સપ્ત સ્વસૄરરુષીર્વાવશાનો વિદ્વાન્મધ્વ ઉજ્જભારા દૃશે કમ્ । અન્તર્યેમે અન્તરિક્ષે પુરાજા ઇચ્છન્વવ્રિમવિદત્પૂષણસ્ય
જાણકાર એ ઇચ્છા રાખી કે તેને જોવામાં આવે, એણે મધથી વહેતી સાત બહેનો, એટલે કે નદીઓ, મુક્ત કરી. એણે શોધી અને અંતરિક્ષના મધ્યમાં, જૂની છુપાયેલી જગ્યા, પુષણનું રહસ્ય શોધી કાઢ્યું.
સપ્ત મર્યાદાઃ કવયસ્તતક્ષુસ્તાસામેકામિદભ્યંહુરો ગાત્ । આયોર્હ સ્કમ્ભ ઉપમસ્ય નીળે પથાં વિસર્ગે ધરુણેષુ તસ્થૌ
કવિઓએ સાત સીમાઓ ઊભી કરી છે; તેમાંની એક એવી છે કે જેને પાર કરવી અઘરી છે. લોખંડનો થાંભલો ઊંડા આધાર પર, અનેક માર્ગોના વિસ્તારે, મજબૂતીથી ઉભો છે.
અસચ્ચ સચ્ચ પરમે વ્યોમન્દક્ષસ્ય જન્મન્નદિતેરુપસ્થે । અગ્નિર્હ નઃ પ્રથમજા ઋતસ્ય પૂર્વ આયુનિ વૃષભશ્ચ ધેનુઃ
સત્ય અને અસત્ય બંને પરમ આકાશમાં, અદિતિના ગર્ભમાં અને દક્ષના જન્મ સમયે હતા. અમારે માટે અગ્નિ એ ઋતનો પહેલો જન્મેલો, જુનો વાછરડો અને ગાય છે.
અયં સ યસ્ય શર્મન્નવોભિરગ્નેરેધતે જરિતાભિષ્ટૌ । જ્યેષ્ઠેભિર્યો ભાનુભિરૃષૂણાં પર્યેતિ પરિવીતો વિભાવા
આ એ છે, જેના આશ્રયમાં, નવી સ્તુતિઓથી, ગાયક અગ્નિના આશીર્વાદથી મજબૂત બને છે; જે ઋષિઓના મહાન પ્રકાશથી ઘેરાયેલો, ચમકતો ફરતો રહે છે.
યો ભાનુભિર્વિભાવા વિભાત્યગ્નિર્દેવેભિરૃતાવાજસ્રઃ । આ યો વિવાય સખ્યા સખિભ્યોઽપરિહ્વૃતો અત્યો ન સપ્તિઃ
જે પોતાના કિરણોથી તેજસ્વી બને છે, એ અગ્નિ દેવતાઓ સાથે સદા સત્ય છે; જે થાક્યા વિના મિત્રોમાં મિત્રતા ફેલાવે છે, જેમ ઘોડાઓમાં દોડવીર દોડે છે.
ઈશે યો વિશ્વસ્યા દેવવીતેરીશે વિશ્વાયુરુષસો વ્યુષ્ટૌ । આ યસ્મિન્મના હવીંષ્યગ્નાવરિષ્ટરથ સ્કભ્નાતિ શૂષૈઃ
જે સર્વ દેવસહાયનો સ્વામી છે, જે સૌ જીવને ઉષા સમયે સંભાળે છે, જેમાં, હે અગ્નિ, મનથી હવન સામગ્રી અર્પણ થાય છે, એ શ્રેષ્ઠ રથચાલક છે અને પોતાની શક્તિથી બધું સંભાળે છે.
શૂષેભિર્વૃધો જુષાણો અર્કૈર્દેવાઁ અચ્છા રઘુપત્વા જિગાતિ । મન્દ્રો હોતા સ જુહ્વા યજિષ્ઠઃ સમ્મિશ્લો અગ્નિરા જિઘર્તિ દેવાન્
શક્તિથી વધેલો, સ્તુતિઓમાં આનંદ પામતો, એ દેવતાઓ તરફ ઝડપથી જાય છે, હવન માટે ઉત્સુક છે. સૌમ્ય હોત્ર, શ્રેષ્ઠ યજમાન, અગ્નિ દેવતાઓ સાથે ભળી હવન સ્વીકારે છે.
