વિષૂચો અશ્વાન્યુયુજે વનેજા ઋજીતિભી રશનાભિર્ગૃભીતાન્ । ચક્ષદે મિત્રો વસુભિઃ સુજાતઃ સમાનૃધે પર્વભિર્વાવૃધાનઃ
વનમાં જવા ઉત્સુક બની, સીધી દોરીથી બાંધેલા ઘોડાઓને તેણે જોડ્યા. સુજાત મીત્ર, ધનથી તેજસ્વી છે; સાંધા-સાંધે મજબૂત બની, આગળ વધે છે.
અગ્નિઃ સપ્તિં વાજમ્ભરં દદાત્યગ્નિર્વીરં શ્રુત્યં કર્મનિષ્ઠામ્ । અગ્ની રોદસી વિ ચરત્સમઞ્જન્નગ્નિર્નારીં વીરકુક્ષિં પુરંધિમ્
અગ્નિ શક્તિ અને વિજય આપતી ટોળકી આપે છે; અગ્નિ વિરુત્વાન અને પ્રસિદ્ધ પુત્ર આપે છે. અગ્નિ આકાશ અને ધરતી વચ્ચે સુવ્યવસ્થિત રીતે ફરે છે; અગ્નિ સ્ત્રી છે, સંતાનદાયિ ગર્ભ છે, અને દાતા પણ છે.
અગ્નેરપ્નસઃ સમિદસ્તુ ભદ્રાગ્નિર્મહી રોદસી આ વિવેશ । અગ્નિરેકં ચોદયત્સમત્સ્વગ્નિર્વૃત્રાણિ દયતે પુરૂણિ
અગ્નિના શરીરની સમિધ શુભ થાય. અગ્નિ મહાન આકાશ અને ધરતીમાં પ્રવેશી ગયો છે. અગ્નિ એકલાએ જ યુદ્ધો જગાડે છે; અગ્નિ અનેક દુશ્મનોને નાશ કરે છે.
અગ્નિર્હ ત્યં જરતઃ કર્ણમાવાગ્નિરદ્ભ્યો નિરદહજ્જરૂથમ્ । અગ્નિરત્રિં ઘર્મ ઉરુષ્યદન્તરગ્નિર્નૃમેધં પ્રજયાસૃજત્સમ્
અગ્નિએ વૃદ્ધને તેના કાન સાથે લાવ્યો; અગ્નિએ જળમાંથી રથને બહાર કાઢ્યો. અગ્નિએ અત્રિને અંદરના તાપથી બચાવ્યો; અગ્નિએ નૃમેદને સંતાન સાથે મોકલ્યો.
અગ્નિર્દાદ્દ્રવિણં વીરપેશા અગ્નિરૃષિં યઃ સહસ્રા સનોતિ । અગ્નિર્દિવિ હવ્યમા તતાનાગ્નેર્ધામાનિ વિભૃતા પુરુત્રા
અગ્નિ વીરોથી શોભાયમાન ધન આપે છે; અગ્નિ એવો ઋષિ બનાવે છે જે હજારો આપે છે. અગ્નિએ સ્વર્ગમાં હવન ફેલાવ્યું છે; અગ્નિના નિવાસ અનેક જગ્યાએ વિસ્તરેલા છે.
અગ્નિમુક્થૈરૃષયો વિ હ્વયન્તેઽગ્નિં નરો યામનિ બાધિતાસઃ । અગ્નિં વયો અન્તરિક્ષે પતન્તોઽગ્નિઃ સહસ્રા પરિ યાતિ ગોનામ્
ઋષિઓ સ્તુતિથી અગ્નિને બોલાવે છે; યાત્રાથી થાકેલા મનુષ્યો અગ્નિને પોકારે છે. આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ પણ અગ્નિને યાદ કરે છે; અગ્નિ હજારો ગાયો વચ્ચે ફરે છે.
અગ્નિં વિશ ઈળતે માનુષીર્યા અગ્નિં મનુષો નહુષો વિ જાતાઃ । અગ્નિર્ગાન્ધર્વીં પથ્યામૃતસ્યાગ્નેર્ગવ્યૂતિર્ઘૃત આ નિષત્તા
માનવ જાતિઓ અગ્નિની ઉપાસના કરે છે; મનુ અને નહુષના વંશજ અગ્નિ માટે જન્મે છે. અગ્નિ અમરત્વની ગાંધર્વી પંથ ધરાવે છે; અગ્નિનું ગૌશાળ ઘીમાં સ્થિર છે.
