્યારે દેવોએ પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા ભાગ કર્યા? એનું મોઢું શું હતું, હાથ કયા હતા, જાંઘો કઈ હતી અને પગ કયા કહેવાય છે?
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીદ્બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો અજાયત
બ્રાહ્મણો એના મોઢામાંથી ઉત્પન્ન થયા, રાજવર્ગ એના હાથોમાંથી બન્યા, એના જાંઘોમાંથી વૈશ્ય જન્મ્યા અને એના પગમાંથી શૂદ્ર પેદા થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત । મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ પ્રાણાદ્વાયુરજાયત
ચંદ્ર એના મનમાંથી જન્મ્યો, સૂર્ય એના આંખમાંથી ઉત્પન્ન થયો; એના મોઢામાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ આવ્યા અને એના શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયો.
નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષં શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાઁ અકલ્પયન્
એના નાભિમાંથી આકાશ પેદા થયું, એના માથામાંથી સ્વર્ગ રચાયું; એના પગમાંથી ધરતી અને એના કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ, આમ જગતની રચના થઈ.
સપ્તાસ્યાસન્પરિધયસ્ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાના અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્
એના સાત મોઢા આસપાસ લાકડાં ગોઠવાયા, ત્રણ વખત સાત સમિદ્ધો તૈયાર કરવામાં આવી; દેવોએ યજ્ઞ કરતા પુરુષને યજ્ઞના પશુ તરીકે બાંધ્યો.
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
દેવોએ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞ કર્યો; આ જ પ્રથમ ધર્મકર્મો હતા. તેઓ સ્વર્ગના મહિમા સુધી પહોંચી ગયા, જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય દેવતાઓ વસે છે.
સં જાગૃવદ્ભિર્જરમાણ ઇધ્યતે દમે દમૂના ઇષયન્નિળસ્પદે । વિશ્વસ્ય હોતા હવિષો વરેણ્યો વિભુર્વિભાવા સુષખા સખીયતે
જે જાગૃત છે, તેઓ ઘરમાં, પોતાના સ્થાન પર, વૃદ્ધ પણ, અગ્નિને પ્રગટાવે છે; એ સર્વહોતૃ, શ્રેષ્ઠ હવન લાયક, સર્વવ્યાપી, તેજસ્વી અને સારો મિત્ર છે.
સ દર્શતશ્રીરતિથિર્ગૃહેગૃહે વનેવને શિશ્રિયે તક્વવીરિવ । જનંજનં જન્યો નાતિ મન્યતે વિશ આ ક્ષેતિ વિશ્યો વિશંવિશમ્
એ સ્પષ્ટ તેજથી શોભાયમાન, દરેક ઘરમાં મહેમાન બની રહે છે, દરેક વનમાં કુશળ કારગર જેવો વસે છે; એ કોઈને તુચ્છ માનતો નથી, દરેક જાતિમાં, દરેક લોકોમાં રહે છે.
સુદક્ષો દક્ષૈઃ ક્રતુનાસિ સુક્રતુરગ્ને કવિઃ કાવ્યેનાસિ વિશ્વવિત્ । વસુર્વસૂનાં ક્ષયસિ ત્વમેક ઇદ્દ્યાવા ચ યાનિ પૃથિવી ચ પુષ્યતઃ
હે અગ્નિ, તું બુદ્ધિથી બુદ્ધિમાન છે, કૌશલ્યથી કુશળ છે, કવિ છે, સર્વજ્ઞ છે; તું એકલો ધનની સંપત્તિ ધરાવનારો છે, તું આકાશ અને ધરતીને પોષે છે.
પ્રજાનન્નગ્ને તવ યોનિમૃત્વિયમિળાયાસ્પદે ઘૃતવન્તમાસદઃ । આ તે ચિકિત્ર ઉષસામિવેતયોઽરેપસઃ સૂર્યસ્યેવ રશ્મયઃ
હે અગ્નિ, તારા જન્મને જાણીને, યજ્ઞસ્થાનમાં, ઘીથી ભરેલા હવનસ્થળે, લોકો બેઠા છે; તારી પાસે ઉજળા લોકો, ઉષા જેવી, શુદ્ધ સૂર્યકિરણો જેવી, આવે છે.
તવ શ્રિયો વર્ષ્યસ્યેવ વિદ્યુતશ્ચિત્રાશ્ચિકિત્ર ઉષસાં ન કેતવઃ । યદોષધીરભિસૃષ્ટો વનાનિ ચ પરિ સ્વયં ચિનુષે અન્નમાસ્યે
હે અગ્નિ, તારી કીર્તિ વરસાદ જેવી છે, તારી તેજસ્વી જ્યોતિઓ ઉષા જેવી છે; જ્યારે તું છોડ અને વનસ્પતિઓ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તું પોતે જ ખોરાક એકત્ર કરે છે.
તમોષધીર્દધિરે ગર્ભમૃત્વિયં તમાપો અગ્નિં જનયન્ત માતરઃ । તમિત્સમાનં વનિનશ્ચ વીરુધોઽન્તર્વતીશ્ચ સુવતે ચ વિશ્વહા
વનસ્પતિઓએ યજ્ઞનું બીજ ધારણ કર્યું, પાણીથી, હે અગ્નિ, તારો જન્મ થયો; એ જ તને વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ, ગર્ભવતી અને ફળદાયી, સર્વત્ર જન્મ આપે છે.