અશ્વાસો ન યે જ્યેષ્ઠાસ આશવો દિધિષવો ન રથ્યઃ સુદાનવઃ । આપો ન નિમ્નૈરુદભિર્જિગત્નવો વિશ્વરૂપા અઙ્ગિરસો ન સામભિઃ
તમે શ્રેષ્ઠ ગતિશીલ ઘોડા જેવી, ઉત્સાહી રથચાલક જેવી દાનશીલ; વહેતી નદીઓ જેવી પ્રવાહ સાથે ચાલતી, અને અનેક રૂપ ધરાવનારી, અંગિરસો જેવી સ્તુતિઓ સાથે છો.
ગ્રાવાણો ન સૂરયઃ સિન્ધુમાતર આદર્દિરાસો અદ્રયો ન વિશ્વહા । શિશૂલા ન ક્રીળયઃ સુમાતરો મહાગ્રામો ન યામન્નુત ત્વિષા
તમે પીસણપથ્થર જેવી ઝડપી, નદીની માતાઓ જેવી શક્તિશાળી; પર્વત જેવી સર્વેને જીતનારી; રમતાં બાળકો જેવી સુપોષિત, અને મહાન ટોળકી જેવી શક્તિથી આગળ વધો છો.
ઉષસાં ન કેતવોઽધ્વરશ્રિયઃ શુભંયવો નાઞ્જિભિર્વ્યશ્વિતન્ । સિન્ધવો ન યયિયો ભ્રાજદૃષ્ટયઃ પરાવતો ન યોજનાનિ મમિરે
તમે ઉષા જેવી યજ્ઞ માટે શોભાયમાન પ્રકાશ, ઝડપથી દોડનારા અને પોતાના માર્ગે ઓળખાવા જેવા; નદીઓ જેવી વહેવા આતુર અને તેજસ્વી દ્રષ્ટિવાળી; દૂરના યાત્રિકો જેવી અંતર માપો છો.
સુભાગાન્નો દેવાઃ કૃણુતા સુરત્નાનસ્માન્સ્તોતૄન્મરુતો વાવૃધાનાઃ । અધિ સ્તોત્રસ્ય સખ્યસ્ય ગાત સનાદ્ધિ વો રત્નધેયાનિ સન્તિ
દેવતાઓ અમને ભાગ્યશાળી અને દાનમાં સમૃદ્ધ બનાવે; હે મરુતો, તમે જે સ્તુતિ પામો છો, અમને વધારો; સ્તુતિ અને મિત્રતામાં, તમારું ધન હંમેશાં ટકાઉ છે.
અપશ્યમસ્ય મહતો મહિત્વમમર્ત્યસ્ય મર્ત્યાસુ વિક્ષુ । નાના હનૂ વિભૃતે સં ભરેતે અસિન્વતી બપ્સતી ભૂર્યત્તઃ
અમે એ મહાનના મહાત્મ્યને, અમરના માનવોમાં વર્તાતા મહિમાને જોયું છે; એ વિવિધ જડબાં ધરાવે છે, જે સ્પર્ધામાં ભેગાં થાય છે, કાપે છે, ખાય છે અને ઘણું પકડી રાખે છે.
ગુહા શિરો નિહિતમૃધગક્ષી અસિન્વન્નત્તિ જિહ્વયા વનાનિ । અત્રાણ્યસ્મૈ પડ્ભિઃ સં ભરન્ત્યુત્તાનહસ્તા નમસાધિ વિક્ષુ
એનું શિર્ષ ગુપ્ત છે, વિવિધ દિશામાં ફરતું; એ જીભથી જંગલને કાપે છે અને ખાય છે; અહીં, એ માટે લોકો પગથી, ઉંચા હાથથી અને શ્રદ્ધાથી યજ્ઞમાં ભેટ લાવે છે.
પ્ર માતુઃ પ્રતરં ગુહ્યમિચ્છન્કુમારો ન વીરુધઃ સર્પદુર્વીઃ । સસં ન પક્વમવિદચ્છુચન્તં રિરિહ્વાંસં રિપ ઉપસ્થે અન્તઃ
માતાની ગુપ્ત પથ શોધતો, બાળક જેવો વનસ્પતિઓમાં સરકે છે, ખોરાક શોધે છે; બાળ જેવો એ પકાવેલું, તેજસ્વી પદાર્થ મેળવે છે, ઈચ્છા રાખે છે અને શત્રુની ગોદમાં રહે છે.
