તદિન્મે છન્ત્સદ્વપુષો વપુષ્ટરં પુત્રો યજ્જાનં પિત્રોરધીયતિ । જાયા પતિં વહતિ વગ્નુના સુમત્પુંસ ઇદ્ભદ્રો વહતુઃ પરિષ્કૃતઃ
મારે માટે એ મહાન આનંદદાયક બને, જ્યારે પુત્ર માતા-પિતાની વિદ્યા શીખે. પત્ની ઉત્સાહથી પતિને સહારે છે; સુંદર રીતે સજ્જ, સારા દંપતી સુખ લાવે.
તદિત્સધસ્થમભિ ચારુ દીધય ગાવો યચ્છાસન્વહતું ન ધેનવઃ । માતા યન્મન્તુર્યૂથસ્ય પૂર્વ્યાભિ વાણસ્ય સપ્તધાતુરિજ્જનઃ
એ જ એ સ્થાન છે, જે ચારે બાજુ તેજથી ભરેલું છે, જ્યાં ગાયો, દૂધ આપતી ગાય જેવી, જોડાવા તૈયાર ઊભી છે. જ્યારે ઝુંડની માતા, પ્રાચીન, સાત પ્રકારની વાણી ઉત્પન્ન કરે છે.
પ્ર વોઽચ્છા રિરિચે દેવયુષ્પદમેકો રુદ્રેભિર્યાતિ તુર્વણિઃ । જરા વા યેષ્વમૃતેષુ દાવને પરિ વ ઊમેભ્યઃ સિઞ્ચતા મધુ
હું તમને દેવો માટે યોગ્ય નિવાસ જણાવ્યો છે; તુર્વણી એકલા રુદ્રો સાથે જાય છે. જો તેઓમાં વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ હોય, તો આ જ્યોત્સ્નાઓ માટે મધ વહાવો.
નિધીયમાનમપગૂળ્હમપ્સુ પ્ર મે દેવાનાં વ્રતપા ઉવાચ । ઇન્દ્રો વિદ્વાઁ અનુ હિ ત્વા ચચક્ષ તેનાહમગ્ને અનુશિષ્ટ આગામ્
પાણીમાં છુપાયેલું અને રાખેલું રહસ્ય, દેવોના નિયમના રક્ષકે મને કહ્યું. ઇન્દ્રે જાણીને તમને સમજાવ્યું છે; એ શિક્ષાથી, હે અગ્નિ, હું આવ્યો છું.
અક્ષેત્રવિત્ક્ષેત્રવિદં હ્યપ્રાટ્ સ પ્રૈતિ ક્ષેત્રવિદાનુશિષ્ટઃ । એતદ્વૈ ભદ્રમનુશાસનસ્યોત સ્રુતિં વિન્દત્યઞ્જસીનામ્
જેને ખેતરનું જ્ઞાન નથી, પણ ખેતર જાણનારની માર્ગદર્શનથી ચાલે છે, તે ખેતરજ્ઞ દ્વારા શીખવાઈને આગળ વધે છે. આ શિક્ષાનો સારો લાભ છે અને તે સીધા માર્ગને પામે છે.
અદ્યેદુ પ્રાણીદમમન્નિમાહાપીવૃતો અધયન્માતુરૂધઃ । એમેનમાપ જરિમા યુવાનમહેળન્વસુઃ સુમના બભૂવ
આજે જીવંત મનુષ્યે આ ભોજન કર્યું છે; માતાની પોષણથી તે તૃપ્ત અને મોટો થયો છે. યુવાન હોવા છતાં વૃદ્ધાવસ્થા આવી ગઈ છે; દયાળુ અને સારા મનવાળો થાકી ગયો છે.
એતાનિ ભદ્રા કલશ ક્રિયામ કુરુશ્રવણ દદતો મઘાનિ । દાન ઇદ્વો મઘવાનઃ સો અસ્ત્વયં ચ સોમો હૃદિ યં બિભર્મિ
આ શુભ કર્મો કરીએ, કુરુશ્રવણ, અને ધનનો દાન કરીએ. દયાળુ દાતા હંમેશા દાન આપતા રહે, અને જે સોમ હું હૃદયમાં ધારણ કરું છું, તે પણ એવો જ રહે.
