કુરુશ્રવણમાવૃણિ રાજાનં ત્રાસદસ્યવમ્ । મંહિષ્ઠં વાઘતામૃષિઃ
હું કુરુશ્રવણ રાજા, ત્રાસદસ્યુને, દયાળુઓમાં સૌથી શક્તિશાળી ઋષિ તરીકે પસંદ કરું છું.
યસ્ય મા હરિતો રથે તિસ્રો વહન્તિ સાધુયા । સ્તવૈ સહસ્રદક્ષિણે
જેના રથને ત્રણ સુંદર ઘોડા ખેંચે છે અને સારી રીતે ચલાવવામાં આવે છે, અને જેના માટે હજારો દાનવાળી યજ્ઞમાં સ્તુતિ થાય છે.
યસ્ય પ્રસ્વાદસો ગિર ઉપમશ્રવસઃ પિતુઃ । ક્ષેત્રં ન રણ્વમૂચુષે
જેની મીઠી વાણી ઉપમશ્રવસના પિતા જેવી છે, એણે પોતાના ક્ષેત્રને સમૃદ્ધ જાહેર કર્યું છે.
અધિ પુત્રોપમશ્રવો નપાન્મિત્રાતિથેરિહિ । પિતુષ્ટે અસ્મિ વન્દિતા
મિત્રાતિથીના વંશજ પુત્ર ઉપમશ્રવસને હું બોલાવું છું; હું એના પિતાનું સન્માન કરનાર છું.
યદીશીયામૃતાનામુત વા મર્ત્યાનામ્ । જીવેદિન્મઘવા મમ
જો હું અમર દેવતાઓ કે મરતાં મનુષ્યો પર પણ રાજ કરી શકું, તો દયાળુ એ મારા માટે જીવે.
ન દેવાનામતિ વ્રતં શતાત્મા ચન જીવતિ । તથા યુજા વિ વાવૃતે
દેવતાઓના નિયમથી કોઈ બચી શકતું નથી; શતજન્મા પણ જીવતો નથી. એ રીતે, એ બંધનથી દરેક અલગ પડે છે.
પ્રાવેપા મા બૃહતો માદયન્તિ પ્રવાતેજા ઇરિણે વર્વૃતાનાઃ । સોમસ્યેવ મૌજવતસ્ય ભક્ષો વિભીદકો જાગૃવિર્મહ્યમચ્છાન્
મજબૂત વિભીદકના પાંદડાંથી બનેલા પાંસા મને ઉત્સાહિત કરે છે; સુકા મેદાન પર ફેંકાય છે ત્યારે મને આનંદ આપે છે. મુજવતના સોમના સ્વાદિષ્ટ ભોજન જેવી, જીવંત પાંસા મને જાગૃત કરે છે.
ન મા મિમેથ ન જિહીળ એષા શિવા સખિભ્ય ઉત મહ્યમાસીત્ । અક્ષસ્યાહમેકપરસ્ય હેતોરનુવ્રતામપ જાયામરોધમ્
એણે મને ક્યારેય ધિક્કાર્યો નથી કે દૂર કર્યો નથી; એ મારા મિત્રો અને મને સ્નેહભરી રહી છે. એક પાંસાની લાલચમાં, હું મારી ભક્તિભરી પત્નીને છોડી દીધી અને એને રડાવી.
દ્વેષ્ટિ શ્વશ્રૂરપ જાયા રુણદ્ધિ ન નાથિતો વિન્દતે મર્ડિતારમ્ । અશ્વસ્યેવ જરતો વસ્ન્યસ્ય નાહં વિન્દામિ કિતવસ્ય ભોગમ્
સાસુએ વહૂને દુઃખ આપ્યું, એને રોકી રાખે છે; ગરીબને કોઈ આશ્રય આપતું નથી. જેમ જૂનું ઘોડું કામથી થાકી જાય છે, એમ હું પણ જુગારીના જીતમાં આનંદ નથી પામતો.