તમુસ્રામિન્દ્રં ન રેજમાનમગ્નિં ગીર્ભિર્નમોભિરા કૃણુધ્વમ્ । આ યં વિપ્રાસો મતિભિર્ગૃણન્તિ જાતવેદસં જુહ્વં સહાનામ્
એ અગ્નિને વાણી અને નમનથી સન્માન આપો, જેમ ઇન્દ્રને આપો છો, જે હંમેશા વિજયી છે. જેને વિદ્વાનો પોતાના વિચારોથી ગાય છે, સર્વજ્ઞાની, બળવાન અને હવન સાથે છે.
સં યસ્મિન્વિશ્વા વસૂનિ જગ્મુર્વાજે નાશ્વાઃ સપ્તીવન્ત એવૈઃ । અસ્મે ઊતીરિન્દ્રવાતતમા અર્વાચીના અગ્ન આ કૃણુષ્વ
જેમાં સર્વ ધન-સંપત્તિ ભેગી થઈ છે, જેમ સાત લગામવાળા ઘોડાઓ સ્પર્ધામાં જોડાય છે; હે અગ્નિ, અમને ઇન્દ્ર અને વાયુ જેવી શ્રેષ્ઠ સહાયતા આપ, એ સહાય અમારું નજીક લાવ.
અધા હ્યગ્ને મહ્ના નિષદ્યા સદ્યો જજ્ઞાનો હવ્યો બભૂથ । તં તે દેવાસો અનુ કેતમાયન્નધાવર્ધન્ત પ્રથમાસ ઊમાઃ
પછી, હે અગ્નિ, તારી મહાનતાથી, બેસીને, તું જન્મતાની સાથે જ હવન બની ગયો. દેવતાઓએ તારા સંકેતને અનુસરી, અને પ્રથમ માતાઓએ તને વધાર્યો.
સ્વસ્તિ નો દિવો અગ્ને પૃથિવ્યા વિશ્વાયુર્ધેહિ યજથાય દેવ । સચેમહિ તવ દસ્મ પ્રકેતૈરુરુષ્યા ણ ઉરુભિર્દેવ શંસૈઃ
હે અગ્નિ, અમને આકાશ અને પૃથ્વીથી કલ્યાણ આપ; યજ્ઞ માટે સર્વ જીવન આપ, હે દેવ. તારી અદ્ભુત બુદ્ધિથી અમને જોડ, અને તારી વિશાળ આશીર્વાદથી અમને પ્રસન્નતા આપ.
ઇમા અગ્ને મતયસ્તુભ્યં જાતા ગોભિરશ્વૈરભિ ગૃણન્તિ રાધઃ । યદા તે મર્તો અનુ ભોગમાનડ્વસો દધાનો મતિભિઃ સુજાત
આ વિચારો, હે અગ્નિ, તારા માટે જન્મેલા, તને ગાય છે અને ગાય-ઘોડા રૂપે ફળ આપે છે. જ્યારે કોઈ મનુષ્ય, હે દયાળુ, તારા આનંદમાં ભાગ લે છે, વિચારોથી તને આધાર આપે છે, હે સુજાત.
અગ્નિં મન્યે પિતરમગ્નિમાપિમગ્નિં ભ્રાતરં સદમિત્સખાયમ્ । અગ્નેરનીકં બૃહતઃ સપર્યં દિવિ શુક્રં યજતં સૂર્યસ્ય
હું અગ્નિને પિતા, માતા, ભાઈ અને સદા મિત્ર માનું છું. હું મહાન, તેજસ્વી, પૂજનીય અગ્નિના મુખને, આકાશમાં સૂર્ય જેવો, પૂજું છું.
સિધ્રા અગ્ને ધિયો અસ્મે સનુત્રીર્યં ત્રાયસે દમ આ નિત્યહોતા । ઋતાવા સ રોહિદશ્વઃ પુરુક્ષુર્દ્યુભિરસ્મા અહભિર્વામમસ્તુ
અમારા વિચારો સફળ થાય, હે અગ્નિ, તું અમારો રક્ષક છે, જે ઘરમાં સદા હોત્ર તરીકે રક્ષણ કરે છે. ઋતને અનુસરી, લાલ ઘોડાવાળો, બહુ વખાણેલો, તેજસ્વી દિવસોમાં અમને શુભ ફળ આપે.