અગ્નયે બ્રહ્મ ઋભવસ્તતક્ષુરગ્નિં મહામવોચામા સુવૃક્તિમ્ । અગ્ને પ્રાવ જરિતારં યવિષ્ઠાગ્ને મહિ દ્રવિણમા યજસ્વ
અગ્નિ માટે ઋભુઓએ સુંદર સ્તુતિ રચી છે; મહાન અગ્નિને અમે ઉત્તમ પ્રાર્થના અર્પણ કરીએ છીએ. હે યુવાન અગ્નિ, ગાયકને આગળ વધાર; હે અગ્નિ, યજ્ઞમાં અમને મહાન ધન આપ.
ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદૃષિર્હોતા ન્યસીદત્પિતા નઃ । સ આશિષા દ્રવિણમિચ્છમાનઃ પ્રથમચ્છદવરાઁ આ વિવેશ
જે સર્વ જગત ઉપર યજ્ઞકર્તા અને ઋષિ બની બેઠા, એ અમારા પિતા—એ આશીર્વાદથી ધન ઇચ્છતા પહેલા અને છેલ્લે પ્રવેશ્યા.
કિં સ્વિદાસીદધિષ્ઠાનમારમ્ભણં કતમત્સ્વિત્કથાસીત્ । યતો ભૂમિં જનયન્વિશ્વકર્મા વિ દ્યામૌર્ણોન્મહિના વિશ્વચક્ષાઃ
શું આધાર હતું? શું આધારસ્થાન હતું? કયું શબ્દ હતું? શું હતું એ? જ્યાંથી સર્વકર્મા, સર્વજ્ઞ, પૃથ્વી સર્જી, પોતાની મહિમાથી આકાશ ફેલાવ્યું?
વિશ્વતશ્ચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુરુત વિશ્વતસ્પાત્ । સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્દ્યાવાભૂમી જનયન્દેવ એકઃ
જેના ચારે બાજુ આંખો, ચહેરા, હાથ અને પગ છે—એ બંને હાથ અને પાંખથી ફૂંકે છે; એ એક દેવ આકાશ અને ધરતી સર્જે છે.
કિં સ્વિદ્વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદુ તદ્યદધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્
કયું વન હતું? એ કયું વૃક્ષ હતું, જેમાંથી આકાશ અને ધરતી રચાયા? વિદ્વાનો મનથી એ શોધે છે, જેના પર આખું જગત ટક્યું છે.
યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્નુતેમા । શિક્ષા સખિભ્યો હવિષિ સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તન્વં વૃધાનઃ
હે સર્વકર્મા, તારા જે ઉચ્ચ, નીચા અને મધ્યમ નિવાસસ્થાન છે—યજ્ઞ સમયે તારા મિત્રોને એ શીખવાડ. સ્વયંસ્થીત, તું પોતાને યજ્ઞ કર અને સ્વરૂપે વૃદ્ધિ પામ.
વિશ્વકર્મન્હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ પૃથિવીમુત દ્યામ્ । મુહ્યન્ત્વન્યે અભિતો જનાસ ઇહાસ્માકં મઘવા સૂરિરસ્તુ
હે સર્વકર્મા, યજ્ઞથી વૃદ્ધિ પામીને, તું પોતાને, ધરતી અને આકાશને યજ્ઞ કર. આપણા આસપાસના બીજા લોકો ભટકી જાય, અહીં દયાળુ અને જ્ઞાની અમારો થાઓ.
વાચસ્પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે મનોજુવં વાજે અદ્યા હુવેમ । સ નો વિશ્વાનિ હવનાનિ જોષદ્વિશ્વશમ્ભૂરવસે સાધુકર્મા
આજે આપણે વાણીના સ્વામી, સર્વકર્માને, ઝડપી મનવાળા, સ્પર્ધામાં સહાય માટે બોલાવીએ. એ અમારી બધી અર્પણો સ્વીકારે; સર્વમંગલદાતા, સારા કર્મોવાળા, અમને મદદરૂપ થાય.
