પ્રત્યગ્ને હરસા હરઃ શૃણીહિ વિશ્વતઃ પ્રતિ । યાતુધાનસ્ય રક્ષસો બલં વિ રુજ વીર્યમ્
હે અગ્નિ, તારી શક્તિથી ચારેય બાજુ અમારી પ્રાર્થના સાંભળ. યાતુધાન અને રાક્ષસની તાકાત અને હિંમત તું તોડી નાખ.
હવિષ્પાન્તમજરં સ્વર્વિદિ દિવિસ્પૃશ્યાહુતં જુષ્ટમગ્નૌ । તસ્ય ભર્મણે ભુવનાય દેવા ધર્મણે કં સ્વધયા પપ્રથન્ત
જે અમર છે, પ્રકાશ લાવનારો છે, આહુતિ સ્વીકારનારો છે, આકાશને સ્પર્શ કરનારો છે અને અગ્નિમાં પ્રિય છે—એના આધાર માટે દેવતાઓએ પોતાના ધર્મ અને સ્વભાવથી સમગ્ર જગતમાં પોતાને વ્યાપી દીધા.
ગીર્ણં ભુવનં તમસાપગૂળ્હમાવિઃ સ્વરભવજ્જાતે અગ્નૌ । તસ્ય દેવાઃ પૃથિવી દ્યૌરુતાપોઽરણયન્નોષધીઃ સખ્યે અસ્ય
જગત અંધકારથી છુપાયેલું હતું, પણ અગ્નિમાં જન્મેલા પ્રકાશથી તે દેખાયું. તેના માટે દેવતાઓ, પૃથ્વી, આકાશ, પાણી અને વનસ્પતિઓ—all એના મિત્ર બની ગયા.
દેવેભિર્ન્વિષિતો યજ્ઞિયેભિરગ્નિં સ્તોષાણ્યજરં બૃહન્તમ્ । યો ભાનુના પૃથિવીં દ્યામુતેમામાતતાન રોદસી અન્તરિક્ષમ્
યજ્ઞયોગ્ય દેવતાઓ સાથે હું અગ્નિની સ્તુતિ કરું છું, જે અમર અને મહાન છે, અને જેના તેજથી પૃથ્વી, આકાશ, બંને લોક અને અંતરિક્ષ વિસ્તર્યા છે.
યો હોતાસીત્પ્રથમો દેવજુષ્ટો યં સમાઞ્જન્નાજ્યેના વૃણાનાઃ । સ પતત્રીત્વરં સ્થા જગદ્યચ્છ્વાત્રમગ્નિરકૃણોજ્જાતવેદાઃ
તે પહેલો પુત્ર હતો, દેવતાઓને પ્રિય, જેમને clarified ઘીથી દેવોએ પસંદ કર્યો. એ પંખી જેવો છે, તેણે જગતને સ્થાન આપ્યું; અગ્નિ, સર્વજ્ઞ, એણે વ્યવસ્થા સ્થાપી.
યજ્જાતવેદો ભુવનસ્ય મૂર્ધન્નતિષ્ઠો અગ્ને સહ રોચનેન । તં ત્વાહેમ મતિભિર્ગીર્ભિરુક્થૈઃ સ યજ્ઞિયો અભવો રોદસિપ્રાઃ
જ્યારે તું, સર્વજ્ઞ, તારા તેજથી જગતના શિખર પર ઊભો રહ્યો, ત્યારે અમે તને મન, વાણી અને સ્તુતિથી વંદન કરીએ છીએ; તું યજ્ઞયોગ્ય અને બંને લોકનો સ્વામી બની ગયો.
મૂર્ધા ભુવો ભવતિ નક્તમગ્નિસ્તતઃ સૂર્યો જાયતે પ્રાતરુદ્યન્ । માયામૂ તુ યજ્ઞિયાનામેતામપો યત્તૂર્ણિશ્ચરતિ પ્રજાનન્
રાત્રે અગ્નિ જગતનું શિખર બને છે; પછી સવારે સૂર્ય જન્મે છે. આ યજ્ઞયોગ્ય દેવોના અજોડ ચમત્કાર છે; પાણી પોતાનું કાર્ય જાણીને ઝડપથી વહે છે.
દૃશેન્યો યો મહિના સમિદ્ધોઽરોચત દિવિયોનિર્વિભાવા । તસ્મિન્નગ્નૌ સૂક્તવાકેન દેવા હવિર્વિશ્વ આજુહવુસ્તનૂપાઃ
જે મહાન તેજથી પ્રગટ છે, દીપ્ત છે, આકાશમાં પ્રકાશિત છે—એ અગ્નિમાં દેવતાઓએ પવિત્ર વાણીથી, સર્વના રક્ષક, પોતાની તમામ આહુતિઓ અર્પણ કરી.