દ્યુભિર્હિતં મિત્રમિવ પ્રયોગં પ્રત્નમૃત્વિજમધ્વરસ્ય જારમ્ । બાહુભ્યામગ્નિમાયવોઽજનન્ત વિક્ષુ હોતારં ન્યસાદયન્ત
મિત્ર જેવો, તેજસ્વી દિવસોમાં સ્થાપિત, પ્રાચીન યજ્ઞકર્તા, યજ્ઞના પતિ. પુરોહિતોએ પોતાના હાથથી અગ્નિને ઉત્પન્ન કર્યો અને કુળોમાં હોત્ર તરીકે બેસાડ્યો.
સ્વયં યજસ્વ દિવિ દેવ દેવાન્કિં તે પાકઃ કૃણવદપ્રચેતાઃ । યથાયજ ઋતુભિર્દેવ દેવાનેવા યજસ્વ તન્વં સુજાત
તમે પોતે, હે દેવ, સ્વર્ગમાં દેવતાઓને યજ્ઞ અર્પણ કરો; અજ્ઞાન રસોઈ શું કરી શકે? ઋતુ પ્રમાણે દેવતાઓને યજ્ઞ કરો, હે દેવ; તેમ કરીને પોતાને પણ અર્પણ કરો, હે સુજાત.
ભવા નો અગ્નેઽવિતોત ગોપા ભવા વયસ્કૃદુત નો વયોધાઃ । રાસ્વા ચ નઃ સુમહો હવ્યદાતિં ત્રાસ્વોત નસ્તન્વો અપ્રયુચ્છન્
હે અગ્નિ, તું અમારો રક્ષક અને પાલક બન; અમને યુવાન રાખ અને દીર્ઘાયુ આપ. હે મહાદાનવી, અમને શ્રેષ્ઠ હવન ફળ આપ; અમને બચાવ અને આપણા શરીરને ક્યારેય દુઃખ ન થાય.
પ્ર કેતુના બૃહતા યાત્યગ્નિરા રોદસી વૃષભો રોરવીતિ । દિવશ્ચિદન્તાઁ ઉપમાઁ ઉદાનળપામુપસ્થે મહિષો વવર્ધ
મહાન તેજથી અગ્નિ આગળ વધે છે, વાછરડો આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે ગર્જના કરે છે. આકાશના અંતે પણ, મહાન મહિષ, પાણીના ગર્ભમાં વધે છે.
મુમોદ ગર્ભો વૃષભઃ કકુદ્માનસ્રેમા વત્સઃ શિમીવાઁ અરાવીત્ । સ દેવતાત્યુદ્યતાનિ કૃણ્વન્સ્વેષુ ક્ષયેષુ પ્રથમો જિગાતિ
ગર્ભ રૂપે રહેલો વાછરડો, વાછરડાની જેમ કૂદતો અને બળવાન, આનંદમાં હતો; એ ગર્જના કરી. એ દેવતાઓને જાગૃત કરીને, પોતાના ઘરોમાં સૌપ્રથમ વિજય મેળવે છે.
આ યો મૂર્ધાનં પિત્રોરરબ્ધ ન્યધ્વરે દધિરે સૂરો અર્ણઃ । અસ્ય પત્મન્નરુષીરશ્વબુધ્ના ઋતસ્ય યોનૌ તન્વો જુષન્ત
જે મહાન છે અને માતા-પિતાના શિર્ષને પકડીને યજ્ઞમાં સ્થિર થયો છે, એના અવતરણથી લાલ ઘોડીઓ અને રથવાળીઓ આનંદિત થાય છે; એ સત્યના ગર્ભમાં, પોતાના શરીરમાં આનંદ માણે છે.
ઉષૌષો હિ વસો અગ્રમેષિ ત્વં યમયોરભવો વિભાવા । ઋતાય સપ્ત દધિષે પદાનિ જનયન્મિત્રં તન્વે સ્વાયૈ
હે વસુઓ, તમે તો ઉષા સમયે સૌપ્રથમ પ્રગટ્યા; તમે યમના જોડમાં પ્રકાશ બન્યા. સત્ય માટે તમે સાત પગલાં મૂક્યા અને પોતાની જાત માટે મિત્રને ઉત્પન્ન કર્યો.
