સ્તોમેન હિ દિવિ દેવાસો અગ્નિમજીજનઞ્છક્તિભી રોદસિપ્રામ્ । તમૂ અકૃણ્વન્ત્રેધા ભુવે કં સ ઓષધીઃ પચતિ વિશ્વરૂપાઃ
સ્તુતિથી સ્વર્ગના દેવોએ પોતાની શક્તિથી અગ્નિને, બંને લોકના સ્વામી, સર્જ્યા. તેમણે એને જગતમાં ત્રણ રૂપે સ્થાપ્યો; એ સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓને પકાવે છે.
યદેદેનમદધુર્યજ્ઞિયાસો દિવિ દેવાઃ સૂર્યમાદિતેયમ્ । યદા ચરિષ્ણૂ મિથુનાવભૂતામાદિત્પ્રાપશ્યન્ભુવનાનિ વિશ્વા
જ્યારે યજ્ઞયોગ્ય દેવોએ અગ્નિને સ્વર્ગમાં સૂર્યરૂપે સ્થાપ્યો, જ્યારે ચાલતી જોડીઓ દેખાઈ, ત્યારે સર્વે જગત સ્પષ્ટ દેખાવા લાગ્યા.
વિશ્વસ્મા અગ્નિં ભુવનાય દેવા વૈશ્વાનરં કેતુમહ્નામકૃણ્વન્ । આ યસ્તતાનોષસો વિભાતીરપો ઊર્ણોતિ તમો અર્ચિષા યન્
દેવોએ સર્વે લોક માટે અગ્નિને સર્વવ્યાપક, પ્રકાશરૂપ, પોતાની શક્તિથી બનાવ્યો. એ જ ઉષાઓ, તેજસ્વી પાણી ફેલાવે છે અને પોતાની જ્વાલાથી અંધકાર દૂર કરે છે.
વૈશ્વાનરં કવયો યજ્ઞિયાસોઽગ્નિં દેવા અજનયન્નજુર્યમ્ । નક્ષત્રં પ્રત્નમમિનચ્ચરિષ્ણુ યક્ષસ્યાધ્યક્ષં તવિષં બૃહન્તમ્
જેઓ યજ્ઞ માટે યોગ્ય અને વિદ્વાન છે, એવા ઋષિઓએ વૈશ્વાનર અગ્નિને, જે કદી ન નાશ પામે, પ્રગટ કર્યો હતો. એ પ્રાચીન તારા જે સતત ચાલતો રહે છે, એ મહાન અને તેજસ્વી, રહસ્યના મુખ્ય અધ્યક્ષ તરીકે આગળ આવ્યો.
વૈશ્વાનરં વિશ્વહા દીદિવાંસં મન્ત્રૈરગ્નિં કવિમચ્છા વદામઃ । યો મહિમ્ના પરિબભૂવોર્વી ઉતાવસ્તાદુત દેવઃ પરસ્તાત્
અમે વૈશ્વાનર અગ્નિ, સર્વત્ર વ્યાપક અને તેજસ્વી, ઋષિસમાન, તેની સ્તુતિ કરીએ છીએ. એ અગ્નિ, જે પોતાની મહિમાથી આ વિશાળ જગતને ઘેરી લે છે અને સ્વયં પણ દેવોથી પર છે.
દ્વે સ્રુતી અશૃણવં પિતૄણામહં દેવાનામુત મર્ત્યાનામ્ । તાભ્યામિદં વિશ્વમેજત્સમેતિ યદન્તરા પિતરં માતરં ચ
મેં પિતૃઓ અને દેવો, તેમજ મનુષ્યોની બે ધારા સાંભળી છે. આ બંને ધારો દ્વારા આખું જગત હલનચલન કરે છે અને એકત્ર થાય છે, જે કંઈ પિતા અને માતા વચ્ચે છે.
દ્વે સમીચી બિભૃતશ્ચરન્તં શીર્ષતો જાતં મનસા વિમૃષ્ટમ્ । સ પ્રત્યઙ્વિશ્વા ભુવનાનિ તસ્થાવપ્રયુચ્છન્તરણિર્ભ્રાજમાનઃ
બે સુમેળભરી દિશાઓ એ ચાલતા, મસ્તકથી જન્મેલા અને મનથી ઘડાયેલા અગ્નિને ધારણ કરે છે. એ તેજસ્વી દૂત, જે કોઈએ મોકલ્યો નથી, એ સર્વ જગત સામે ઊભો રહ્યો છે.