ચક્ષુષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતમેને અજનન્નમ્નમાને । યદેદન્તા અદદૃહન્ત પૂર્વ આદિદ્દ્યાવાપૃથિવી અપ્રથેતામ્
દ્રષ્ટિવાળા વિદ્વાન પિતાએ મનથી વહેતા ઘીનું સર્જન કર્યું, નમન કરીને. જ્યારે બંને છેડા પહેલા સ્થિર થયા, ત્યારે આકાશ અને ધરતી વિસ્તર્યા.
વિશ્વકર્મા વિમના આદ્વિહાયા ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ । તેષામિષ્ટાનિ સમિષા મદન્તિ યત્રા સપ્તઋષીન્પર એકમાહુઃ
સર્વકર્માએ મનથી નીચા ભાગ છોડ્યા, સર્જનહાર, વ્યવસ્થાપક, શ્રેષ્ઠ અને દ્રષ્ટા થયો. તેમની ઇચ્છાઓ, હવન સાથે, ત્યાં આનંદ પામે છે જ્યાં સાત ઋષિઓ અને એક શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
યો નઃ પિતા જનિતા યો વિધાતા ધામાનિ વેદ ભુવનાનિ વિશ્વા । યો દેવાનાં નામધા એક એવ તં સમ્પ્રશ્નં ભુવના યન્ત્યન્યા
જે આપણાં પિતા, સર્જનહાર અને વ્યવસ્થાપક છે, જે સર્વે લોક અને તેમના નિવાસસ્થાનો જાણે છે, જે દેવતાઓને નામ આપનારો એકમાત્ર છે—એવા એ એક પરમેશ્વર તરફ બધા લોકોએ જાણવાની ઇચ્છા રાખી છે.
ત આયજન્ત દ્રવિણં સમસ્મા ઋષયઃ પૂર્વે જરિતારો ન ભૂના । અસૂર્તે સૂર્તે રજસિ નિષત્તે યે ભૂતાનિ સમકૃણ્વન્નિમાનિ
પહેલા ઋષિઓ અને પ્રાચીન ગાયકોએ, જેમ દાતા પાસે દાન માંગે તેમ, તેમને ધન અર્પણ કર્યું હતું; પ્રકાશ અને અંધકાર બંનેમાં, તેમણે આ સર્વે જીવોને સ્થાપ્યા હતા.
પરો દિવા પર એના પૃથિવ્યા પરો દેવેભિરસુરૈર્યદસ્તિ । કં સ્વિદ્ગર્ભં પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમપશ્યન્ત વિશ્વે
તે પરમાત્મા આ આકાશથી પણ પર છે, પૃથ્વીથી પણ પર છે, દેવતાઓ અને મહાન શક્તિઓમાં જે છે તેનાથી પણ પર છે; પાણીમાં સૌપ્રથમ કયો બીજ રાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં સર્વે દેવતાઓએ એકબીજાને જોયા હતા?
તમિદ્ગર્ભં પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત વિશ્વે । અજસ્ય નાભાવધ્યેકમર્પિતં યસ્મિન્વિશ્વાનિ ભુવનાનિ તસ્થુઃ
પાણીયે એ પ્રથમ બીજને ધારણ કર્યું, જ્યાં સર્વે દેવતાઓ ભેગા થયા હતા; એ બીજ જન્મરહિતના નાભિમાં સ્થિર છે, જેમાં સર્વે લોક સ્થિત છે.
ન તં વિદાથ ય ઇમા જજાનાન્યદ્યુષ્માકમન્તરં બભૂવ । નીહારેણ પ્રાવૃતા જલ્પ્યા ચાસુતૃપ ઉક્થશાસશ્ચરન્તિ
તમે જેને સર્જનારો છો, તેને તમે ઓળખતા નથી; તમારામાં કંઈક જુદું ઊભું થયું છે. ધૂંધ અને ગૂંચવણભરી વાણીથી ઢંકાયેલા, જીવનથી અસંતૃપ્ત લોકો ભટકતા રહે છે અને સ્તુતિઓ ઉચ્ચારે છે.
યસ્તે મન્યોઽવિધદ્વજ્ર સાયક સહ ઓજઃ પુષ્યતિ વિશ્વમાનુષક્ । સાહ્યામ દાસમાર્યં ત્વયા યુજા સહસ્કૃતેન સહસા સહસ્વતા
હે ક્રોધ! તારો શસ્ત્ર વજ્ર અને બાણ છે, તારી શક્તિ અને બળ સમગ્ર માનવતાને વટાવે છે—તારી સાથે, તારી વિજયી શક્તિથી, અમે દુશ્મન અને મિત્રો બંનેને જીતવા સક્ષમ થીએ.