ભુવશ્ચક્ષુર્મહ ઋતસ્ય ગોપા ભુવો વરુણો યદૃતાય વેષિ । ભુવો અપાં નપાજ્જાતવેદો ભુવો દૂતો યસ્ય હવ્યં જુજોષઃ
તમે સૃષ્ટિના નેત્ર છો, સત્યના રક્ષક છો; જ્યારે તમે સત્ય માટે ચાલો ત્યારે તમે વરુણ બની જાઓ છો. તમે જલનો પુત્ર, જાતવેદસ છો; તમે એ દૂત છો જે હવનમાં આનંદ મેળવે છે.
ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ચ નેતા યત્રા નિયુદ્ભિઃ સચસે શિવાભિઃ । દિવિ મૂર્ધાનં દધિષે સ્વર્ષાં જિહ્વામગ્ને ચકૃષે હવ્યવાહમ્
તમે યજ્ઞ અને જગતના નેતા છો; જ્યાં તમે શુભ સહાયકો સાથે જોડાઓ છો. આકાશમાં તમે તમારું શિર્ષ સ્થાપ્યું છે, પ્રકાશમાન; અગ્નિ, તમે તમારી જીભને હવન લાવનાર બનાવી છે.
અસ્ય ત્રિતઃ ક્રતુના વવ્રે અન્તરિચ્છન્ધીતિં પિતુરેવૈઃ પરસ્ય । સચસ્યમાનઃ પિત્રોરુપસ્થે જામિ બ્રુવાણ આયુધાનિ વેતિ
ત્રિતએ પોતાની ઇચ્છાથી મધ્યમ જગ્યા પસંદ કરી, પિતા અને દૂરના આશ્રયની શોધ કરી. માતા-પિતાના કોળમાં જોડાઈને, સગાએ બોલતાં શસ્ત્રો ધારણ કર્યા.
સ પિત્ર્યાણ્યાયુધાનિ વિદ્વાનિન્દ્રેષિત આપ્ત્યો અભ્યયુધ્યત્ । ત્રિશીર્ષાણં સપ્તરશ્મિં જઘન્વાન્ત્વાષ્ટ્રસ્ય ચિન્નિઃ સસૃજે ત્રિતો ગાઃ
પૂર્વજોના શસ્ત્રો જાણીને, ઇન્દ્રના પ્રેરણે, આપ્તિનો વંશજ યુદ્ધ કરવા ગયો. તેણે ત્રણ શિર્ષ અને સાત કિરણવાળા શત્રુને હરાવ્યો; ત્રિતએ પણ ત્વષ્ટ્રની ગાયોને મુક્ત કરી.
ભૂરીદિન્દ્ર ઉદિનક્ષન્તમોજોઽવાભિનત્સત્પતિર્મન્યમાનમ્ । ત્વાષ્ટ્રસ્ય ચિદ્વિશ્વરૂપસ્ય ગોનામાચક્રાણસ્ત્રીણિ શીર્ષા પરા વર્ક્
ઇન્દ્રે અતિશય બળથી, પોતાને સૌથી શક્તિશાળી માનનારા શત્રુને હરાવ્યો; સારા સ્વામી એ શત્રુને પરાજિત કર્યો. ત્વષ્ટ્ર, જે અનેક રૂપ ધરાવે છે, તેની ગાયોને પકડીને, ત્રણ શિર્ષ કાપી નાખ્યા.
આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે
હે જળો, તમે આનંદ લાવનારી છો, અહીં આવો; અમને પોષણ આપો. અમને મહાન સ્પર્ધા માટે દ્રષ્ટિ આપો.
યો વઃ શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીરિવ માતરઃ
તમારો જે શ્રેષ્ઠ રસ છે, એ અમને અહીં વહેંચો, જેમ સ્નેહાળ માતાઓ વહેંચે છે.
તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ
એથી, અમે તમારું આશ્રય લઈએ, જેમના નિવાસમાં તમે પ્રેરણા આપો છો; હે જળો, અમને પણ જન્મ આપો.
શં નો દેવીરભિષ્ટય આપો ભવન્તુ પીતયે । શં યોરભિ સ્રવન્તુ નઃ
દેવી જળો અમારે પીવા માટે શુભ બની રહે; અમારે માટે સુખથી વહેતી રહે.