યત્રા વદેતે અવરઃ પરશ્ચ યજ્ઞન્યોઃ કતરો નૌ વિ વેદ । આ શેકુરિત્સધમાદં સખાયો નક્ષન્ત યજ્ઞં ક ઇદં વિ વોચત્
જ્યાં નીચલા અને ઊંચા બંને બોલે છે, ત્યાં આપણામાંથી યજ્ઞને સાચે કોણ જાણે છે? મિત્રો એકસાથે બેઠા, યજ્ઞને ઓળખે છે—પણ આ બધું કોણ સ્પષ્ટ રીતે કહી શકે?
કત્યગ્નયઃ કતિ સૂર્યાસઃ કત્યુષાસઃ કત્યુ સ્વિદાપઃ । નોપસ્પિજં વઃ પિતરો વદામિ પૃચ્છામિ વઃ કવયો વિદ્મને કમ્
કેટલા અગ્નિ, કેટલા સૂર્ય, કેટલા ઉષા અને કેટલી નદીઓ છે? હું તમારા પિતૃઓને છુપાવતો નથી; પણ, હે વિદ્વાનો, હું જ્ઞાન માટે પૂછું છું—કોણ છે એ?
યાવન્માત્રમુષસો ન પ્રતીકં સુપર્ણ્યો વસતે માતરિશ્વઃ । તાવદ્દધાત્યુપ યજ્ઞમાયન્બ્રાહ્મણો હોતુરવરો નિષીદન્
જેટલી ઉષાઓની માત્રા છે, એના સમાન, પણ એના જેવી નહીં, તેટલો સમય પંખી સમાન ઝડપી માતરિશ્વાન રહે છે; એટલો સમય બ્રાહ્મણ, યજ્ઞના નીચલા પૂજારી તરીકે, યજ્ઞસ્થાન સ્થાપે છે.
ઇન્દ્રં સ્તવા નૃતમં યસ્ય મહ્ના વિબબાધે રોચના વિ જ્મો અન્તાન્ । આ યઃ પપ્રૌ ચર્ષણીધૃદ્વરોભિઃ પ્ર સિન્ધુભ્યો રિરિચાનો મહિત્વા
ચાલો, આપણે ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરીએ, જે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને પોતાની મહિમાથી આકાશ અને જમીનના અંતોને જીતે છે; જે પ્રજાઓને બળ આપે છે અને નદીઓથી પોતાનું મહાત્મ્ય ફેલાવે છે.
સ સૂર્યઃ પર્યુરૂ વરાંસ્યેન્દ્રો વવૃત્યાદ્રથ્યેવ ચક્રા । અતિષ્ઠન્તમપસ્યં ન સર્ગં કૃષ્ણા તમાંસિ ત્વિષ્યા જઘાન
એ સૂર્યની જેમ વિશાળ વિસ્તારોને ઘેરી લે છે; ઇન્દ્ર રથચાલકની જેમ ચક્ર ફેરવે છે; એ અંધકાર અને ઘોર તિમિરને પોતાના તેજથી વિખેરે છે, અવરોધોને પાર કરે છે.
સમાનમસ્મા અનપાવૃદર્ચ ક્ષ્મયા દિવો અસમં બ્રહ્મ નવ્યમ્ । વિ યઃ પૃષ્ઠેવ જનિમાન્યર્ય ઇન્દ્રશ્ચિકાય ન સખાયમીષે
ચાલો, આપણે એકસાથે, અવરોધ વિના, નવી સ્તુતિઓથી, પૃથ્વી અને આકાશમાં ગાઈએ; જેમ કારીગર જાતિઓને ઘડે છે, તેમ ઇન્દ્ર મિત્રતા શોધે છે, માત્ર પોતાના માટે નહીં.
ઇન્દ્રાય ગિરો અનિશિતસર્ગા અપઃ પ્રેરયં સગરસ્ય બુધ્નાત્ । યો અક્ષેણેવ ચક્રિયા શચીભિર્વિષ્વક્તસ્તમ્ભ પૃથિવીમુત દ્યામ્
ઇન્દ્ર માટે, બંધન વિના, હું ગીતો સાગરના તળથી વહાવું છું; જે પોતાની શક્તિથી, ધરીના ધુરા સમાન, સર્વત્ર પૃથ્વી અને આકાશને સ્થિર કરે છે.