પ્ર મા યુયુજ્રે પ્રયુજો જનાનાં વહામિ સ્મ પૂષણમન્તરેણ । વિશ્વે દેવાસો અધ મામરક્ષન્દુઃશાસુરાગાદિતિ ઘોષ આસીત્
કોઈએ મને લોકોમાં બાંધ્યો નથી; હું પૂષણ વિના પણ આગળ વધ્યો છું. બધા દેવતાઓ મને રક્ષા કરે, કારણ કે દુષ્ટોની ચીસ ઉઠી છે.
સં મા તપન્ત્યભિતઃ સપત્નીરિવ પર્શવઃ । નિ બાધતે અમતિર્નગ્નતા જસુર્વેર્ન વેવીયતે મતિઃ
મારા ચારે બાજુ દુશ્મનો મને દુઃખ આપે છે, જાણે સ્પર્ધક સ્ત્રીઓ જેવી. બેધારીપણું મને દબાવે છે; નગ્નતા લાજ લાવે છે અને મારું મન ડરથી કાંપે છે, જેમ ધ્રુજતું ઘોડું.
મૂષો ન શિશ્ના વ્યદન્તિ માધ્ય સ્તોતારં તે શતક્રતો । સકૃત્સુ નો મઘવન્નિન્દ્ર મૃળયાધા પિતેવ નો ભવ
મૂષકાઓ જેમ અંગ કાપે છે, એ રીતે, શતશક્તિમાન ઇન્દ્ર, તેઓ તમારા ગાયકને પીડાવે છે. હે દયાળુ ઇન્દ્ર, એકવાર તો કૃપા કરો; પિતાની જેમ અમારી સંભાળ લો.
કુરુશ્રવણમાવૃણિ રાજાનં ત્રાસદસ્યવમ્ । મંહિષ્ઠં વાઘતામૃષિઃ
હું કુરુશ્રવણ રાજા, ત્રાસદસ્યુને, દયાળુઓમાં સૌથી શક્તિશાળી ઋષિ તરીકે પસંદ કરું છું.
યસ્ય મા હરિતો રથે તિસ્રો વહન્તિ સાધુયા । સ્તવૈ સહસ્રદક્ષિણે
જેના રથને ત્રણ સુંદર ઘોડા ખેંચે છે અને સારી રીતે ચલાવવામાં આવે છે, અને જેના માટે હજારો દાનવાળી યજ્ઞમાં સ્તુતિ થાય છે.
યસ્ય પ્રસ્વાદસો ગિર ઉપમશ્રવસઃ પિતુઃ । ક્ષેત્રં ન રણ્વમૂચુષે
જેની મીઠી વાણી ઉપમશ્રવસના પિતા જેવી છે, એણે પોતાના ક્ષેત્રને સમૃદ્ધ જાહેર કર્યું છે.
અધિ પુત્રોપમશ્રવો નપાન્મિત્રાતિથેરિહિ । પિતુષ્ટે અસ્મિ વન્દિતા
મિત્રાતિથીના વંશજ પુત્ર ઉપમશ્રવસને હું બોલાવું છું; હું એના પિતાનું સન્માન કરનાર છું.
યદીશીયામૃતાનામુત વા મર્ત્યાનામ્ । જીવેદિન્મઘવા મમ
જો હું અમર દેવતાઓ કે મરતાં મનુષ્યો પર પણ રાજ કરી શકું, તો દયાળુ એ મારા માટે જીવે.
ન દેવાનામતિ વ્રતં શતાત્મા ચન જીવતિ । તથા યુજા વિ વાવૃતે
દેવતાઓના નિયમથી કોઈ બચી શકતું નથી; શતજન્મા પણ જીવતો નથી. એ રીતે, એ બંધનથી દરેક અલગ પડે છે.