તદ્વામૃતં રોદસી પ્ર બ્રવીમિ જાયમાનો માતરા ગર્ભો અત્તિ । નાહં દેવસ્ય મર્ત્યશ્ચિકેતાગ્નિરઙ્ગ વિચેતાઃ સ પ્રચેતાઃ
હે અમર, આ વાત હું તને, આકાશ અને પૃથ્વીને કહું છું: જન્મતો ગર્ભ પોતાની માતાઓને ભક્ષે છે; હું, માનવ, દેવને સમજતો નથી; અગ્નિ જ સર્વજ્ઞ, વિવેકી અને સર્વ જાણનાર છે.
યો અસ્મા અન્નં તૃષ્વાદધાત્યાજ્યૈર્ઘૃતૈર્જુહોતિ પુષ્યતિ । તસ્મૈ સહસ્રમક્ષભિર્વિ ચક્ષેઽગ્ને વિશ્વતઃ પ્રત્યઙ્ઙસિ ત્વમ્
જે કોઈ તરસેલા અગ્નિને ભોજન આપે છે, ઘી અને તપેલા ઘીથી હવન કરે છે, એ અગ્નિને પોષે છે; એ માટે, હજારો આંખોથી અગ્નિ સર્વ દિશામાં જુએ છે; હે અગ્નિ, તું સર્વત્ર દૃષ્ટિ ધરાવે છે.
કિં દેવેષુ ત્યજ એનશ્ચકર્થાગ્ને પૃચ્છામિ નુ ત્વામવિદ્વાન્ । અક્રીળન્ક્રીળન્હરિરત્તવેઽદન્વિ પર્વશશ્ચકર્ત ગામિવાસિઃ
હે અગ્નિ, તું દેવોમાં કયું દુષ્કર્મ કર્યું છે? હું જાણતો નથી, તેથી તને પૂછું છું. રમતાં કે ગંભીરતાથી, તું પીળાશિયાળે હવનનો ભાગ ભોગવ્યો; બંધનથી બંધાયેલો હતો, પણ તું એ બંધ તોડી નાખ્યું, ગાયને જેમ મુક્ત કરી દીધું.
વિષૂચો અશ્વાન્યુયુજે વનેજા ઋજીતિભી રશનાભિર્ગૃભીતાન્ । ચક્ષદે મિત્રો વસુભિઃ સુજાતઃ સમાનૃધે પર્વભિર્વાવૃધાનઃ
વનમાં જવા ઉત્સુક બની, સીધી દોરીથી બાંધેલા ઘોડાઓને તેણે જોડ્યા. સુજાત મીત્ર, ધનથી તેજસ્વી છે; સાંધા-સાંધે મજબૂત બની, આગળ વધે છે.
અગ્નિઃ સપ્તિં વાજમ્ભરં દદાત્યગ્નિર્વીરં શ્રુત્યં કર્મનિષ્ઠામ્ । અગ્ની રોદસી વિ ચરત્સમઞ્જન્નગ્નિર્નારીં વીરકુક્ષિં પુરંધિમ્
અગ્નિ શક્તિ અને વિજય આપતી ટોળકી આપે છે; અગ્નિ વિરુત્વાન અને પ્રસિદ્ધ પુત્ર આપે છે. અગ્નિ આકાશ અને ધરતી વચ્ચે સુવ્યવસ્થિત રીતે ફરે છે; અગ્નિ સ્ત્રી છે, સંતાનદાયિ ગર્ભ છે, અને દાતા પણ છે.
અગ્નેરપ્નસઃ સમિદસ્તુ ભદ્રાગ્નિર્મહી રોદસી આ વિવેશ । અગ્નિરેકં ચોદયત્સમત્સ્વગ્નિર્વૃત્રાણિ દયતે પુરૂણિ
અગ્નિના શરીરની સમિધ શુભ થાય. અગ્નિ મહાન આકાશ અને ધરતીમાં પ્રવેશી ગયો છે. અગ્નિ એકલાએ જ યુદ્ધો જગાડે છે; અગ્નિ અનેક દુશ્મનોને નાશ કરે છે.
અગ્નિર્હ ત્યં જરતઃ કર્ણમાવાગ્નિરદ્ભ્યો નિરદહજ્જરૂથમ્ । અગ્નિરત્રિં ઘર્મ ઉરુષ્યદન્તરગ્નિર્નૃમેધં પ્રજયાસૃજત્સમ્
અગ્નિએ વૃદ્ધને તેના કાન સાથે લાવ્યો; અગ્નિએ જળમાંથી રથને બહાર કાઢ્યો. અગ્નિએ અત્રિને અંદરના તાપથી બચાવ્યો; અગ્નિએ નૃમેદને સંતાન સાથે મોકલ્યો.