આપાન્તમન્યુસ્તૃપલપ્રભર્મા ધુનિઃ શિમીવાઞ્છરુમાઁ ઋજીષી । સોમો વિશ્વાન્યતસા વનાનિ નાર્વાગિન્દ્રં પ્રતિમાનાનિ દેભુઃ
એનો ક્રોધ અંત સુધી પહોંચે છે, ભયાનક અને ઝડપી છે, ધધકતા અગ્નિ જેવો, તીક્ષ્ણ અને શુદ્ધ છે; સોમે બધા વનો પાર કર્યા છે અને નદીઓએ ઇન્દ્રના મહાત્મ્યને માપ્યું છે.
ન યસ્ય દ્યાવાપૃથિવી ન ધન્વ નાન્તરિક્ષં નાદ્રયઃ સોમો અક્ષાઃ । યદસ્ય મન્યુરધિનીયમાનઃ શૃણાતિ વીળુ રુજતિ સ્થિરાણિ
કોઈ આકાશ, પૃથ્વી, રણ, અંતરિક્ષ, પર્વતો કે નદીઓ એવી નથી, જ્યાં સોમ ન પહોંચે; જ્યારે એનો ક્રોધ જાગે છે, ત્યારે એ બધું સાંભળે છે અને દૃઢને તોડી નાખે છે.
જઘાન વૃત્રં સ્વધિતિર્વનેવ રુરોજ પુરો અરદન્ન સિન્ધૂન્ । બિભેદ ગિરિં નવમિન્ન કુમ્ભમા ગા ઇન્દ્રો અકૃણુત સ્વયુગ્ભિઃ
એ વનમાં શક્તિની જેમ વૃત્રને માર્યો, કિલ્લાઓ તોડી નાખ્યા, નદીઓ વહાવી, પર્વત ફાડી નવમું પાત્ર ખોલ્યું અને ઇન્દ્રે પોતાની જ જોતથી ગાયોને મુક્ત કરી.
ત્વં હ ત્યદૃણયા ઇન્દ્ર ધીરોઽસિર્ન પર્વ વૃજિના શૃણાસિ । પ્ર યે મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ધામ યુજં ન જના મિનન્તિ મિત્રમ્
તમે, ઇન્દ્ર, દૃઢ નિશ્ચયથી, તમારી શક્તિથી, અવરોધોને કુહાડીથી સાંધણ તોડે તેમ તોડો છો; જે લોકો મિત્ર અને વરુણના નિયમો ભંગે છે, એ મિત્રોનું કશું બગાડી શકતા નથી.
પ્ર યે મિત્રં પ્રાર્યમણં દુરેવાઃ પ્ર સંગિરઃ પ્ર વરુણં મિનન્તિ । ન્યમિત્રેષુ વધમિન્દ્ર તુમ્રં વૃષન્વૃષાણમરુષં શિશીહિ
જે દુશ્મન, મિત્ર, આર્યમન, ગાયક અને વરુણને દુઃખ આપે છે; એવા શત્રુઓમાં, ઇન્દ્ર, તું મહાન શક્તિથી, દુરાચારી અને ઉગ્રને દંડ આપ.
ઇન્દ્રો દિવ ઇન્દ્ર ઈશે પૃથિવ્યા ઇન્દ્રો અપામિન્દ્ર ઇત્પર્વતાનામ્ । ઇન્દ્રો વૃધામિન્દ્ર ઇન્મેધિરાણામિન્દ્રઃ ક્ષેમે યોગે હવ્ય ઇન્દ્રઃ
ઇન્દ્ર આકાશનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર પૃથ્વીનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર જળનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર પર્વતોનો સ્વામી છે; ઇન્દ્ર બળવાનનો, વિદ્વાનનો, ઘર, સભા અને હવનનો પણ સ્વામી છે.
પ્રાક્તુભ્ય ઇન્દ્રઃ પ્ર વૃધો અહભ્યઃ પ્રાન્તરિક્ષાત્પ્ર સમુદ્રસ્ય ધાસેઃ । પ્ર વાતસ્ય પ્રથસઃ પ્ર જ્મો અન્તાત્પ્ર સિન્ધુભ્યો રિરિચે પ્ર ક્ષિતિભ્યઃ
ઇન્દ્ર પૂર્વ દિશા, મહાન લોકો, દિવસો, અંતરિક્ષ, સાગરના તળ, પવનના વિસ્તરણ, આકાશના અંત, નદીઓ અને ભૂમિમાંથી પ્રસરીને પ્રકાશિત થયો છે.