પ્રાવેપા મા બૃહતો માદયન્તિ પ્રવાતેજા ઇરિણે વર્વૃતાનાઃ । સોમસ્યેવ મૌજવતસ્ય ભક્ષો વિભીદકો જાગૃવિર્મહ્યમચ્છાન્
મજબૂત વિભીદકના પાંદડાંથી બનેલા પાંસા મને ઉત્સાહિત કરે છે; સુકા મેદાન પર ફેંકાય છે ત્યારે મને આનંદ આપે છે. મુજવતના સોમના સ્વાદિષ્ટ ભોજન જેવી, જીવંત પાંસા મને જાગૃત કરે છે.
ન મા મિમેથ ન જિહીળ એષા શિવા સખિભ્ય ઉત મહ્યમાસીત્ । અક્ષસ્યાહમેકપરસ્ય હેતોરનુવ્રતામપ જાયામરોધમ્
એણે મને ક્યારેય ધિક્કાર્યો નથી કે દૂર કર્યો નથી; એ મારા મિત્રો અને મને સ્નેહભરી રહી છે. એક પાંસાની લાલચમાં, હું મારી ભક્તિભરી પત્નીને છોડી દીધી અને એને રડાવી.
દ્વેષ્ટિ શ્વશ્રૂરપ જાયા રુણદ્ધિ ન નાથિતો વિન્દતે મર્ડિતારમ્ । અશ્વસ્યેવ જરતો વસ્ન્યસ્ય નાહં વિન્દામિ કિતવસ્ય ભોગમ્
સાસુએ વહૂને દુઃખ આપ્યું, એને રોકી રાખે છે; ગરીબને કોઈ આશ્રય આપતું નથી. જેમ જૂનું ઘોડું કામથી થાકી જાય છે, એમ હું પણ જુગારીના જીતમાં આનંદ નથી પામતો.
અન્યે જાયાં પરિ મૃશન્ત્યસ્ય યસ્યાગૃધદ્વેદને વાજ્યક્ષઃ । પિતા માતા ભ્રાતર એનમાહુર્ન જાનીમો નયતા બદ્ધમેતમ્
બીજાઓ એ જુગારીની પત્નીને સ્પર્શે છે, કારણ કે પાંસાની લાલચે એ બેધાન થાય છે. પિતા, માતા અને ભાઈઓ કહે છે: 'આ અમારો નથી; એને બાંધીને લઈ જાવ.'
યદાદીધ્યે ન દવિષાણ્યેભિઃ પરાયદ્ભ્યોઽવ હીયે સખિભ્યઃ । ન્યુપ્તાશ્ચ બભ્રવો વાચમક્રતઁ એમીદેષાં નિષ્કૃતં જારિણીવ
જ્યારે મેં નક્કી કર્યું, ત્યારે બીજાઓ સાથે સ્પર્ધા નહોતી કરી; જે મિત્રો દૂર ગયા, એમાં હું પાછળ રહી ગયો. ફેંકાયેલા ભૂરા પાંસા બોલી ઉઠ્યા; હું એમની સભામાં જાઉં છું, જાણે પત્ની પ્રેમી પાસે જાય છે.
સભામેતિ કિતવઃ પૃચ્છમાનો જેષ્યામીતિ તન્વા શૂશુજાનઃ । અક્ષાસો અસ્ય વિ તિરન્તિ કામં પ્રતિદીવ્ને દધત આ કૃતાનિ
જુગારી સભામાં જાય છે અને પૂછે છે, 'શું હું જીતશ?' એનું શરીર ધ્રુજે છે. પણ પાંસા એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ જાય છે અને જીત બીજાને આપી દે છે.
અક્ષાસ ઇદઙ્કુશિનો નિતોદિનો નિકૃત્વાનસ્તપનાસ્તાપયિષ્ણવઃ । કુમારદેષ્ણા જયતઃ પુનર્હણો મધ્વા સમ્પૃક્તાઃ કિતવસ્ય બર્હણા
પાંસા કાંટા અને ચાબુક જેવા છે, દુઃખ આપે છે, દગાબાજીથી સળગાવે છે. રમતાં બાળકો જેમ હારે એના પર હસે, તેમ મધમાં પલળી, પાંસા જુગારીને મોટેરા કરે છે.