અન્યે જાયાં પરિ મૃશન્ત્યસ્ય યસ્યાગૃધદ્વેદને વાજ્યક્ષઃ । પિતા માતા ભ્રાતર એનમાહુર્ન જાનીમો નયતા બદ્ધમેતમ્
બીજાઓ એ જુગારીની પત્નીને સ્પર્શે છે, કારણ કે પાંસાની લાલચે એ બેધાન થાય છે. પિતા, માતા અને ભાઈઓ કહે છે: 'આ અમારો નથી; એને બાંધીને લઈ જાવ.'
યદાદીધ્યે ન દવિષાણ્યેભિઃ પરાયદ્ભ્યોઽવ હીયે સખિભ્યઃ । ન્યુપ્તાશ્ચ બભ્રવો વાચમક્રતઁ એમીદેષાં નિષ્કૃતં જારિણીવ
જ્યારે મેં નક્કી કર્યું, ત્યારે બીજાઓ સાથે સ્પર્ધા નહોતી કરી; જે મિત્રો દૂર ગયા, એમાં હું પાછળ રહી ગયો. ફેંકાયેલા ભૂરા પાંસા બોલી ઉઠ્યા; હું એમની સભામાં જાઉં છું, જાણે પત્ની પ્રેમી પાસે જાય છે.
સભામેતિ કિતવઃ પૃચ્છમાનો જેષ્યામીતિ તન્વા શૂશુજાનઃ । અક્ષાસો અસ્ય વિ તિરન્તિ કામં પ્રતિદીવ્ને દધત આ કૃતાનિ
જુગારી સભામાં જાય છે અને પૂછે છે, 'શું હું જીતશ?' એનું શરીર ધ્રુજે છે. પણ પાંસા એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ જાય છે અને જીત બીજાને આપી દે છે.
અક્ષાસ ઇદઙ્કુશિનો નિતોદિનો નિકૃત્વાનસ્તપનાસ્તાપયિષ્ણવઃ । કુમારદેષ્ણા જયતઃ પુનર્હણો મધ્વા સમ્પૃક્તાઃ કિતવસ્ય બર્હણા
પાંસા કાંટા અને ચાબુક જેવા છે, દુઃખ આપે છે, દગાબાજીથી સળગાવે છે. રમતાં બાળકો જેમ હારે એના પર હસે, તેમ મધમાં પલળી, પાંસા જુગારીને મોટેરા કરે છે.
ત્રિપઞ્ચાશઃ ક્રીળતિ વ્રાત એષાં દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મા । ઉગ્રસ્ય ચિન્મન્યવે ના નમન્તે રાજા ચિદેભ્યો નમ ઇત્કૃણોતિ
આ પચાવન માણસોની ટોળકી રમે છે, જેમ દેવતા સવિતાએ પોતાના નિયમોનું પાલન કરે છે. કઠોર માણસ પણ જુગારીને નમતો નથી, પણ રાજા પણ તેમને વંદન કરે છે.
નીચા વર્તન્ત ઉપરિ સ્ફુરન્ત્યહસ્તાસો હસ્તવન્તં સહન્તે । દિવ્યા અઙ્ગારા ઇરિણે ન્યુપ્તાઃ શીતાઃ સન્તો હૃદયં નિર્દહન્તિ
એ લોકો નીચે ફરે છે, ઉપર ઉછળી પડે છે; હાથ વગરા હોવા છતાં, હાથ ધરનારને પણ હરાવી દે છે. આ દૈવી પાંસાં, સુકા મેદાનમાં ઠંડા પડેલા હોવા છતાં, દિલને સળગાવી દે છે.
જાયા તપ્યતે કિતવસ્ય હીના માતા પુત્રસ્ય ચરતઃ ક્વ સ્વિત્ । ઋણાવા બિભ્યદ્ધનમિચ્છમાનોઽન્યેષામસ્તમુપ નક્તમેતિ
જુગારીની પત્ની દુઃખી થાય છે, છોડી દેવામાં આવે છે; ફરતો પુત્ર ક્યાં છે એ જાણવા માતા પૂછે છે. ઋણમાં ડૂબેલો, ડરતો અને ધનની ઈચ્છા રાખતો એ, રાતે બીજાના ઘરે જાય છે.
સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વાય કિતવં તતાપાન્યેષાં જાયાં સુકૃતં ચ યોનિમ્ । પૂર્વાહ્ણે અશ્વાન્યુયુજે હિ બભ્રૂન્સો અગ્નેરન્તે વૃષલઃ પપાદ
જુગારી સ્ત્રીને જોઈને ઉશ્કેરાય છે; તે બીજાની પત્ની અને બીજાના સારા ભાગ્યની ઈચ્છા રાખે છે. સવારે પોતાના ઘોડા જોડે છે, પણ રમતના અંતે એ ત્યાજ્ય વ્યક્તિ અગ્નિ સમક્ષ પડી જાય છે.
યો વઃ સેનાનીર્મહતો ગણસ્ય રાજા વ્રાતસ્ય પ્રથમો બભૂવ । તસ્મૈ કૃણોમિ ન ધના રુણધ્મિ દશાહં પ્રાચીસ્તદૃતં વદામિ
તમારા પૈકી જે મોટાં ટોળાંનો નેતા અને સૌપ્રથમ રાજા હતો, તેને હું કહું છું: હું તારો ધન માંગતો નથી, દસ દિવસ સુધી પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને આ સત્ય કહું છું.
અક્ષૈર્મા દીવ્યઃ કૃષિમિત્કૃષસ્વ વિત્તે રમસ્વ બહુ મન્યમાનઃ । તત્ર ગાવઃ કિતવ તત્ર જાયા તન્મે વિ ચષ્ટે સવિતાયમર્યઃ
પાંસાં સાથે ન રમ, ખેતર ખેડ, અને ધનમાં આનંદ માણ, પોતાને ધન્ય સમજ. ત્યાં તારી ગાય છે, જુગારી, ત્યાં તારી પત્ની છે; એમ સવિતા દેવતાએ મને બતાવ્યું છે.
મિત્રં કૃણુધ્વં ખલુ મૃળતા નો મા નો ઘોરેણ ચરતાભિ ધૃષ્ણુ । નિ વો નુ મન્યુર્વિશતામરાતિરન્યો બભ્રૂણાં પ્રસિતૌ ન્વસ્તુ
મિત્રતા રાખો, અમ પર કૃપા કરો; અમને ભયાનક મનથી નજીક ન આવો. તમારો ક્રોધ કે દુશ્મની અમમાં ન આવે; બીજાની પાંસાની દોડ અમથી દૂર રહે.
અબુધ્રમુ ત્ય ઇન્દ્રવન્તો અગ્નયો જ્યોતિર્ભરન્ત ઉષસો વ્યુષ્ટિષુ । મહી દ્યાવાપૃથિવી ચેતતામપોઽદ્યા દેવાનામવ આ વૃણીમહે
ઈન્દ્રની શક્તિથી ભરેલા એ અગ્નિઓ, ઉષા ફાટી પડે ત્યારે પ્રકાશ લાવે છે. મહાન આકાશ અને ધરતી, તમે જાણો; આજે અમે દેવતાઓની કૃપા માગીએ છીએ.
દિવસ્પૃથિવ્યોરવ આ વૃણીમહે માતૄન્સિન્ધૂન્પર્વતાઞ્છર્યણાવતઃ । અનાગાસ્ત્વં સૂર્યમુષાસમીમહે ભદ્રં સોમઃ સુવાનો અદ્યા કૃણોતુ નઃ
આકાશ અને ધરતી પાસેથી, માતૃત્વ ધરાવતી નદીઓ, પર્વતો અને આશ્રયસ્થાનો પાસેથી અમે આશીર્વાદ માગીએ છીએ. અમે સૂર્ય અને ઉષા પાસેથી નિર્દોષતા માટે પ્રાર્થના કરીએ છીએ; આજે પિરસાયેલ સોમ અમને શુભતા આપે.