અગ્નિર્દાદ્દ્રવિણં વીરપેશા અગ્નિરૃષિં યઃ સહસ્રા સનોતિ । અગ્નિર્દિવિ હવ્યમા તતાનાગ્નેર્ધામાનિ વિભૃતા પુરુત્રા
અગ્નિ વીરોથી શોભાયમાન ધન આપે છે; અગ્નિ એવો ઋષિ બનાવે છે જે હજારો આપે છે. અગ્નિએ સ્વર્ગમાં હવન ફેલાવ્યું છે; અગ્નિના નિવાસ અનેક જગ્યાએ વિસ્તરેલા છે.
અગ્નિમુક્થૈરૃષયો વિ હ્વયન્તેઽગ્નિં નરો યામનિ બાધિતાસઃ । અગ્નિં વયો અન્તરિક્ષે પતન્તોઽગ્નિઃ સહસ્રા પરિ યાતિ ગોનામ્
ઋષિઓ સ્તુતિથી અગ્નિને બોલાવે છે; યાત્રાથી થાકેલા મનુષ્યો અગ્નિને પોકારે છે. આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ પણ અગ્નિને યાદ કરે છે; અગ્નિ હજારો ગાયો વચ્ચે ફરે છે.
અગ્નિં વિશ ઈળતે માનુષીર્યા અગ્નિં મનુષો નહુષો વિ જાતાઃ । અગ્નિર્ગાન્ધર્વીં પથ્યામૃતસ્યાગ્નેર્ગવ્યૂતિર્ઘૃત આ નિષત્તા
માનવ જાતિઓ અગ્નિની ઉપાસના કરે છે; મનુ અને નહુષના વંશજ અગ્નિ માટે જન્મે છે. અગ્નિ અમરત્વની ગાંધર્વી પંથ ધરાવે છે; અગ્નિનું ગૌશાળ ઘીમાં સ્થિર છે.
અગ્નયે બ્રહ્મ ઋભવસ્તતક્ષુરગ્નિં મહામવોચામા સુવૃક્તિમ્ । અગ્ને પ્રાવ જરિતારં યવિષ્ઠાગ્ને મહિ દ્રવિણમા યજસ્વ
અગ્નિ માટે ઋભુઓએ સુંદર સ્તુતિ રચી છે; મહાન અગ્નિને અમે ઉત્તમ પ્રાર્થના અર્પણ કરીએ છીએ. હે યુવાન અગ્નિ, ગાયકને આગળ વધાર; હે અગ્નિ, યજ્ઞમાં અમને મહાન ધન આપ.
ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદૃષિર્હોતા ન્યસીદત્પિતા નઃ । સ આશિષા દ્રવિણમિચ્છમાનઃ પ્રથમચ્છદવરાઁ આ વિવેશ
જે સર્વ જગત ઉપર યજ્ઞકર્તા અને ઋષિ બની બેઠા, એ અમારા પિતા—એ આશીર્વાદથી ધન ઇચ્છતા પહેલા અને છેલ્લે પ્રવેશ્યા.
કિં સ્વિદાસીદધિષ્ઠાનમારમ્ભણં કતમત્સ્વિત્કથાસીત્ । યતો ભૂમિં જનયન્વિશ્વકર્મા વિ દ્યામૌર્ણોન્મહિના વિશ્વચક્ષાઃ
શું આધાર હતું? શું આધારસ્થાન હતું? કયું શબ્દ હતું? શું હતું એ? જ્યાંથી સર્વકર્મા, સર્વજ્ઞ, પૃથ્વી સર્જી, પોતાની મહિમાથી આકાશ ફેલાવ્યું?
વિશ્વતશ્ચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુરુત વિશ્વતસ્પાત્ । સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્દ્યાવાભૂમી જનયન્દેવ એકઃ
જેના ચારે બાજુ આંખો, ચહેરા, હાથ અને પગ છે—એ બંને હાથ અને પાંખથી ફૂંકે છે; એ એક દેવ આકાશ અને ધરતી સર્જે છે.
કિં સ્વિદ્વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદુ તદ્યદધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્
કયું વન હતું? એ કયું વૃક્ષ હતું, જેમાંથી આકાશ અને ધરતી રચાયા? વિદ્વાનો મનથી એ શોધે છે, જેના પર આખું જગત ટક્યું છે.
યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્નુતેમા । શિક્ષા સખિભ્યો હવિષિ સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તન્વં વૃધાનઃ
હે સર્વકર્મા, તારા જે ઉચ્ચ, નીચા અને મધ્યમ નિવાસસ્થાન છે—યજ્ઞ સમયે તારા મિત્રોને એ શીખવાડ. સ્વયંસ્થીત, તું પોતાને યજ્ઞ કર અને સ્વરૂપે વૃદ્ધિ પામ.
વિશ્વકર્મન્હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ પૃથિવીમુત દ્યામ્ । મુહ્યન્ત્વન્યે અભિતો જનાસ ઇહાસ્માકં મઘવા સૂરિરસ્તુ
હે સર્વકર્મા, યજ્ઞથી વૃદ્ધિ પામીને, તું પોતાને, ધરતી અને આકાશને યજ્ઞ કર. આપણા આસપાસના બીજા લોકો ભટકી જાય, અહીં દયાળુ અને જ્ઞાની અમારો થાઓ.
વાચસ્પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે મનોજુવં વાજે અદ્યા હુવેમ । સ નો વિશ્વાનિ હવનાનિ જોષદ્વિશ્વશમ્ભૂરવસે સાધુકર્મા
આજે આપણે વાણીના સ્વામી, સર્વકર્માને, ઝડપી મનવાળા, સ્પર્ધામાં સહાય માટે બોલાવીએ. એ અમારી બધી અર્પણો સ્વીકારે; સર્વમંગલદાતા, સારા કર્મોવાળા, અમને મદદરૂપ થાય.
ચક્ષુષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતમેને અજનન્નમ્નમાને । યદેદન્તા અદદૃહન્ત પૂર્વ આદિદ્દ્યાવાપૃથિવી અપ્રથેતામ્
દ્રષ્ટિવાળા વિદ્વાન પિતાએ મનથી વહેતા ઘીનું સર્જન કર્યું, નમન કરીને. જ્યારે બંને છેડા પહેલા સ્થિર થયા, ત્યારે આકાશ અને ધરતી વિસ્તર્યા.
વિશ્વકર્મા વિમના આદ્વિહાયા ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ । તેષામિષ્ટાનિ સમિષા મદન્તિ યત્રા સપ્તઋષીન્પર એકમાહુઃ
સર્વકર્માએ મનથી નીચા ભાગ છોડ્યા, સર્જનહાર, વ્યવસ્થાપક, શ્રેષ્ઠ અને દ્રષ્ટા થયો. તેમની ઇચ્છાઓ, હવન સાથે, ત્યાં આનંદ પામે છે જ્યાં સાત ઋષિઓ અને એક શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
યો નઃ પિતા જનિતા યો વિધાતા ધામાનિ વેદ ભુવનાનિ વિશ્વા । યો દેવાનાં નામધા એક એવ તં સમ્પ્રશ્નં ભુવના યન્ત્યન્યા
જે આપણાં પિતા, સર્જનહાર અને વ્યવસ્થાપક છે, જે સર્વે લોક અને તેમના નિવાસસ્થાનો જાણે છે, જે દેવતાઓને નામ આપનારો એકમાત્ર છે—એવા એ એક પરમેશ્વર તરફ બધા લોકોએ જાણવાની ઇચ્છા રાખી છે.
ત આયજન્ત દ્રવિણં સમસ્મા ઋષયઃ પૂર્વે જરિતારો ન ભૂના । અસૂર્તે સૂર્તે રજસિ નિષત્તે યે ભૂતાનિ સમકૃણ્વન્નિમાનિ
પહેલા ઋષિઓ અને પ્રાચીન ગાયકોએ, જેમ દાતા પાસે દાન માંગે તેમ, તેમને ધન અર્પણ કર્યું હતું; પ્રકાશ અને અંધકાર બંનેમાં, તેમણે આ સર્વે જીવોને સ્થાપ્યા હતા.
પરો દિવા પર એના પૃથિવ્યા પરો દેવેભિરસુરૈર્યદસ્તિ । કં સ્વિદ્ગર્ભં પ્રથમં દધ્ર આપો યત્ર દેવાઃ સમપશ્યન્ત વિશ્વે
તે પરમાત્મા આ આકાશથી પણ પર છે, પૃથ્વીથી પણ પર છે, દેવતાઓ અને મહાન શક્તિઓમાં જે છે તેનાથી પણ પર છે; પાણીમાં સૌપ્રથમ કયો બીજ રાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં સર્વે દેવતાઓએ એકબીજાને જોયા હતા?