સૂક્તવાકં પ્રથમમાદિદગ્નિમાદિદ્ધવિરજનયન્ત દેવાઃ । સ એષાં યજ્ઞો અભવત્તનૂપાસ્તં દ્યૌર્વેદ તં પૃથિવી તમાપઃ
પવિત્ર વાણીથી દેવોએ સૌપ્રથમ અગ્નિને પ્રગટ કર્યો; એમાંથી તેમણે આહુતિ ઉત્પન્ન કરી. એ જ તેમનો યજ્ઞ બન્યો, સર્વના રક્ષક; સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાણી એને ઓળખે છે.
યં દેવાસોઽજનયન્તાગ્નિં યસ્મિન્નાજુહવુર્ભુવનાનિ વિશ્વા । સો અર્ચિષા પૃથિવીં દ્યામુતેમામૃજૂયમાનો અતપન્મહિત્વા
દેવોએ અગ્નિને સર્જ્યો, જેમાં સર્વે લોકોએ પોતાને અર્પણ કર્યા. એણે પોતાની જ્વાલાથી પૃથ્વી, આકાશ અને આ બધા લોકને તેજથી પ્રકાશિત કર્યા.
સ્તોમેન હિ દિવિ દેવાસો અગ્નિમજીજનઞ્છક્તિભી રોદસિપ્રામ્ । તમૂ અકૃણ્વન્ત્રેધા ભુવે કં સ ઓષધીઃ પચતિ વિશ્વરૂપાઃ
સ્તુતિથી સ્વર્ગના દેવોએ પોતાની શક્તિથી અગ્નિને, બંને લોકના સ્વામી, સર્જ્યા. તેમણે એને જગતમાં ત્રણ રૂપે સ્થાપ્યો; એ સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓને પકાવે છે.
યદેદેનમદધુર્યજ્ઞિયાસો દિવિ દેવાઃ સૂર્યમાદિતેયમ્ । યદા ચરિષ્ણૂ મિથુનાવભૂતામાદિત્પ્રાપશ્યન્ભુવનાનિ વિશ્વા
જ્યારે યજ્ઞયોગ્ય દેવોએ અગ્નિને સ્વર્ગમાં સૂર્યરૂપે સ્થાપ્યો, જ્યારે ચાલતી જોડીઓ દેખાઈ, ત્યારે સર્વે જગત સ્પષ્ટ દેખાવા લાગ્યા.
વિશ્વસ્મા અગ્નિં ભુવનાય દેવા વૈશ્વાનરં કેતુમહ્નામકૃણ્વન્ । આ યસ્તતાનોષસો વિભાતીરપો ઊર્ણોતિ તમો અર્ચિષા યન્
દેવોએ સર્વે લોક માટે અગ્નિને સર્વવ્યાપક, પ્રકાશરૂપ, પોતાની શક્તિથી બનાવ્યો. એ જ ઉષાઓ, તેજસ્વી પાણી ફેલાવે છે અને પોતાની જ્વાલાથી અંધકાર દૂર કરે છે.
વૈશ્વાનરં કવયો યજ્ઞિયાસોઽગ્નિં દેવા અજનયન્નજુર્યમ્ । નક્ષત્રં પ્રત્નમમિનચ્ચરિષ્ણુ યક્ષસ્યાધ્યક્ષં તવિષં બૃહન્તમ્
જેઓ યજ્ઞ માટે યોગ્ય અને વિદ્વાન છે, એવા ઋષિઓએ વૈશ્વાનર અગ્નિને, જે કદી ન નાશ પામે, પ્રગટ કર્યો હતો. એ પ્રાચીન તારા જે સતત ચાલતો રહે છે, એ મહાન અને તેજસ્વી, રહસ્યના મુખ્ય અધ્યક્ષ તરીકે આગળ આવ્યો.
વૈશ્વાનરં વિશ્વહા દીદિવાંસં મન્ત્રૈરગ્નિં કવિમચ્છા વદામઃ । યો મહિમ્ના પરિબભૂવોર્વી ઉતાવસ્તાદુત દેવઃ પરસ્તાત્
અમે વૈશ્વાનર અગ્નિ, સર્વત્ર વ્યાપક અને તેજસ્વી, ઋષિસમાન, તેની સ્તુતિ કરીએ છીએ. એ અગ્નિ, જે પોતાની મહિમાથી આ વિશાળ જગતને ઘેરી લે છે અને સ્વયં પણ દેવોથી પર છે.