પ્ર શોશુચત્યા ઉષસો ન કેતુરસિન્વા તે વર્તતામિન્દ્ર હેતિઃ । અશ્મેવ વિધ્ય દિવ આ સૃજાનસ્તપિષ્ઠેન હેષસા દ્રોઘમિત્રાન્
હે ઇન્દ્ર, તારી શસ્ત્રમાળા ઉષા જેવી તેજસ્વી ઝળહળી રહી છે; એ હંમેશાં તને વિજય અપાવે. તું આકાશમાંથી તારો અગ્નિમય બાણ ફેંકી, દગાબાજ દુશ્મનોને પથ્થર ફોડી નાખે તેમ ચકનાચૂર કરી દે.
અન્વહ માસા અન્વિદ્વનાન્યન્વોષધીરનુ પર્વતાસઃ । અન્વિન્દ્રં રોદસી વાવશાને અન્વાપો અજિહત જાયમાનમ્
મહિના એક પછી એક આવે છે, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો પણ એ જ રીતે અનુસરે છે. પૃથ્વી અને આકાશ બંને તારી શક્તિમાં, હે ઇન્દ્ર, તને અનુસરે છે; અને પાણી જન્મેલા બાળકને આધાર આપે છે.
કર્હિ સ્વિત્સા ત ઇન્દ્ર ચેત્યાસદઘસ્ય યદ્ભિનદો રક્ષ એષત્ । મિત્રક્રુવો યચ્છસને ન ગાવઃ પૃથિવ્યા આપૃગમુયા શયન્તે
હે ઇન્દ્ર, ક્યારે એ ક્ષણ આવશે જ્યારે દુષ્ટનો વિનાશ થશે? ક્યારે ખોટા મિત્ર જેવા દુશ્મનો ગાયોની જેમ ચારેકોર પૃથ્વી પર વિખેરાઈ પડશે?
શત્રૂયન્તો અભિ યે નસ્તતસ્રે મહિ વ્રાધન્ત ઓગણાસ ઇન્દ્ર । અન્ધેનામિત્રાસ્તમસા સચન્તાં સુજ્યોતિષો અક્તવસ્તાઁ અભિ ષ્યુઃ
જે લોકો અમારાં દુશ્મન છે અને મોટી સંખ્યામાં ભેગા થાય છે, હે ઇન્દ્ર, તું તેમને સંપૂર્ણપણે હરાવી દે. જે અમિત્ર છે, અંધકાર અને અજ્ઞાનમાં ડૂબેલા છે, તેઓ સત્યના પ્રકાશથી ઘેરાઈ જાય.
પુરૂણિ હિ ત્વા સવના જનાનાં બ્રહ્માણિ મન્દન્ગૃણતામૃષીણામ્ । ઇમામાઘોષન્નવસા સહૂતિં તિરો વિશ્વાઁ અર્ચતો યાહ્યર્વાઙ્
હે ઇન્દ્ર, લોકોના અનેક યજ્ઞ અને ઋષિઓના સ્તુતિગાન તને આનંદ આપે છે. તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક તને બોલાવે છે; તું બધાની સ્તુતિને પાર કરી, નજીક આવ.
એવા તે વયમિન્દ્ર ભુઞ્જતીનાં વિદ્યામ સુમતીનાં નવાનામ્ । વિદ્યામ વસ્તોરવસા ગૃણન્તો વિશ્વામિત્રા ઉત ત ઇન્દ્ર નૂનમ્
હે ઇન્દ્ર, તારી કૃપાથી લાભ મેળવનારાઓમાં અમે તારી નવી દયાની કૃપા જાણી શકીએ. અમે તારી સ્તુતિ કરતા તારી સહાયથી મળતી સંપત્તિ જાણી શકીએ; અને બધા મિત્રોએ પણ તને હવે ઓળખી લે.
શુનં હુવેમ મઘવાનમિન્દ્રમસ્મિન્ભરે નૃતમં વાજસાતૌ । શૃણ્વન્તમુગ્રમૂતયે સમત્સુ ઘ્નન્તં વૃત્રાણિ સંજિતં ધનાનામ્
ચાલો, આપણે દયાળુ ઇન્દ્રને બોલાવીએ, જે પુરસ્કાર અને શક્તિની સ્પર્ધામાં શ્રેષ્ઠ વીર છે. તે યુદ્ધમાં અમારો અવાજ સાંભળે, દુશ્મનોને હરાવે અને સંપત્તિ જીતે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વાત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્
કોસ્મિક પુરુષના હજાર માથા, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ સર્વત્ર પૃથ્વીને આવરીને, દસ આંગળ જેટલું આગળ વિસ્તરેલો છે.
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ
આ આખું જગત એ પુરુષ જ છે—જે થયું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને અન્નથી વધુ વિકસે છે.