મન્યુરિન્દ્રો મન્યુરેવાસ દેવો મન્યુર્હોતા વરુણો જાતવેદાઃ । મન્યું વિશ ઈળતે માનુષીર્યાઃ પાહિ નો મન્યો તપસા સજોષાઃ
ક્રોધ એ ઇન્દ્ર છે, ક્રોધ સાચો દેવ છે; ક્રોધ યજ્ઞકર્તા, વરુણ અને સર્વજ્ઞ અગ્નિ છે. લોકો ક્રોધની આરાધના કરે છે; હે ક્રોધ, તારી તપશ્ચર્યાથી અમને રક્ષે.
અભીહિ મન્યો તવસસ્તવીયાન્તપસા યુજા વિ જહિ શત્રૂન્ ।* અમિત્રહા વૃત્રહા દસ્યુહા ચ વિશ્વા વસૂન્યા ભરા ત્વં નઃ
હે ક્રોધ! તું મહાન શક્તિશાળી છે, તારી તપશ્ચર્યાની સાથે, અમારા શત્રુઓને સંહાર; દુશ્મનોનો નાશક, વિઘ્નો અને દૈત્યોનો વિનાશક, અમને સર્વે ધન-સંપત્તિ આપ.
ત્વં હિ મન્યો અભિભૂત્યોજાઃ સ્વયમ્ભૂર્ભામો અભિમાતિષાહઃ । વિશ્વચર્ષણિઃ સહુરિઃ સહાવાનસ્માસ્વોજઃ પૃતનાસુ ધેહિ
હે ક્રોધ! તું અજેય બળવંત, સ્વયંભૂ, તેજસ્વી અને વિરોધનો વિધ્વંસક છે; તું સર્વ લોકોનો રક્ષક અને વિજયી છે—યુદ્ધમાં તું અમને તારી શક્તિ આપ.
અભાગઃ સન્નપ પરેતો અસ્મિ તવ ક્રત્વા તવિષસ્ય પ્રચેતઃ । તં ત્વા મન્યો અક્રતુર્જિહીળાહં સ્વા તનૂર્બલદેયાય મેહિ
હું અશક્ત અને દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત છું; હે વિદ્વાન અને બળવાન ક્રોધ, તારી ઇચ્છાથી હું તને શોધું છું. હું નિર્ધારરહિત છું, તને વિનંતી કરું છું—મારી પાસે આવો અને મારા શરીરમાં બળ આપ.
અયં તે અસ્મ્યુપ મેહ્યર્વાઙ્પ્રતીચીનઃ સહુરે વિશ્વધાયઃ । મન્યો વજ્રિન્નભિ મામા વવૃત્સ્વ હનાવ દસ્યૂઁરુત બોધ્યાપેઃ
હું અહીં છું, મારા નજીક આવો, હે સર્વજ્ઞ ચેમ્પિયન; હે વજ્રધારી ક્રોધ, મારી તરફ વળો. ચાલો દુશ્મનોને હરાવીએ—જાગો, આહવાન સાંભળો.
અભિ પ્રેહિ દક્ષિણતો ભવા મેઽધા વૃત્રાણિ જઙ્ઘનાવ ભૂરિ । જુહોમિ તે ધરુણં મધ્વો અગ્રમુભા ઉપાંશુ પ્રથમા પિબાવ
જમણી બાજુથી આગળ વધો, મારા સહાયક બનો; ચાલો અનેક વિઘ્નોનો નાશ કરીએ. હું તને મધુર પાનનો શ્રેષ્ઠ ભાગ અર્પણ કરું છું—ચાલો બંને મળીને પ્રથમ ગુપ્ત રીતે પીશું.
ત્વયા મન્યો સરથમારુજન્તો હર્ષમાણાસો ધૃષિતા મરુત્વઃ । તિગ્મેષવ આયુધા સંશિશાના અભિ પ્ર યન્તુ નરો અગ્નિરૂપાઃ
હે ક્રોધ! તારી સાથે રથ પર આરૂઢ થઈ, આનંદિત અને નિર્ભય બની, મારુતોની સાથે, તીક્ષ્ણ બાણો અને શસ્ત્રોથી સજ્જ પુરુષો અગ્નિ સમાન તેજથી આગળ વધે.