દ્વે સ્રુતી અશૃણવં પિતૄણામહં દેવાનામુત મર્ત્યાનામ્ । તાભ્યામિદં વિશ્વમેજત્સમેતિ યદન્તરા પિતરં માતરં ચ
મેં પિતૃઓ અને દેવો, તેમજ મનુષ્યોની બે ધારા સાંભળી છે. આ બંને ધારો દ્વારા આખું જગત હલનચલન કરે છે અને એકત્ર થાય છે, જે કંઈ પિતા અને માતા વચ્ચે છે.
દ્વે સમીચી બિભૃતશ્ચરન્તં શીર્ષતો જાતં મનસા વિમૃષ્ટમ્ । સ પ્રત્યઙ્વિશ્વા ભુવનાનિ તસ્થાવપ્રયુચ્છન્તરણિર્ભ્રાજમાનઃ
બે સુમેળભરી દિશાઓ એ ચાલતા, મસ્તકથી જન્મેલા અને મનથી ઘડાયેલા અગ્નિને ધારણ કરે છે. એ તેજસ્વી દૂત, જે કોઈએ મોકલ્યો નથી, એ સર્વ જગત સામે ઊભો રહ્યો છે.
યત્રા વદેતે અવરઃ પરશ્ચ યજ્ઞન્યોઃ કતરો નૌ વિ વેદ । આ શેકુરિત્સધમાદં સખાયો નક્ષન્ત યજ્ઞં ક ઇદં વિ વોચત્
જ્યાં નીચલા અને ઊંચા બંને બોલે છે, ત્યાં આપણામાંથી યજ્ઞને સાચે કોણ જાણે છે? મિત્રો એકસાથે બેઠા, યજ્ઞને ઓળખે છે—પણ આ બધું કોણ સ્પષ્ટ રીતે કહી શકે?
કત્યગ્નયઃ કતિ સૂર્યાસઃ કત્યુષાસઃ કત્યુ સ્વિદાપઃ । નોપસ્પિજં વઃ પિતરો વદામિ પૃચ્છામિ વઃ કવયો વિદ્મને કમ્
કેટલા અગ્નિ, કેટલા સૂર્ય, કેટલા ઉષા અને કેટલી નદીઓ છે? હું તમારા પિતૃઓને છુપાવતો નથી; પણ, હે વિદ્વાનો, હું જ્ઞાન માટે પૂછું છું—કોણ છે એ?
યાવન્માત્રમુષસો ન પ્રતીકં સુપર્ણ્યો વસતે માતરિશ્વઃ । તાવદ્દધાત્યુપ યજ્ઞમાયન્બ્રાહ્મણો હોતુરવરો નિષીદન્
જેટલી ઉષાઓની માત્રા છે, એના સમાન, પણ એના જેવી નહીં, તેટલો સમય પંખી સમાન ઝડપી માતરિશ્વાન રહે છે; એટલો સમય બ્રાહ્મણ, યજ્ઞના નીચલા પૂજારી તરીકે, યજ્ઞસ્થાન સ્થાપે છે.
ઇન્દ્રં સ્તવા નૃતમં યસ્ય મહ્ના વિબબાધે રોચના વિ જ્મો અન્તાન્ । આ યઃ પપ્રૌ ચર્ષણીધૃદ્વરોભિઃ પ્ર સિન્ધુભ્યો રિરિચાનો મહિત્વા
ચાલો, આપણે ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરીએ, જે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને પોતાની મહિમાથી આકાશ અને જમીનના અંતોને જીતે છે; જે પ્રજાઓને બળ આપે છે અને નદીઓથી પોતાનું મહાત્મ્ય ફેલાવે છે.
સ સૂર્યઃ પર્યુરૂ વરાંસ્યેન્દ્રો વવૃત્યાદ્રથ્યેવ ચક્રા । અતિષ્ઠન્તમપસ્યં ન સર્ગં કૃષ્ણા તમાંસિ ત્વિષ્યા જઘાન
એ સૂર્યની જેમ વિશાળ વિસ્તારોને ઘેરી લે છે; ઇન્દ્ર રથચાલકની જેમ ચક્ર ફેરવે છે; એ અંધકાર અને ઘોર તિમિરને પોતાના તેજથી વિખેરે છે, અવરોધોને પાર કરે છે.
સમાનમસ્મા અનપાવૃદર્ચ ક્ષ્મયા દિવો અસમં બ્રહ્મ નવ્યમ્ । વિ યઃ પૃષ્ઠેવ જનિમાન્યર્ય ઇન્દ્રશ્ચિકાય ન સખાયમીષે
ચાલો, આપણે એકસાથે, અવરોધ વિના, નવી સ્તુતિઓથી, પૃથ્વી અને આકાશમાં ગાઈએ; જેમ કારીગર જાતિઓને ઘડે છે, તેમ ઇન્દ્ર મિત્રતા શોધે છે, માત્ર પોતાના માટે નહીં.