ત્રિપઞ્ચાશઃ ક્રીળતિ વ્રાત એષાં દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મા । ઉગ્રસ્ય ચિન્મન્યવે ના નમન્તે રાજા ચિદેભ્યો નમ ઇત્કૃણોતિ
આ પચાવન માણસોની ટોળકી રમે છે, જેમ દેવતા સવિતાએ પોતાના નિયમોનું પાલન કરે છે. કઠોર માણસ પણ જુગારીને નમતો નથી, પણ રાજા પણ તેમને વંદન કરે છે.
નીચા વર્તન્ત ઉપરિ સ્ફુરન્ત્યહસ્તાસો હસ્તવન્તં સહન્તે । દિવ્યા અઙ્ગારા ઇરિણે ન્યુપ્તાઃ શીતાઃ સન્તો હૃદયં નિર્દહન્તિ
એ લોકો નીચે ફરે છે, ઉપર ઉછળી પડે છે; હાથ વગરા હોવા છતાં, હાથ ધરનારને પણ હરાવી દે છે. આ દૈવી પાંસાં, સુકા મેદાનમાં ઠંડા પડેલા હોવા છતાં, દિલને સળગાવી દે છે.
જાયા તપ્યતે કિતવસ્ય હીના માતા પુત્રસ્ય ચરતઃ ક્વ સ્વિત્ । ઋણાવા બિભ્યદ્ધનમિચ્છમાનોઽન્યેષામસ્તમુપ નક્તમેતિ
જુગારીની પત્ની દુઃખી થાય છે, છોડી દેવામાં આવે છે; ફરતો પુત્ર ક્યાં છે એ જાણવા માતા પૂછે છે. ઋણમાં ડૂબેલો, ડરતો અને ધનની ઈચ્છા રાખતો એ, રાતે બીજાના ઘરે જાય છે.
સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વાય કિતવં તતાપાન્યેષાં જાયાં સુકૃતં ચ યોનિમ્ । પૂર્વાહ્ણે અશ્વાન્યુયુજે હિ બભ્રૂન્સો અગ્નેરન્તે વૃષલઃ પપાદ
જુગારી સ્ત્રીને જોઈને ઉશ્કેરાય છે; તે બીજાની પત્ની અને બીજાના સારા ભાગ્યની ઈચ્છા રાખે છે. સવારે પોતાના ઘોડા જોડે છે, પણ રમતના અંતે એ ત્યાજ્ય વ્યક્તિ અગ્નિ સમક્ષ પડી જાય છે.
યો વઃ સેનાનીર્મહતો ગણસ્ય રાજા વ્રાતસ્ય પ્રથમો બભૂવ । તસ્મૈ કૃણોમિ ન ધના રુણધ્મિ દશાહં પ્રાચીસ્તદૃતં વદામિ
તમારા પૈકી જે મોટાં ટોળાંનો નેતા અને સૌપ્રથમ રાજા હતો, તેને હું કહું છું: હું તારો ધન માંગતો નથી, દસ દિવસ સુધી પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને આ સત્ય કહું છું.
અક્ષૈર્મા દીવ્યઃ કૃષિમિત્કૃષસ્વ વિત્તે રમસ્વ બહુ મન્યમાનઃ । તત્ર ગાવઃ કિતવ તત્ર જાયા તન્મે વિ ચષ્ટે સવિતાયમર્યઃ
પાંસાં સાથે ન રમ, ખેતર ખેડ, અને ધનમાં આનંદ માણ, પોતાને ધન્ય સમજ. ત્યાં તારી ગાય છે, જુગારી, ત્યાં તારી પત્ની છે; એમ સવિતા દેવતાએ મને બતાવ્યું છે.
મિત્રં કૃણુધ્વં ખલુ મૃળતા નો મા નો ઘોરેણ ચરતાભિ ધૃષ્ણુ । નિ વો નુ મન્યુર્વિશતામરાતિરન્યો બભ્રૂણાં પ્રસિતૌ ન્વસ્તુ
મિત્રતા રાખો, અમ પર કૃપા કરો; અમને ભયાનક મનથી નજીક ન આવો. તમારો ક્રોધ કે દુશ્મની અમમાં ન આવે; બીજાની પાંસાની દોડ અમથી દૂર રહે.