દ્યાવા નો અદ્ય પૃથિવી અનાગસો મહી ત્રાયેતાં સુવિતાય માતરા । ઉષા ઉચ્છન્ત્યપ બાધતામઘં સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
આકાશ અને ધરતી, અમારી મહાન માતાઓ, આજે અમને અપ્રિયતા અને દુઃખથી બચાવે, અમને સુખ આપે. ઉષા ઉગે ત્યારે દુઃખ દૂર કરે; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
ઇયં ન ઉસ્રા પ્રથમા સુદેવ્યં રેવત્સનિભ્યો રેવતી વ્યુચ્છતુ । આરે મન્યું દુર્વિદત્રસ્ય ધીમહિ સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
આ પ્રથમ, સુંદર અને શુભ ઉષા અમારે માટે પ્રકાશિત થાય, દયાળુઓ માટે દાનથી ભરપૂર થાય. દુષ્ટના ક્રોધને અમે દૂર રાખીએ; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
પ્ર યાઃ સિસ્રતે સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્જ્યોતિર્ભરન્તીરુષસો વ્યુષ્ટિષુ । ભદ્રા નો અદ્ય શ્રવસે વ્યુચ્છત સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
સૂર્યની કિરણોથી વહેતી, પ્રકાશ લાવતી ઉષાઓ, આજે અમારે માટે કીર્તિ માટે પ્રકાશિત થાય; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
અનમીવા ઉષસ આ ચરન્તુ ન ઉદગ્નયો જિહતાં જ્યોતિષા બૃહત્ । આયુક્ષાતામશ્વિના તૂતુજિં રથં સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
ઉષાઓ અમારે માટે રોગરહિત ચાલે; અગ્નિ મહાન પ્રકાશથી ઉગે. અશ્વિનીકુમારોએ લાંબી આયુષ્ય માટે રથ જોડે; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
શ્રેષ્ઠં નો અદ્ય સવિતર્વરેણ્યં ભાગમા સુવ સ હિ રત્નધા અસિ । રાયો જનિત્રીં ધિષણામુપ બ્રુવે સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
હે સવિતા, આજે અમને શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ ભાગ આપો, કેમ કે તમે ધનના દાતા છો. હું ધનદાયિ માતા ધિષણા ને પુકારું છું; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
પિપર્તુ મા તદૃતસ્ય પ્રવાચનં દેવાનાં યન્મનુષ્યા અમન્મહિ । વિશ્વા ઇદુસ્રા સ્પળુદેતિ સૂર્યઃ સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
દેવતાઓનું સાચું વચન, જે આપણે ભૂલી ગયા હોઈએ, એ અમને નુકસાન ન કરે. બધી ઉષાઓ પ્રકાશિત થાય, સૂર્ય ઉગે; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
અદ્વેષો અદ્ય બર્હિષ સ્તરીમણિ ગ્રાવ્ણાં યોગે મન્મનઃ સાધ ઈમહે । આદિત્યાનાં શર્મણિ સ્થા ભુરણ્યસિ સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
આજે આપણે વિગ્રહ વગર પવિત્ર કુશ પાથરીએ; પથ્થરોની સભામાં, મનથી પ્રયત્ન કરીએ. આદિત્યદેવોની રક્ષા હેઠળ મજબૂત રહીએ; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.
આ નો બર્હિઃ સધમાદે બૃહદ્દિવિ દેવાઁ ઈળે સાદયા સપ્ત હોતૄન્ । ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણં સાતયે ભગં સ્વસ્ત્યગ્નિં સમિધાનમીમહે
દેવતાઓ, અમારી સભામાં પવિત્ર કુશ પર આવો અને સાત યજ્ઞકર્તાઓને બેસાડો. સહાય માટે અમે ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ અને ભાગને પુકારીયે છીએ; સુખ માટે અમે પ્રજ્વલિત અગ્નિને પુકારીયે છીએ.