ઇન્દ્રાય ગિરો અનિશિતસર્ગા અપઃ પ્રેરયં સગરસ્ય બુધ્નાત્ । યો અક્ષેણેવ ચક્રિયા શચીભિર્વિષ્વક્તસ્તમ્ભ પૃથિવીમુત દ્યામ્
ઇન્દ્ર માટે, બંધન વિના, હું ગીતો સાગરના તળથી વહાવું છું; જે પોતાની શક્તિથી, ધરીના ધુરા સમાન, સર્વત્ર પૃથ્વી અને આકાશને સ્થિર કરે છે.
આપાન્તમન્યુસ્તૃપલપ્રભર્મા ધુનિઃ શિમીવાઞ્છરુમાઁ ઋજીષી । સોમો વિશ્વાન્યતસા વનાનિ નાર્વાગિન્દ્રં પ્રતિમાનાનિ દેભુઃ
એનો ક્રોધ અંત સુધી પહોંચે છે, ભયાનક અને ઝડપી છે, ધધકતા અગ્નિ જેવો, તીક્ષ્ણ અને શુદ્ધ છે; સોમે બધા વનો પાર કર્યા છે અને નદીઓએ ઇન્દ્રના મહાત્મ્યને માપ્યું છે.
ન યસ્ય દ્યાવાપૃથિવી ન ધન્વ નાન્તરિક્ષં નાદ્રયઃ સોમો અક્ષાઃ । યદસ્ય મન્યુરધિનીયમાનઃ શૃણાતિ વીળુ રુજતિ સ્થિરાણિ
કોઈ આકાશ, પૃથ્વી, રણ, અંતરિક્ષ, પર્વતો કે નદીઓ એવી નથી, જ્યાં સોમ ન પહોંચે; જ્યારે એનો ક્રોધ જાગે છે, ત્યારે એ બધું સાંભળે છે અને દૃઢને તોડી નાખે છે.
જઘાન વૃત્રં સ્વધિતિર્વનેવ રુરોજ પુરો અરદન્ન સિન્ધૂન્ । બિભેદ ગિરિં નવમિન્ન કુમ્ભમા ગા ઇન્દ્રો અકૃણુત સ્વયુગ્ભિઃ
એ વનમાં શક્તિની જેમ વૃત્રને માર્યો, કિલ્લાઓ તોડી નાખ્યા, નદીઓ વહાવી, પર્વત ફાડી નવમું પાત્ર ખોલ્યું અને ઇન્દ્રે પોતાની જ જોતથી ગાયોને મુક્ત કરી.
ત્વં હ ત્યદૃણયા ઇન્દ્ર ધીરોઽસિર્ન પર્વ વૃજિના શૃણાસિ । પ્ર યે મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ધામ યુજં ન જના મિનન્તિ મિત્રમ્
તમે, ઇન્દ્ર, દૃઢ નિશ્ચયથી, તમારી શક્તિથી, અવરોધોને કુહાડીથી સાંધણ તોડે તેમ તોડો છો; જે લોકો મિત્ર અને વરુણના નિયમો ભંગે છે, એ મિત્રોનું કશું બગાડી શકતા નથી.
પ્ર યે મિત્રં પ્રાર્યમણં દુરેવાઃ પ્ર સંગિરઃ પ્ર વરુણં મિનન્તિ । ન્યમિત્રેષુ વધમિન્દ્ર તુમ્રં વૃષન્વૃષાણમરુષં શિશીહિ
જે દુશ્મન, મિત્ર, આર્યમન, ગાયક અને વરુણને દુઃખ આપે છે; એવા શત્રુઓમાં, ઇન્દ્ર, તું મહાન શક્તિથી, દુરાચારી અને ઉગ્રને દંડ આપ.
ઇન્દ્રો દિવ ઇન્દ્ર ઈશે પૃથિવ્યા ઇન્દ્રો અપામિન્દ્ર ઇત્પર્વતાનામ્ । ઇન્દ્રો વૃધામિન્દ્ર ઇન્મેધિરાણામિન્દ્રઃ ક્ષેમે યોગે હવ્ય ઇન્દ્રઃ
ઇન્દ્ર આકાશનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર પૃથ્વીનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર જળનો સ્વામી છે, ઇન્દ્ર પર્વતોનો સ્વામી છે; ઇન્દ્ર બળવાનનો, વિદ્વાનનો, ઘર, સભા અને હવનનો પણ સ્વામી છે.